Makroiqtisadi biliklər

Qriqori Mənkyunun iqtisadiyyatı izah edən 10 prinsipindən 1-cisi:
>>>İnsan seçim edir.
İqtisadiyyatın birinci prinsipi insanın seçim etməsi ilə bağlıdır. Əvvəldən də bildiyimiz kimi bizim istifadə edə biləcəyimiz ehtiyatlar limitlidir, məhduddur. Misal olaraq ailə gəlirinin bölüşdürülməsini nəzərdən keçirək: Valideynlər pulu yemək, paltar almağa, istirahətə getməyə, təhsil haqqına sərf edə bilər və ya "qara gün" üçün ehtiyata yönləndirə bilərlər. Qərar vermək üçün bunları qarşı-qarşıya qoyub müqayisə etmək lazımdır.
Cəmiyyətin qəbul etməli vacib məsələlərdən biri də SƏMƏRƏLİLİK və BƏRABƏRLİK arasında seçimdir. Bunların hər ikisinə eyni anda çatmaq mümkün deyil. Səmərəlilik - iqtisadiyyatın məhsul və xidmətlər elə istehsal etmə bacarığıdır ki, məhdud resursların hesabına maksimum mümkün nemətlər istehsal olunsun. Nə qədər çox məhsul istehsal olunsa, cəmiyyət bir o qədər çox səmərə əldə etmiş olur. Bərabərlik isə istehsal olunmuş bütün məhsul və xidmətlərin cəmiyyət üzvləri arasında bölüşdürülməsidir. Misal üçün çox gəlir əldə edən təbəqədən az gəlir əldə edən təbəqəyə nisbətən çox vergi tutulması və bu vəsaitin aşağı gəlirli əhaliyə yardım məqsədilə istifadə olunması. Qısacası Səmərəlilik "tort"un ölçüsü, bərabərlik isə onun hissələrə bölünməsidir.

Iqtisadiyyat nədir, iqtisadiyyat nəyi öyrənir?
Məlumdur ki, iqtisadiyyat ictimai elmdir, yəni ictimaiyyətin hər bir fərdinə təsir edən münasibətləri öyrənir. Hər birimiz gündəlik həyat tərzimizdə iqtisadi fəaliyyətlə məşğul oluruq. İnsan psixologiyası elə qurulub ki, biz həmişə yeni məhsul, yeni xidmət əldə etmək istəyirik. Bizim istəklərimiz sonsuzdur. Lakin bir fakt var ki, təbiət məhdud resurslardan ibarətdir. O bizim istəklərimiz kimi limitsiz deyil. Buna görə də biz həmişə seçim qarşısında qalırıq, o səbəbə ki, bütün arzularımızı məhdud resurlarla reallaşdıra bilmərik. İqtisadiyyat da məhz məhsul və ya xidmətlərin istehsalı üçün insanların məhdud resurslar şəraitində sonsuz istəklərini reallaşdırmasında qəbul etdikləri qərarları öyrənən elm adlanır.

Bizə məlum oldu ki, dövlət tələb olunandan çox pul çap edəndə, pul təklifi artır və hər yeni pul vahidinin qiyməti, dəyəri aşağı düşür. İstehsalçılar, satıcılar bu halı görüb, zərəri kompensasiya etmək üçün qiymətləri qaldırırlar və beləcə inflyasiya baş verir. Sual oluna bilər ki, bəs hansı səbəbə görə dövlət gələcəkdə inflyasiyanın yaranma riskini bilsə də, yenə də həddən artıq çox pul çap edir? İqtisadçıların və tarixçilərin araşdırmaları nəticəsində bu suala cavab tapmaq olar. Dövlət əsasən 3 halda pul kütləsini genişləndirir:

1) Dövlət borclarını ödəyə bilmədikdə, o cümlədən, dövlət qiymətli kağızların satışından əldə edilən pulu əhaliyə geri qaytarılmalı olduqda və bu zaman büdcəni maliyyələşdirmək üçün vergiləri artırmaq mümkün olmadıqda;

2) Hökümət borcluların təzyiqini hiss etdikdə. Borclu insanlar üçün inflyasiya sərfəlidir, çünki onlar borclarını qaytararkən eyni məbləğə görə aşağı dəyərli pul ödəyirlər;

3) Depressiya və eniş dövründə iqtisadi fəaliyyəti stimullaşdırmaq lazım gəldikdə.

Tarixçilərin məlumatına görə, insanlar pul qismində müxtəlif əşyalardan istifadə etmişdir.

» Qədim Çində, Sakit Okeanın bütün adalarında və yerli (aborigen) amerikalılar ("hindular") arasında pul qismində balıqqulağından istifadə edilib;

» İkinci dünya müharibəsi dövründə əsir düşərgələrində siqaret qutusu pul qismində iştirak edib;

» Arpa və iribuynuzlu mal-qara müxtəlif mədəniyyətlərdə pul əvəzi işlənib;

» Sakit Okeanın cənubunda yerləşən yerləşən Yap adasında böyük dairəvi daşlar pul funksiyasını yerinə yetirib.

Zaman keçdikcə qədim dövlətlərin əksəriyyəti anladı ki, ən yaxşı pullar metaldan hazırlanır. Metal balıqqulağı kimi köhnəlmir və sınmır; arpa kimi çürümür və kiflə örtülmür; daşlardan fərqli olaraq cibdə gəzdirmək asan başa gəlir. Lakin metal pulun qəpik forması sonralar təşəkkül edərək meydana çıxıb. İlk metal pullar başqa formada idi: keltlər üzük formasında metal p**a üstünlük verirdilər; Mesopotamiya ərazisində yaşayanlar uzun, spiralvari metal lentləri bəyənirdilər; çinlilər bel və bıçaq formalı pullardan istifadə edirdilər.

Formasından və materialından asılı olmayaraq az qala hər bir cəmiyyət pul rolunu oynayan hər hansı əşyanı alqı-satqı zamanı istifadə etmişdir. Belə etməsəydilər, gərək sərfəli olmayan və eyni zamanda düzgün ölçü nisbəti aparılması mümkün olmayan üsuldan — barterdən istifadə edərdilər.

Əvvəlki postun davamı olaraq bildirim ki, əgər siz yeni pul çapının yaradacağı mümkün inflyasiya dərəcəsini hesablamaq istəyirsinizsə, onda PULUN KƏMİYYƏT NƏZƏRİYYƏSİ sizin köməyinizə çatacaq! Bu nəzəriyyə iddia edir ki, qiymətlərin ümumi səviyyəsi dövriyyədə olan pul kütləsi ilə proporsionaldır, düz mütənasibdir. Yəni pul kütləsi ilə qiymətlərin ümumi səviyyəsi bir hərəkət edir, eyni templə artır və ya azalır. Gələcəkdə pulun kəmiyyət nəzəriyyəsinə aid daha geniş post paylaşacam.

Həyatın hər bir sahəsində olduğu kimi, pul sahəsində də balans lazımdır. Əgər dövlət həddən çox pul çap etsə, qiymətlər qalxar, inflyasiya baş verər, həddən az pul çap etsə, qiymətlər aşağı düşər və deflyasiya yaranar. Bəs onda nə qədər pul çap edilsə iqtisadiyyat balans vəziyyətində olar?

Pulun dəyəri əsasən p**a olan tələb və təkliflə müəyyən olunur. Pul təklifi dövlətin nəzarəti altındadır və dövlət istədiyi vaxt yeni pul çap edə bilər. P**a tələb isə əmtəə və xidmətlərin dəyərinin ödənilməsi vasitəsi kimi pulun faydalılığı ilə müəyyən olunur. Yəni insanlar alqı-satqı əməliyyatlarında ödəniş vasitəsi kimi digər əşyalardan yox, puldan istifadə edirlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, QİYMƏT ilə PULUN DƏYƏRİ tərs mütənasibdir. Qiymət yuxarıdırsa, pulun dəyəri aşağıdır, onun əksinə olaraq, qiymət aşağıdırsa, deməli dövriyyədə az miqdarda pul var və o çox yaxşı qiymətləndirilir — pulun dəyəri yüksəkdir. Bu asılılığı daha yaxşı anlamaq üçün fərz edək ki, dövriyyədə bir miqdar pul var və sizin cibinizdəki 10 AZN pul ilə 5 kq yağ ala bilərsiniz. Dövriyyədəki pulun miqdarının artması ilə yağın qiyməti qalxacaq və eyni məbləğə daha az çəkidə yağ almaq mümkün olacaq.

Bizə məlumdur ki, cəmiyyətin p**a olan tələbi zaman keçdikcə yüksəlmək tendensiyasına malikdir; böyüyən, inkişaf edən iqtisadiyyatda əvvəlkindən daha çox məhsul istehsal edilir və bu məhsulları əldə etmək üçün istehlakçıların yeni p**a ehtiyacı yaranır. Dövlətin istehlakçıların pul tələbinə reaksiya verməsinin 3 halı mövcuddur:

» Dövlətin ümumi pul kütləsinini artırması ilə istehlakçıların p**a olan tələbinin yüksəlməsi eyni templə baş verirsə, qiymətlər dəyişməyəcək. Başqa sözlə, p**a olan tələb və təklif eyni templə artırsa, pulun nisbi dəyəri dəyişməyəcək;

» Dövlət p**a olan tələbin artımından daha tez pul kütləsini artırsa, (pul təklifi > pul tələbi) inflyasiya baş verəcək. Pul kütləsi çoxaldıqca, dövriyyədəki hər bir pul vahidinin dəyəri azalacaq. Qiymətlər yüksələcək, əvvəlki kəmiyyətdə məhsul almaq üçün belə aşağı dəyərli pul vahidindən daha çox miqdarda istifadə etmək lazım gələcək

» Dövlət p**a olan tələbin artımı halında pul kütləsini artımını gecikdirsə, (pul tələbi > pul təklifi) deflyasiya baş verəcək. İqtisadiyyatda pul az, məhsul isə çox olacaq. Bunun nəticəsində hər pul vahidi daha dəyərli olacaq ki, bu da qiymətlərin endirilməsinə gətirib çıxaracaq.

İqtisadçılar "inflyasiya" terminini işlədərkən, iqtisadiyyatda qiymətlərin ümumi səviyyəsinin qalxmasını nəzərdə tuturlar. Bu o demək deyil ki, bir neçə məhsulun qiyməti artıb, bu o deməkdir ki, qiymətlərin ümumi səviyyəsi, fərqli - fərqli məhsulların qiyməti eyni ay ərzində, eyni il ərzində yüksəlib. Adətən qiymətlər hər il cüzi faizlə artır və bu insanlar üçün xoşagəlməz haldır. Axı kim eyni məhsul miqdarına daha yüksək qiymət ödəmək istəyər? Hər il cüzi də olsa, inflyasiyanın baş verməsi gələcək xərclərin proqnozlaşdırılmasını çətinləşdirir və siz 1 il sonra əldə etmək istədiyiniz məişət texnikası üçün indidən nə qədər pul ayırmaq lazım gəldiyini dəqiq hesablaya bilmirsiniz.

Bu hələ xoşagəlməz hal hesab olunur. Bunun daha bətəri, daha acınacaqlı vəziyyəti iqtisadiyyatda HİPERİNFLYASİYAnın baş verməsidir. Yəni ay ərzində qiymətlərin 20 - 30 % artması, yüksək səviyyədə işsizliyin yaranması, məhsul və xidmət istehsalının nəzərə çarpacaq dərəcədə azalması, hətta vəziyyət elə yerə gəlib çatır ki, insanlar pulun dəyərinin getdikcə itirildiyini görərək, tədavül vasitəsi kimi puldan imtina edib keçmiş dövrlərdəki kimi barterə müraciət edirlər.

Buna baxmayaraq, sevindirici xəbər də var — iqtisadçılar inflyasiyaya nəyin səbəb olduğunu və onun qarşısını necə almağı yaxşı bilirlər. İnflyasiyanın yaranmasının günahkarı sürətlə artan PUL KÜTLƏSİDİR və onu tezliklə aradan qaldırmaq üçün pul kütləsinin artımının qarşısını almaq və ya tamamilə saxlamaq lazımdır.

Yaxın zamanda yerli dərsliklərdə az rast gəlinən məlumatlar paylaşacam. Bəlkə də bir çoxunuz bunlar haqqında bilmirsiniz, amma bu problem deyil, çünki siz bu səhifəni bəyənmisiniz! Əgər dostlarınızın da bunlardan xəbərdar olmasını istəyirsinizsə, səhifəni paylaşın ki, ölkədə hər hansı iqtisadi proses baş verdikdə, həmin hadisəni birlikdə müzakirə və analiz etmək çətin məsələ olmasın! Bilik pulsuz və hamı üçün əlçatan olmalıdır!

Hörmətli səhifə üzvləri, səhifədə hansı iqtisadi məlumatı almaq istərdiniz? Sualınız olan mövzunu şərh bölməsinə yazın və mən onu asan dildə izah eləməyə çalışacam.

.İnhisarçılığın formaları.

► .

Konsorsium ( latın sözü olan "Consortium"dan götürülüb, "iştirak", "toplum" mənasında işlədilir) — müstəqil müəssisə və təşkilatların müvəqqəti olaraq müəyyən layihələrin həyata keçirilməsi məqsədilə birləşməsidir. Əsasən də kapitaltutumlu, irimiqyaslı layihələrin həyata keçirilməsi və pul vəsaitlərini birləşdirərək birgə kredit vermək üçün yaradılır. Beynəlxalq ticarətdə iştirak edənlər isə sifarişləri əldə etmək uğrunda konsorsium yaradırlar. Konsorsiumun daxili strukturundan danışaqda isə, demək olar ki, konsorsiumun iştirakçıları müəyyən bir layihəyə görə birləşəndə onların vəzifələri elə bölüşdürülür ki, hər biri aşağı xərclə və yüksək texniki səviyyəyə malik olduğu sferada fəaliyyət göstərsin. Qısacası, üstün olduğu işi yerinə yetirsin. İştirakçıların fəaliyyətini koordinasiya edən isə lidedir. Həmin lider iştirakçıların səs birliyi əsasında təyin edilir. Bunlardan əlavə qeyd etmək olar ki, konsorsium iştirakçıları təsərrüfat müstəqilliklərini tam saxlayırlar və başqa bir təşkilata üzv olmaları heç bir ziddiyyət yaratmır. Onlar birləşmə məqsədinə çatandan sonra konsorsium birliyi pozula da bilər. Və onun iştirakçıları şəxsi və dövlət təşkilatı olmaqla bərabər, həm də bütövlükdə dövlət ola bilər.

.İnhisarçılığın formaları.

► .

Sonuncu inhisar formasına keçməzdən əvvəl konqlomeratlar haqqında bir neçə cümlə demək istəyirəm. Əvvəlki paylaşımda qeyd etdiyim kimi, konqlomerat qarışıq tipli konserndir. Yəni bu birləşmədə müəssisələr həm texnoloji baxımdan, həm də sahəvi baxımdan bir-birinə bənzəmir. Onların yaranması iki yolla: müəssisələrin birləşməsi və iri müəssisələrin kiçikləri "udması" yolu ilə baş verir. Hər ikisində məqsəd kapitalın diversifikasiya olunması yolu ilə yarana biləcək risklərdən qaçmaqdır. Deməli, konqlomerata maliyyə yolu ilə nəzarət edən baş müəssisə bir sahəsində yarana biləcək itkiləri görüb ondan sığortalanmaq üçün kapitala başqa sahəyə yönəldəcək. Qeyd edim ki, konqlomeratın "həyatı" menecerlərin peşəkarlıq səviyyəsindən əsaslı surətdə asılıdır. Çünki bir-biri ilə əlaqəsi olmayan müəssisələr birləşdikdə onları səmərəli idarə etmək çətinləşir.

İlk konqlomeratlar XX əsrin 60-cı illərində ABŞ-da yaradılmışdır. İndi də fəaliyyətdə olan konqlomeratlara "General Electric" və "HITACHI" ASC-lərini misal göstərmək olar.

Səhifəmizin xanımlarını bugünkü bayram münasibətilə təbrik edirəm! Onlara bu həyatlarında gözlədiyi əmək haqqını, maksimum fayda əldə etməyi və inflyasiyasız həyat arzulayıram :D