06/12/2025
İslam maliyyəsi üzrə ən etibarlı beynəlxalq təşkilat hesab edilən AAOIFI standartlarından "İslam Maliyyə Təşkilatlarında Fətva prinsipləri və fətva əxlaqı" başlıqlı 29-cu standartdan önəmli bir bəndi və onun izahını təqdim edirik.
6.4. The institution should not demand Fatwa according to a specific Madhab (School of Fiqh) even if it is the official school in its host country, or the school that official Fatwa bodies adhere to. However, attention should be given to situations where the legal or judiciary system in the country observes a specific school, and the issue in question may be taken to the courts in the future.
Azərbaycan dilində tərcüməsi: "Müəssisə, yerləşdiyi ölkənin rəsmi məzhəbi və ya rəsmi fətva orqanlarının istinad etdiyi məzhəb olsa belə, konkret bir Məzhəbə (Fiqh Məktəbinə) əsaslanan fətva tələb etməməlidir. Lakin, ölkənin hüquq və ya məhkəmə sisteminin konkret bir məzhəbi əsas götürdüyü və sözügedən məsələnin gələcəkdə məhkəməyə çıxarılma ehtimalının olduğu hallar diqqətdə saxlanılmalıdır."
Bəndin izahı
Müəssisə (İslami bank) öz Şəriət Şurasından və ya alimlərdən fətva istəyərkən, onları məcbur etməməlidir ki, hökmü mütləq "X" məzhəbinə (məsələn, yalnız Hənəfi və ya yalnız Şafi) görə versinlər. Bunun bir çox səbəbləri var?
- Çeviklik və Məqsədəuyğunluq: Müasir maliyyə əməliyyatları mürəkkəbdir. Bəzən bir məzhəbə görə "icazəli olmayan" və ya "məkruh" olan bir əməliyyat, digər məzhəbin güclü dəlillərinə əsasən icazəli ola bilər. İslami maliyyədə məqsəd, ən güclü dəlilə və insanların ehtiyacını (məsləhəti) qarşılamağa uyğun olan rəyi tapmaqdır.
- Qlobal Standartlar: İslam maliyyəsi qlobaldır. Yalnız bir məzhəbə qapanmaq, müəssisənin beynəlxalq əməliyyatlarını məhdudlaşdıra bilər.
Qeyd: Hətta dövlətin rəsmi dini qurumu (məsələn, Diyanət və ya Fətva Şurası) müəyyən bir məzhəbi izləsə belə, özəl müəssisə öz daxili şəriət qərarlarında daha geniş fiqh imkanlarından istifadə edə bilməlidir.
İkinci önəmli nüans isə, əgər ölkənin məhkəmə sistemi mübahisələri həll edərkən konkret bir məzhəbin qaydalarına istinad edirsə, bu fakt gözardı edilə bilməz.
Fərz edək ki, Bank (Müəssisə) müştəri ilə Hənbəli məzhəbinə uyğun bir müqavilə bağlayır. Lakin ölkənin mülki məcəlləsi və məhkəmələri Hənəfi fiqhinə əsaslanır.
Gələcəkdə tərəflər arasında mübahisə yaranarsa və iş məhkəməyə gedərsə, hakim Hənəfi fiqhinə əsasən həmin müqaviləni "batil" (etibarsız) elan edə bilər. Bu halda müəssisə həm pul itirə bilər, həm də hüquqi cəhətdən haqsız duruma düşər.
Nəticə olaraq Şəriət Şurası qərar verərkən, həmin qərarın ölkə qanunvericiliyi qarşısında dayanıqlı olub-olmadığını yoxlamalıdır.
Məsələni daha aydın başa düşmək üçün bir misal üzərindən baxaq: Bir İslami Bank Malayziyada fəaliyyət göstərir (burada Şafi məzhəbi geniş yayılıb), lakin qlobal bir məhsul olan "Təvərruq" (əmtəə murabahası) əməliyyatını həyata keçirmək istəyir.
Bankın Şəriət Şurası, ölkədəki rəsmi məzhəbdən asılı olmayaraq, digər məzhəblərin rəylərinə əsaslanaraq bu məhsula icazə verə bilər (əgər dəlilləri güclüdürsə).
Lakin, əgər ölkə qanunları "borcun borca satılması" və ya bu tip əməliyyatları konkret bir fiqh qaydası ilə qadağan edibsə və məhkəmə bu müqaviləni tanımayacaqsa, o zaman Şəriət Şurası fətva verərkən bu hüquqi maneəni nəzərə almalı və bəlkə də fətvadan çəkinməlidir.
Yekun olaraq, müəssisə fiqhi (dini) məsələlərdə sərbəst və plüralist (çoxfikirli) olmalıdır, lakin hüquqi (qanuni) məsələlərdə praqmatik və ehtiyatlı davranmalıdır.
