YUNUS ƏMRƏ Azərbaycan türkcəsində

“Haqq cahana doludur, kimsənə Haqqı bilməz
Onu sən səndən istə, o səndən ayrı olmaz.”

ƏCƏB BU YERDƏ VARMI OLA

Əcəb burda varmı ola belə qərib mənim kimi?
Bağrı başlı, gözü yaşlı, belə qərib mənim kimi?

Gəzdim Urum ilə Şamı, yuxarı elləri hamı,
Çox istədim, heç tapmadım belə qərib mənim kimi.

Kimsələr qərib olmasın, həsrət oduna yanmasın,
Xocam, kimsələr olmasın belə qərib mənim kimi.

Söylər dilim, ağlar gözüm, qəriblərə göynər özüm,
Məgər ki göydə ulduzum, belə qərib mənim kimi.

Nəcə bu dərd ilə yanam, əcəl yetə bir gün öləm,
Məgər ki sinimdə tapam, belə qərib mənim kimi.

Bir qərib ölmüş deyələr, üç gündən sonra tapalar,
Soyuq su ilə yuyalar, belə qərib mənim kimi.

Ey Əmrəm Yunus biçarə, tapılmaz dərdimə çarə,
Gəl indi gəz şardan-şarə, belə qərib mənim kimi.

YUNUS ƏMRƏYƏ

Bir yerdə ölüb, bəs, niyə min yerdə doğuldu?
Eşqində yanırkən yenidən bir də doğuldu.
Şeirindəki hikmətli sətirlərdə doğuldu.

Bir yerdə ölüb bəs, niyə min yerdə məzarı?
Hər gün qazılır çünki könüllərdə məzarı.
Otlarda, çiçəklərdə və könüllərdə məzarı-

-Əfsanəmi, gerçəkmi? Bu insan necə insan.
-Varlıq səsidir, qopmuş, o, Türkün qopuzundan

BƏXTİYAR VAHABZADƏ
Türk Dünyasının Səsi, Hz. Ərdal Qaraman, s.128
Qafqaz Araşdırmalar İnstitutu, Bakı - 2009

ZAMANA NƏZƏR YETİRMƏK

“Mən gəlmədim davı üçün, mənim işim sevi üçün,
Dostun evi könüllərdir, könüllər almağa gəldim”

Yunus ƏMRƏ

Yunus Əmrənin yaşadığı dövr XIII əsrin sonları və XIV əsrin ilk rübünə təsadüf edir. Bu illər Anadolu Səlcuqlu dövlətinin son dövrləri ilə bəyliklər və Osmanlı dövlətinin yaranma illərinə təsadüf edir. Bu müddət ərzində Anadolu üç əhəmiyyətli hadisəylə üzləşir. Bunlar, “Səlib yürüşləri, Monqol hücumları və Babailər üsyanı”dır.
Bu üç hadisə Anadoluda çox böyük miqyasda sosial, siyasi və dini qarışıqlığa səbəb oldu. Bu cür mənfi hadisələrin qarşısında sovrulub getməmək, əsrlik çinarlar kimi güclü köklərlə torpağa bağlanıb ayaq üstə qalmaq, bunun üçün isə sağlam düşüncəyə söykənmək lazım idi.
Yunus Əmrə də belə etdi. Ortaya yeni bir fəlsəfə qoymadı. Yeni bir ideyanı, sosial və siyasi hərəkatı başlatmadı. Mütləq həqiqəti əsas götürdü. Sadəcə ona inanıb bağlandı və yenidən insanları ona çağırdı. Bir "davı"nın deyil, adına "sevi" dediyi bir dəyərin insanı olaraq hərəkət etdi. Unudulan bir həqiqəti yenidən, lakin yeni bir dillə xatırlatdı. Yəni bu mənada onu mütləq düşüncənin "yeniləyicisi", "yeni bir şərhçisi" kimi görmək lazımdır. Onun əhəmiyyəti, böyüklüyü də məhz buradan qaynaqlanır.
Belə zamanlarda ortaya qoyulan hər iddia mənimsənilə bilməsi üçün qarışıqlığı, dava və mübarizəni də özü ilə birlikdə gətirir. Belə ki, səlibçilər türklərin Anadoluya gəlişini özləri üçün bir fəlakət hesab edərək bir iddianın, yəni Yunusun ifadəsi ilə "davı"nın tərəfdarı oldular. Hər iddianın nəticəsi kimi bu iddia da özü ilə birgə müharibələri, dağıntıları gətirdi. Səlibçilər hərbi mənada Anadoluda böyük bir uğur əldə edə bilmədilər, amma təəssüf ki, buranı fəlakət bölgəsinə çevirməyə nail oldular.
İkinci böyük iddianın (davının) sahibi isə monqollar idi. Onlar da əvvəlcə olduqları bölgələrdə bir zülm imperatorluğu yaratdılar. Elə bir fəlakət buluduna çevrildilər ki, bu buludlar çox keçmədən Anadolunu da əhatə etdi. İslam inancını bir gül kimi Anadoluda cücərdən, bu çöllük ərazini hər cür abadlıq işləri ilə mədəniyyət məkanına çevirən Anadolu Səlcuqlu dövləti monqol hücumları nəticəsində tarix səhnəsindən silindi. Yəni iddia (davı) yenə də qarışıqlıq, ölüm və zülm gətirdi.
Monqol hücumları qarşısında Anadolunu zəif vəziyyətə salaraq bu hücumlara müəyyən mənada zəmin yaradan başqa bir fəlakət də Babailər qiyamı oldu. Bu hərəkat da həm dini, həm də siyasi xarakterli bir iddia (davı) idi. "Dinin zahirini dəyərsizləşdirən, imanı zədələyən və din bağını zəiflədən" bu mənfi anlayış da digər iki fəlakət buludu kimi Anadolu səmalarını bürüdü. Qəlblərdə və şüurlarda sağalmaz yaralar açdı. Siyasi, fikir və əqidə xaosuna zəmin hazırladı.
Bax,Yunus Əmrə məhz belə bir zamanda yaşadı. Süqut əsrində dirçəlişin səsi oldu. Məncə, bu çərçivə daxilində onun missiyasının və bu gün niyə hələ də sevildiyinin ən cəlbedici yumoru yuxarıda göstərdiyimiz bəndində gizlənib. Burada açar kəlmələr "davı" və "sevi" kəlmələridir. Onun "davı" sözü ilə izah etmək istədiyi vəziyyət, əlbəttə ki, o sözün "bir şeyi iddia etmə" formasındakı ilkin mənası ilə məhdudlaşmır. Bu söz eyni zamanda "məsələ, problem" mənasında götürülür.
Belə demək mümkünsə, Yunusun yaşadığı dönəmdə “iddia”-larla yanaşı “problemlər” də var idi. Bu problemlərin həlli isə “sevgi”dəydi. Beləliklə, Yunus burada da "Mən gəlmədim davı üçün, mənim işim sevi üçün" - deyərək "səhli-mümtəni" ustalığını göstərib təkcə bir beytlə öz vəziyyətini, dövrünün şərtlərini bir mütəfəkkirin kəskin zəkası və bir şairin güclü hissiyatı ilə qısa formada çatdırır.
Bütün bu hadisələrə nəzər yetirdikdə, Yunus Əmrənin bu dünyada mövcud olmağın məqsədini nə üçün "sevi" kəlməsi ilə açıqladığı və "davı" kəlməsini niyə neqativləşdirdiyi daha aydın başa düşüləcəkdir. Çünki müharibənin zərdabı sülh, kinin zərdabı isə sevgidir. Buna görə də Yunus məhz beytin davamında açıq-ladığı kimi, "sevi" kəlməsi ilə əsl məqsədinin "könüllər qurmaq" olduğunu bildirir. Yəni Yunusun bir "davı"sı yoxdur, amma bir "məqsədi" vardır. Bu məqsəd çərçivəsində Anadolunu digər könül dostları ilə birlikdə dava deyil, sevgi və sülh yurdu etmək istəmiş, bu uğurda çalışmış və buna da nail olmuşdur.
Lakin bu mənalı vəziyyət, əlbəttə, "mücərrəd bir insanlıq sevgisi" ilə izah oluna bilməz. Yəni onu bağlı olduğu inanc və düşüncə müstəvisindən ayıraraq bir "Anadolu humanisti" kimi görmək bu məsələni izah etməyə kifayət etməyəcək. Yunus Əmrə özündən sonra ortaya çıxan bu cür spekulyasiyaların qarşısını hələ o vaxtdan almış, “sevgi”ni ilahi məzmunlu bir anlayış olaraq əsas götürmüş, “eşq”i ümumbəşəri bir prinsip olaraq görmüş və "dost evi" olduqları üçün könülləri qazanmağa çalışdığını bildirmişdir. Yəni o, "yaradılanı Yaradandan ötrü" sevən eşq qəhrəmanı kimi missiyasının belə bir müqəddəs hədəfə çatmaq olduğunu bəyan etmişdir. Bu baxımdan, onun mübarizəsini, sevgi mövzusundakı mövqeyini bir fəlsəfi anlayış olaraq nə panteizmlə, nə də humanizmlə izah edə bilmərik.
Deməli, onun mübarizəsini fərdi bir qurtuluş mübarizəsi şəklində görmək əvəzinə, onunla bərabər ictimai bir qurtuluş mübarizəsi kimi başa düşmək lazımdır. Məhməd Qaplanın bu mövzuda yazdığı aşağıdakı sətirləri bizim çatdırmaq istədiyimiz fikirlərin qısa icmalı kimi xeyli maraqlıdır: "Davı və sevi, bir-birinə zidd olan iki kəlmə. Birincisi müharibə, ikincisi isə sülhü də əsas alan eşqdir. Yunus müharibəyə, davaya qarşıdır. Dost¬luqdakı aliliyi düşünür. Dost hər zaman könüldə yaşadılır. Ona görə könüllər qazanır. Könül də, xüsusilə könüllər şəklində götürülür və birdən-birə onun miqyasının genişləndiyini görürük.”
Təbii ki, o dövrdə Yunus Əmrə bu missiyası və mübarizəsində tək deyildi. Səlcuqluların hakim olduğu ərazilər Yunusdan əvvəl Muhyiddin Ərəbi və Mövlanə həqiqətlərilə də qarşılaşmışdı. Fikir və əqidə planına ilk əvvəl onlar işıq tuturlar. Amma bu işıq Yu-nusun özünəxas dili və üslubu ilə daha geniş kütlələrə çatdırılır.
Bu səs vəhdəti-vücudun sadəcə fəlsəfi mənada "varlıqda birlik" fikrindən ibarət olmur, eyni zamanda "ictimai birlik" səsinə, hətta bununla da kifayətlənməyərək "ümumbəşəri birlik" səsinə çevrilir. Çünki bu səs eşqin səsidir. Eşq Yaradandan ilahi bir nəfəs olaraq gəlmiş və əksini könüllərdə tapmışdır. Sevgi ilahi bir cövhər olduğu üçün əsla bir "iddia" olmur və ayrılığın yox, "bir"də birləşməyin müqəddəs duyğusu olur. Beləliklə, Yunus Əmrə "yalnız öz dövründəki Anadolu türklüyünün yox, bütün bəşəriyyətin problemlərinə, qorxu və qayğılarına çarə tapmağa çalışmış, iztirablı kütlələrə ümid aşılayıb onları sevgiyə, qardaş¬lığa, birliyə çağıran" aparıcı şəxsiyyət olmuşdur. Bu səbəbdən, onu təkcə bir şair olaraq deyil, eyni zamanda bir təfəkkür insanı, öz dövrünün işıqlı və intellektual bir şəxsi, yol göstərəni olaraq da görürük.
Yunusu başa düşmək və o dövrdəki yaşamına bir məna vermək üçün bütün bu hadisələrə tarixçi gözü ilə yanaşı, bir də "könül gözü" ilə baxmaq lazımdır. Mustafa Qaranın da qeyd etdi¬yi kimi, məsələyə bu gözlə baxdıqda səlib, monqol hücum¬larının və Anadolu birliyi üçün ciddi təhdid yaradan Babailər hadisənin "cəlali" bir təcəlli, İbn Ərəbi, Mövlana və Yunusun isə "cəmali" bir təcəlli kimi meydana çıxdığı görünəcəkdir. Ona görə də bu üç böyük hadisənin mahiyyətini bilmədən, o dövrün zülmətini işıqlandıran İbn Ərəbi, Mövlanə və Yunus kimi münəvvər insanların nə üçün var olduğunu, niyə bu əsrdə ortaya çıxdıqlarını anlamaq mümkün deyil.

XX əsrdə öz şeiri, dünyagörüşü ilə müasir bir Yunus şərhçisi və davamçısı saya biləcəyimiz Nəcib Fazil Qısakürək onunla bağlı yazdığı şeirlərindən birinə başlıq olaraq "Bizim Yunus" ifadəsini seçir. Üstəlik, bu ifadə təkcə başlıq olaraq qalmır, həm də şeirin nəqarət misraları kimi işlədilir.
Görünür, "Bizim Yunus" ifadəsi şair tərəfindən düşünülmüş şəkildə seçilən bir ifadədir. Belə ki, şairlərin öz millətləri adından danışan şəxslər olduqlarını nəzərə alsaq görərik ki, N.Fazilin Yunus Əmrədən "Bizim Yunus" deyə bəhs etməsi onu nə qədər sevdiyinin və mənimsədiyinin bir göstəricisidir.
“Bizim Yunus” şəklində işlədilən bu mənsubiyyət və mənimsəmə ifadəsi, əlbəttə ki, təkcə Nəcip Fazilə məxsus deyil... Bu ifadə əslində Tapdıq Əmrəyə aiddir. Yəni Yunus Əmrə hələ dərvişlik yoluna addım atdığı ilk anlardan etibarən belə tanınır və üstəlik, bu cür mənimsəmə birbaşa şeyxi tərəfindən “Bizim Yunus” şəklində ifadə olunur.
Əslində, Yunus Əmrə üçün deyiləcək kifayət qədər söz tapıla bilər, amma bunların heç biri “Bizim Yunus” ifadəsinin əhatəliliyinə çata bilməz. Yunus həqiqətən də bizimdir. Dünyanın Yunusudur. Belə demək mümkünsə, o, büt-ün bəşəriyyətin onda birləşə biləcəyi nadir insanlardan biri kimi dili ilə, rəftarıyla “bizim…” kəlməsindəki mənsubiyyət və bağ¬lanma mənası üçün ən uyğun addır.
Çünki hər bir insan üçün həyatdakı ən əsas hədəf, yetkin və kamala çatmış bir insan olmaqdır. Bu məqama çata bilən şəxs isə bir "sevgi" və "sülh" insanıdır. Yunus Əmrə hər şeydən əvvəl bu hədəfi reallaşdıran müstəsna bir şəxsiyyət olaraq insanlıq üçün nümunə və yol göstərən bir şəxsdir. Bu xüsusiyyətinə görə yaşa-dığı dövrdən bu günə kimi fikri, ədəbi baxış və anlayış tərzləri nə olursa olsun, ürəyini həqiqətlə nizamlamış, öz içində sevgini ən uca dəyər olaraq qəbul edən hər kəs və hər kəsim tərəfindən belə ta-nınmışdır. Bu bir ümumi razılıq halıdır ki, Yunus Əmrə birləşdirici ünsür olmuş, dedikləri hər dövrdə səmimiliklə və mübahisəsiz olaraq qəbul edilmişdir.
Belə şəxslər üçün sevənlərin qəlbindəki portretləri tarixi şəxsiyyətlərinin önünə keçir və ortaya çox fərqli mənzərələr çıxır. Bu bir tərəfdən yaxşı irəliləyiş olsa da, nəticə etibarı ilə düşüncə qarışıqlığına da yol açır. Həmin şəxslə bağlı həqiqət məchullar pərdəsi ilə örtüləndə biz yalnız şərhə və yanaşmaya əsaslanan məlu-matlarla kifayətlənmək məcburiyyətində qalırıq. Bu isə həqiqətin üstünün örtülməsi deməkdir. Belə bir vəziyyətdə artıq qarşımızda “Yunus” yox, “Yunuslar” dayanır.
Biz bu işimizdə Yunusla bağlı bütün deyilənlərin fonunda səhih bir Yunus portreti çəkməyə səy göstərəcəyik. Əlbəttə, bunun çətin bir iş olduğunun fərqindəyik. Ona görə ki, bir sufinin xüsusilə daxili dünyasını qələmlə izah etmək hardasa imkansızdır. Çünki bu bir “hal” məsələsidir və burada “söz”ün hökmü keçməz. Ancaq Yunusdan bizə əks olunan işığı qismətimiz və anlayışımız çərçivəsində zahirən də əks etdirməyə çalışacağıq.
Bunu etməli idik. Çünki zaman dəyişsə də, hadisələrin məntiqi dəyişmir. Yunusun dedikləri bu gün də ehtiyac duyduğumuz kə-lamlardır. Bu mübarək səsin, əlbəttə ki, indiki dövrə də çatdıracaq sözü vardır… Ən son məqamda "Ballar balını tapdım..." deyə bilmək bu günün insanının da həsrətidir.
O zaman yolu “sevgi” və “sülh” olanlara salam olsun!