Tarixi Bilgilər

Yeni Daş dövründə daşdan istifadəni təkmilləşdirmiş insanlar e.ə. 4500-cü illərdən sonra çox böyük daşlardan istifadə edərək “meqalit” (yunanca “böyük daş” deməkdir) adı verilən böyük abidələr hazırlamağa başlamışdılar. Meqalitlər Avropada çox geniş yayılmışdı. E.ə. 2000-ci ildən sonra azalmağa başlamış meqalitlərin son istifadəsi e.ə. 1200-cü illərdə İrlandiyaya aiddir. Meqalit üçün lazım olan daşlar minlərlə saatlıq çalışmalar nəticəsində kəsilir, daşınır və inşa edilirdi. Meqalit abidələr ya tək daş halında, ya uzun bir cizgi və ya dairə əsasında, ya da məzar halında olurdu. Bəziləri içərisində 40 və daha çox insanın dəfn edildiyi məzarlar idi. İtaliyanın Bari şəhərində tapılmış daş məzar Avropada tarixöncəsi dövrdə çox yayğın idi. Qalın daş parçalarından hazırlanan bu abidələrin damları da daşdan idi və adətən kənd, yaxud ailə məzarlığı kimi istifadə edilirdi. Ən məşhur meqalit İngiltərənin cənub-qərbindəki Stounhencdir (Stonehenge). Oradakı daşların bəzisi abidənin 200 km uzaqlığından gətirilmişdir. Abidənin tikinti təyinatı barədə araşdırmaçılar arasında yekdil fikir yoxdur. Çevrədən kənarda tapılmış Topuq daşı yaz gecə-gündüz bərabərliyinə işarə etdiyi kimi, Stounhencdəki bu daşlar da məbədin təqvimi ola bilərdi.

Aralıq dənizi hövzəsinin ən güclüsü, Makedoniya və Selevkilər imperiyalarını çökdürmüş və Kartageni darmadağın etmiş Roma dövləti e.ə. II yüzillikdə İberiya (Pireney) yarımadasının şimalında yerləşən Numantia (Numansiya) bölgəsinin kəskin müqaviməti ilə üzləşmişdi. Numantia iber tayfaları ilə yarımadaya e.ə. 6-cı yüzillikdə köçmüş keltlərin məskunlaşdığı dağ qəsəbəsi idi. Əlverişsiz torpağı və azadlıq sevgisindən başqa bir şeyi olmamasına baxmayaraq, Numantia əhalisi 20 illik savaş ərzində ardı arası kəsilməyən Roma legionlarını təslim olmağa və utanc içində geri çəkilməyə məcbur edə bilmişdi. E.ə. 137-ci ildə 4-8 min arası numantialının 20 min legioneri mühasirəyə alıb, təslimat müqaviləsi imzalatdığını tarixi qaynaqlar da yazır. Səbir kasası dolmuş Roma senatı e.ə. 134-cü ildə nüfuzlu sərkərdə Skipio Emilianı (Ssipio) bu məsələyə son qoymağa yollayır. Numantialıların döyüş qabiliyyətini təqdir edən Skipio 30 min legioneri birbaşa döyüşə atmadan, qəsəbənin ətraf ərazilərlə əlaqəsini kəsir, çaya gedən yolları bağlayır. Bir il sonra aclıq çəkən qəsəbə əhalisi Romanın təslim olmaq təklifinə rədd cavabı vermiş, sağ qalıb romalılara kölə olmaqdansa, ölməyi ustun tutmuş və qəsəbəni yandırmaqla canlarına qəsd etmişdilər. Skipio xarabalığa girərək cəmi bir neçə yüz nəfəri sağ ələ keçirə bilmişdi.
Sonralar Numantia İspaniyanın azadlıq simvoluna çevrildi. Migel Servantesin ən məşhur dram əsəri “La Numancia” faciəsi bu tarixi motiv əsasında yazılıb. 1882-ci ildə qəsəbənin dağıntıları milli abidə sayılmış və ispan vətənpərvərlərinin ziyarətgahına çevrilmişdir. XX yüzilliyin 50-60-cı illərində İspaniyanın ən populyar cizgi filminin personajı romalılara qarşı döyüşən xəyali qəhrəman olan iberiyalı El Xabato idi.

XIX yüzillikdə Qacarlar dövlətini idarə etmiş Nəsrəddin şah Qacar (1848-1896) Avropa təcrübəsindən çıxış edərək, Tehran şəhərində şikayət qutusu qoydurur ki, yerli məmurlardan narazı olan hər bir kəs birbaşa mərkəzi hakimiyyət orqanlarına şikayət edə bilsin. Ancaq Tehran valisi ilk şikayətçiyə 40 çubuq vurdurduqdan sonra daha heç kim o qutulara məktub atmayıb.

1803-cü ildə uzun sürməyən Amien sülhündən sonra Fransa və İngitərə arasında gərginlik azalmaq bilmir və Napoleon İngiltərəyə hücum etməyi qərara alır. Həmin dövrdə Avropada quruda Napoleonun komandanlığı altında Fransa ordusu, dənizlərdə isə Böyük Britaniya Kral Donanması söz sahibi idi. Bu zaman İngiltərə Fransanı blokadaya salmaq məqsədi güdürdü. Blokada Fransanın ticarətinə böyük ziyan vururdu. Fransa gəmilərinin bir neçə uğurlu mühasirədən çıxmaq epizodlarından başqa, fransız dəniz donanması p*s günlərini yaşamaqda idi. Böyük Britaniya yaxşı təlim görmüş və təcrübəli zabit korpusuna malik olduğu halda, təcrübəli Fransa donanma zabitlərinin əksəriyyəti Fransa İnqilabının əvvəllərində edam edilmiş, ya da xidmətdən uzaqlaşdırılmışdırlar. 1804-cü ildə 4 İspaniya freqatının ingilislər tərəfindən saxlanmasından sonra İspaniya cavab olaraq İngiltərəyə müharibə elan edir və Fransanın müttəfiqinə çevrilir.
Müttəfiqlər arasında həlledici döyüş 21 oktyabr 1805-ci ildə İspaniyanın cənubunda Kadis şəhəri yaxınığındakı Trafalqar burnunda olur. Kral Donanmasının sürətli manevr qabiliyyətinə malik gəmilərə və çoxillik ənənəyə yiyələnmiş döyüşçü heyətinə malik olması döyüşün taleyini həll edir. Müttəfiqlər 18 gəmi, 15 min canlı qüvvə itirdikləri halda, Britaniya donanması 2000-dək canlı qüvvə itkisi verərək heç bir gəmi itirmədən parlaq qələbə çalmış olur. Bir çox ingilis gəmiləri, o cümlədən bayraqdar HMS Victory gəmisi sadəcə ciddi zədə almış olur. Döyüşün böyük strateji əhəmiyyəti onda idi ki, Fransa və İspaniya dəniz hegemonluğunu itirmiş olur. Napoleon Britaniya sahillərinə çıxmaq və Neapol Krallığına müdaxilə planından birdəfəlik vaz keçmiş olur. İngitərə qəti şəkildə dəniz hegemonluğunu möhkəmlətmiş olur.
Döyüşdə Britaniya donanmasının başçısı admiral Horatsi Nelson aldığı güllə yarasından ölür. Onun nəşi İngiltərəyədək bir müddət saxlanması üçün içərisində rom olan çəlləyə yerləşdirilir. Şayiələrə görə, dənizçilər çəlləyi deşərək bütün romu içirlər. Nelsonun xatirəsi dənizçilər arasında əziz tutulduğundan, bu şayiənin düzgün olma ehtimalı çox şübhəlidir. Lakin o, vaxtdan etibarən dənizçilər romu "admiral qanı" və ya "Nelson qanı" adlandırırlar.

Araşdırmaçılar mayyalılar haqqında məlumat verən geniş salnamə və çoxsaylı maddi mədəniyyət nümunələri əsasında onların xarici görünüşünə dair qeyri-adi bilgilər verirlər.
Mayyalılar arasında tatuirovka geniş yayılmışdı. Sərt alətlərlə yüksək zövqlə işlənmiş, mürəkkəb həndəsi naxışlar formasında bədəndə açılmış çapıqlar hər bir mayyalı kişinin qürur mənbəyi sayılırdı. Bədəndəki tatuajın sayı ilə onu daşıyanın qoçaqlıq və ləyaqəti düz mütənasib formada anlaşılırdı. Tatuajsız evli kişilər lağ obyekti imişlər. Subaylar adətən tatuajsız, ya da az tatuajlı olardılar. Tatuirovkanın başqa təyinatı bu idi ki, oğruların sifəti çənədən alınlarınadək hər iki üzdən çapılırdı.
Kişilər də qadınlar kimi uzun saç saxlayırdılar. Evli və subay qadınların saç düzümləri arasında fərqin olduğu düşünülsə də, bunun nədən ibarət olduğuna dair dəqiq bilgi əldə edilməyib.
Yukatandan olan bir salnaməçi xəbər verir ki, mayyalılar saqqal saxlamırdılar. Anaları oğullarının üzlərini qaynar parça ilə yandırırmışlar ki, üzlərinə tük çıxmasın. Doğrudan da, abidələrdə saqqallı adam təsviri nadir rast gəlinən idi.
Qaynaqlar gözəllik naminə dişlərin xarab edilməsinin yalnız qadınlar arasında yayılmasını yazsa da, bəzi kişilərin də buna yol verdikləri istisna deyildi.
Salnaməçi Landa yazır ki, çəpgözlük mayyalılar arasında gözəllik nişanəsi idi. Valideynlər uşaqların saçlarından qaşlarının ortasınadək sallanan plastr vasitəsilə süni çəpgözlük yaradırdılar. O hər dəfə atılıb düşdükcə uşaqların gözləri refleks olaraq oraya baxar və beləliklə, iki gözün arasındakı hərəkətli əşyaya baxma sayəsində çəpgözlük formalaşırdı. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, Günəş ilahı böyük və bəzən çəp gözlərlə təsvir edilirdi.
Mayyalılar həmçinin süni yolla yastıbaşlıq yaradırdılar. Bunun üçün xərəyə uzadılmış uşağın başı hər iki yöndən iri lövhələrlə sıxılardı. Onlar düşünürdülər ki, insan bədəninin deformasiyası onlara xoş görkəm verməklə bərabər, həm də yük daşınmasında rahatlıq yaradır.
Arxeoloji qazıntılar təsdiqləyir ki, dayaq-hərəkət sisteminin deformasiyası yalnız varlılara aid olmayıb, bütün təbəqələri əhatə edirmiş. Bu, Landanın dediyi ilə üst-üstə düşür.

Azərbaycan qaçaqlıq tarixində maraqlı hadisəyə rast gəlinmişdir ki, o, bizim dövrdə də çox mənimsənən üsullardandır. 1870-ci ilin axırlarında Qazax qəzasında Quşçu kəndinin ağaları İsgəndərbəyovların zülmünə qarşı kəndlilər öz etirazını bildirdilər. Bəylərə yardıma gələn rus kazakları üsyanı qanlı bir şəkildə yatırtdılar. Kəndlilər Tiflisdə yaşayan çar naibinə şikayət etmək üçün nümayəndə göndərmək istədilər. Rus məmurlar və yerli bəylər onların Tiflisə getmələrinə mane oldular. Kənlilərdən Mürsəlqulu adlı birisi gecə qaçaraq Tiflisə və oradan da çar naibinin yaşadığı Qaçoridəki villasına gəlib çıxa bildi. Amma o, çar naibini heç yerdə tapa bilmədi. Hətta o, naibin sarayına belə buraxılmadı. Buna görə Mürsəlqulu bir çarə düşündü. Paltarını neftlə isladıb, saraya yaxın bir yerdə gözlədi. Naib sarayından çıxıb arabasına mindiyi zaman Mürsəlqulu əynindəki paltara od vurdu. Bu vəziyyəti görən camaat köməyə gələrək Mürsəlqulunun yanan paltarını söndürdülər. Bunu görən çar naibi onu yanına çağırır və nə üçün özünü yandırdığını soruşur. Mürsəlqulu Qazax qəzasının Quşçu kəndindəki çar məmurlarının zülmündən kəndlilərin təngə gəldiklərini, ölümə razı olduqlarını söyləyir. Naib məsələni araşdırır və beləliklə, Quşçu kəndinin camaatı ağaların zülmündən qurtulmuş olur. Bu hadisə Azərbaycanın bir çox yerlərində yayıldıqdan sonra kəndlilər ağa və bəylərə qarşı üsyana qalxırlar.

İslam dünyasına mənsub alim və filosoflar IX-X əsrlərdə Şimali Afrika və Misirdə yaradılmış ilk universitetləri elm ocaqlarına çevirmişdilər. 988-ci ildə Qahirədə (Misirdə) yaradılmış Əl-Əzhər və 859-cu ildə Fəsdə (Mərakeş) əsası qoyulmuş Əl-Qarauyin universitetləri öz dövrünün analoqu olmayan öyrətmə və elmi tətbiqetmə institutları idi. Əzhər Universiteti qədimliyinə görə populyar olsa da, ondan 129 il öncə məscid nəzdində mədrəsə kimi yaradılmış Qarauyin Universiteti də xeyli xidməti ilə xatırlanır. Fəaliyyətini davam etdirən ən qədim universitet kimi Ginnesin rekordlar kitabında yer alan Qarauyin Universiteti taleyini İslama və elmin yayılmasına həsr etmiş Fatimə əl-Fihri adlı qadın tərəfindən yaradılıb. Qarauyin müsəlman dünyası və Avropa elmində məhvər rolunu oynamış universitetdir. Hind-ərəb rəqəmlərini Avropayla tanış edən Roma papası II Silvestr həmin universitetdə oxumuşdu. Bu universitet uzun çağlar boyunca səyyahlara yardımçı olmuş ilk qlobusun yaradıcısı, kartoqraf Məhəmməd əl-İdrisi və sosiologiya tarixinin banisi ibn Xəldunun yetişdiyi ocaq olub. Bura riyaziyyata dair çoxlu əsər yazmış və astronomiya, cəbr, həndəsə, aritmetika fənlərinə aid bütöv bir kurrikulum hazırlamış ibn əl-Bənna ilə də tanınırdı. Əl-Bənna kəsri rasional ədəd saymış, astronomiya və hava məlumatının xülasəsi kimi "almanax" terminini (ərəbcədən "iqlim" deməkdir) işlətmiş ilk elm adamı idi.

Roma salnaməçisi Tasit "Germania" əsərində german ilahları ilə Roma ilahları arasında oxşarlıqlar tapmış; Odin və Merkuri, Tiu və Mars, Tor və Yupiter arasında bağlılıq qurmuşdu. Bu oxşarlıqlar IV yüzildə həftə günlərinin adlarının yarandığı qəliblərdə də görünür: Romanın Marties dies`i (Mars günü) anqlo-sakson dilindəki Tiwesdaeg`ə (Tui günü) uyğun gəlir və buradan ingiliscədəki Tuesday (çərşənbə axşamı) törəyib.
Həmçinin:
Mercuri dies (Merkuri günü) – Wödnesdaeg (Odin günü) – Wednesday (çərşənbə);
Iovis dies (Yupiter günü) – Donares tag (Donar günü) – Thursday (Tor günü, cümə axşamı).
İngiliscədəki Friday (cümə) ilə almancadakı Freitag`ın təməlində isə Venera ilə Freya (hər ikisi ilahə idi) arasındakı bağ dayanır.

Qədim misirlilər həyatları boyunca yaxşı insan olduqları və ilahlara sayğı göstərdikləri təqdirdə ölümdən sonra da yaşayacaqlarına inanırdılar. İnsan vücudunun ölümdən sonra da ona lazım olacağını düşünərək, rahiblərin müxtəlif ritualları ilə onu mumiyalayıb saxlayırdılar. Mumiyalamada ilk iş olaraq daxili orqanlar çıxarılır, sonra nəş 40 gün duz kristallarında saxlanırdı. Daha sonra ədviyyatlarla yuyulub sarılan nəş ya tabuta, ya da mumiya qutusuna qoyulurdu. Dəfn rituallarından biri də ölüm ilahı Anubisin maskasını taxmış rahibin ölüyə aid ürəyi tərəzidə çəkərək ilahə Maata təqdim etməsi idi. Əgər ürək tərəzinin digər gözünə qoyulmuş tüklə taraz gəlməzdisə, ölünün çox yaxşı bir adam olmadığına və ölümdən sonrakı həyata girə bilməyəcəyinə inanılırdı.

Savaşda zəhərli qazdan (tarixə məlum olan) ilk istifadə spartalılara aiddir. Peloponnes savaşında Plateya şəhər-qalasının mühasirəsi zamanı (e.ə.429) spartalılar qala müdafiəçilərini postlarından uzaqlaşdırmaq üçün kükürd və qətran qarışığı ilə isladılmış odunları yandırıb divarların dibinə atmışlar. Yaranmış toksik qaz ağciyərə çatdıqda su ilə reaksiyaya girib sulfat turşusu yaratmaqla xeyli döyüşçünü sıradan çıxarmaq qabiliyyətinə malik idi. Yanğının daha geniş əraziyə yayılıb şəhəri məhv etməsi üçün isə güclü küləyin əsməsi lazım idi. Bu baş vermədiyindən, üsul spartalıların işinə yaramır.

29 aprel 1945-ci ildə Niderlandın alman qoşunları tərəfindən tutulmuş ərazilərində İngiltərə-Kanada Hərbi Hava Qüvvələri (HHQ) tərəfindən “Manna əməliyyatı”na start verilib. Əməliyyatın mahiyyəti aclıq çəkən dinc əhaliyə qida yardımı etmək məqsədilə hərbi uçaqlardan ərzaq dolu kisələrin atılması olub. Əməliyyatın adlandırılması isə Bibliyada israillilərə aclıq zamanı möcüzəvi şəkildə göndərildiyi iddia edilən qidayla bağlıdır. 7 maya kimi 3298 uçuş keçirən İngiltərə-Kanada HHQ-si 6 min tondan çox, 1-8 may aralığında 2268 uçuş keçirən ABŞ HHQ-si isə 4 min tonluq ərzaq tullamışdı. ABŞ tərəfindən isə “Qarınqulu əməliyyatı” adı verilmişdi buna.
Normal döyüş şəraitində 6000 metrdən bomba tullayan uçaqlar 120-150 metr hündürlükdən ərzaq kisələrini paraşütsüz şəkildə Leyden, Haaqa, Rotterdam və Qauda şəhərlərində əvvəlcədən təyin edilmiş aerodrom, ippodrom və göl üzərinə tullamışdı. Əvvəlcə belə qərarlaşdırılmışdı ki, tullanmış ərzaqlar insanların yığışdığı yerə gətirilib, orada paylanmalı idi. Lakin aclığına güc gəlməyib ərzaq tullanan məntəqələrdə yerindəcə qidalananlar olmuşdu. Nəticədə xəstələnənlər, şiddətli aclıqdan sonra birdən-birə çoxlu qidalandığına görə ölənlər olmuşdu. Buna baxmayaraq, xeyli insan aclıqdan sağ çıxmışdı ki, əməliyyatın məqsədi də bu idi. Uçuşlar zamanı uçağın 2-si toqquşma, 1-i isə mühərrik alışmasından pilot qarışıq məhv olmuşdu. İşğal edilmiş ərazilərin komandanı Artur İnkvart humanitar yardıma gələnləri vurdurmayacağına razılıq versə də, bəzi itaətsiz alman əsgərləri tərəfindən atəşə tuş gələn uçaqlar da olmuşdu. Bu kimi risklərlə edilən humanitar yardıma görə təşəkkürünü bildirən hollandiyalıların zanbaqları “Çox sağ olun!” yazılmış formada əkib sıralamaları tarixin foto yaddaşından yayınmamışdı (Bax: şəklin orta hissələrinə).