Astronomiya

Astronomiya Dünyanı öyrən, səmaya bax, kainatı kəşf et.

20/08/2026

Marsda kosmik aparat istiqamətini necə müəyyən edir?

Marsda GPS yoxdur. Bəs Yerə 100 milyonlarla kilometr uzaqda olan kosmik aparat öz istiqamətini necə bilir?

Kosmik aparat bunun üçün səmadaki ulduzları bir növ təbii naviqasiya sistemi kimi istifadə edir. Xüsusi ulduz sensorları hansı ulduzların harada olduğunu müəyyənləşdirir və aparatın kosmosda hansı istiqamətə yönəldiyini hesablayır.

Günəş sensorları da Günəşin mövqeyini müəyyən etməyə kömək edir. Bundan əlavə, giroskop və akselerometrlər aparatın fırlanmasını və hərəkətindəki dəyişiklikləri izləyir.

Kameralar isə yaxınlığındakı kraterləri və digər relyef xüsusiyyətlərini tanıyaraq aparatın mövqeyini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.

Yer isə bütün bunlara əlavə olaraq kosmik aparata radio siqnalları göndərir və ondan gələn siqnalları analiz edir. Siqnalın gəliş vaxtı və tezliyindəki dəyişikliklər aparatın harada və hansı sürətlə hərəkət etdiyini hesablamağa imkan verir.

Yəni Marsa gedən kosmik aparatın qarşısında yol nişanları yoxdur. O, ulduzlara, Günəşə, öz sensorlarına və Yerdən gələn radio siqnallarına baxaraq kosmosda yolunu tapır.


Kosmosda temperatur necə ölçülür?Kosmosda termometri götürüb boşluğa salmaq mümkün deyil. Bəs milyardlarla kilometr uzaq...
20/08/2026

Kosmosda temperatur necə ölçülür?

Kosmosda termometri götürüb boşluğa salmaq mümkün deyil. Bəs milyardlarla kilometr uzaqdakı ulduzların, planetlərin və qaz buludlarının temperaturu necə müəyyən edilir?

Bunun sirri işıq və elektromaqnit şüalanmadadır. Temperaturu olan hər bir cisim müəyyən miqdarda və müxtəlif dalğa uzunluqlarında şüalanma yayır. Mütəxəsislər teleskoplarla bu şüalanmanı toplayır və onun spektrini analiz edirlər.

Məsələn, ulduzun rəngi onun temperaturu haqqında mühüm məlumat verir. Mavi ulduzlar adətən daha isti, qırmızı ulduzlar isə daha soyuqdur. Günəşin səth temperaturu təxminən 5 500°C-dir.

Daha maraqlısı isə odur ki, temperaturu birbaşa görmək həmişə lazım deyil. Məsələn, uzaq qalaktikalardan gələn işığın spektrindəki müəyyən izlər qazın temperaturunu hesablamağa imkan verir.

Kosmosda ən soyuq yerlər isə təxminən −270°C-yə qədər düşə bilər. Bu, mütləq sıfıra — −273,15°C-yə inanılmaz dərəcədə yaxındır.

Yəni astronomlar kosmosu əslində toxunmadan ölçürlər. Cisimdən gələn işığın içində onun temperaturu haqqında gizli məlumatı oxuyurlar.


19/08/2026

Mövzudan kənar
1315-ci ilin dəhşətli yağışları: Avropanı aclığa sürükləyən fəlakət

1315-ci ildə Avropanın böyük hissəsində adi bir yağışlı mövsüm deyil, illərlə davam edən qeyri-adi iqlim böhranı başladı. Xüsusilə Fransa, İngiltərə, Belçika, Almaniya, Polşa və ətraf bölgələrdə yaz və yay ayları son dərəcə rütubətli və sərin keçdi.

Ağac halqaları əsasında aparılan müasir araşdırmalar göstərir ki, 1314–1316-cı illərin yayları 1300–2012-ci illər arasında Avropanın ən rütubətli üçillik dövrlərindən biri olub.

Yağışlar o qədər güclü idi ki, torpaq suya doydu, çaylar daşdı, əkin sahələri və otlaqlar bataqlığa çevrildi. Bəzi yerlərdə körpülər və bəndlər dağıldı, çaylar sahillərindən çıxaraq yaşayış məntəqələrinə və əkin sahələrinə ziyan vurdu.Tarixi mənbələrdə Qərbi Avropada bir dövrdə təxminən 150 gün ardıcıl yağışlı hava haqqında məlumat verilir.

Ən böyük problem isə taxıl idi. Torpaq həddindən artıq yaş olduğundan əkin aparmaq çətinləşdi, toxumlar və yetişən bitkilər zədələndi, taxılın bir hissəsi tarlada çürüdü. Sərin və yağışlı hava taxılın normal yetişməsinə də mane olurdu. Nəticədə məhsul kəskin azald.

Heyvanlar da bu fəlakətdən xilas olmadı. Ot və samanı qurutmaq mümkün olmadığından mal-qaraya yem çatışmazlığı yarandı. Beləliklə, əvvəlcə məhsul qıtlığı, sonra isə heyvanların zəifləməsi və ərzaq çatışmazlığı bir-birini gücləndirdi.

Ərzağın qiyməti sürətlə qalxdı. Məsələn, İngiltərədə buğdanın qiyməti 1313-cü ildə təxminən 5 şillinq olduğu halda, 1315-ci ildə 40 şillinqə qədər yüksəlmişdi. Yəni cəmi iki il ərzində qiymət təxminən 8 dəfə artmışdı.

1315–1317-ci illərdə baş verən bu hadisə tarixə “Böyük Qıtlıq” kimi düşdü və orta əsrlər Avropasının ən ağır demoqrafik fəlakətlərindən birinə çevrildi.


Teleskoplar uzaqdakı obyektləri necə görür? Əslində burada çox maraqlı bir sirr var!Gecə səmasında milyonlarla, hətta m...
19/08/2026

Teleskoplar uzaqdakı obyektləri necə görür?

Əslində burada çox maraqlı bir sirr var!
Gecə səmasında milyonlarla, hətta milyardlarla işıq ili uzaqdakı qalaktikaları necə görə bilirik?

Teleskop uzaqdakı obyekti fiziki olaraq yaxınlaşdırmır. O, həmin obyektdən bizə gələn çox zəif işığı toplayır. Böyük güzgü və ya linza nə qədər çox işıq toplayırsa, bir o qədər zəif və uzaq obyektləri aşkar etmək mümkün olur.

Bəs planetlər niyə teleskopda daha böyük görünür?

Teleskop planetdən gələn işığı toplayaraq onu gözümüzə daha böyük bucaq altında göstərir. Buna görə çılpaq gözlə sadəcə parlaq nöqtə olan Yupiter teleskopda kiçik disk kimi görünür və bəzi detalları seçmək mümkün olur.

Lakin maraqlı məqam budur: sadəcə böyütməni artırmaq həmişə daha çox detal demək deyil. Planet çox uzaqdırsa, işığı zəifdirsə və ya Yer atmosferi görüntünü bulanıqlaşdırırsa, həddindən artıq böyütmə görüntünü sadəcə bulanıq edə bilər. Buna görə teleskopun gücü yalnız neçə dəfə böyütdüyü ilə ölçülmür — onun əsas üstünlüklərindən biri nə qədər çox işıq toplaya bilməsidir.

Məsələn, milyardlarla il əvvəl bir qalaktikadan yayılan fotonlar kosmosda nəhəng məsafə qət edib Yerə çata bilər. Teleskop həmin fotonları toplayaraq bizə həmin qalaktikanın çox qədim görünüşünü göstərir.

Burada inanılmaz məqam budur: uzaq qalaktikaya baxmaq əslində onun keçmişinə baxmaqdır. Əgər bir qalaktika bizdən 10 milyard işıq ili uzaqdadırsa, onu təxminən 10 milyard il əvvəl yaydığı işıq vasitəsilə görürük.

Müasir teleskoplar yalnız görünən işığı deyil, infraqırmızı, ultrabənövşəyi, rentgen və radio dalğalarını da müşahidə edə bilir.
Buna görə teleskoplar kainatın insan gözünün görə bilmədiyi tərəflərini də görür.
Yəni teleskopun möcüzəsi uzağı yaxınlaşdırmaq deyil — kainatın milyardlarla il əvvəl göndərdiyi işıq zərrəciklərini tutmaqdır.


19/08/2026

Yer kosmosda nə qədər sürətlə hərəkət edir?

Heç düşünmüsünüzmü ki, biz Yer üzündə sakitcə otursaq da, əslində kosmosda inanılmaz sürətlə hərəkət edirik?

Yer Günəşin ətrafında saniyədə təxminən 29,8 kilometr sürətlə hərəkət edir. Bu, saatda təxminən 107 min kilometr deməkdir!

Amma bununla bitmir. Günəş sistemi də Süd Yolunun mərkəzi ətrafında təxminən 230 km/s sürətlə hərəkət edir.

Üstəlik, Süd Yolu qalaktikası özü də kosmosda hərəkətdədir. Yəni biz eyni anda bir neçə nəhəng kosmik hərəkətin içindəyik.

Bəs niyə bu sürəti hiss etmirik? Çünki Yer, atmosfer və üzərindəki hər şey birlikdə hərəkət edir. Biz sürətin özünü yox, sürətdəki dəyişiklikləri hiss edirik.

Deməli, siz bu yazını oxuyarkən əslində kosmosda saniyədə onlarla kilometr yol qət edirsiniz!


6 illik astronomik müşahidələr tariximdə daha bir ilkə imza atdım!Günəş sisteminin 7-ci planeti olan, bizdən təxminən 2....
18/08/2026

6 illik astronomik müşahidələr tariximdə daha bir ilkə imza atdım!

Günəş sisteminin 7-ci planeti olan, bizdən təxminən 2.5 milyard km məsafədə yerləşən Uran planetini teleskopla izləməyi bacardım!

Kainatda ən isti yer haradır? Kainatda ən isti yerlərdən biri ulduzların səthi deyil, ulduz partlayışlarının baş verdiyi...
18/08/2026

Kainatda ən isti yer haradır?

Kainatda ən isti yerlərdən biri ulduzların səthi deyil, ulduz partlayışlarının baş verdiyi mühitlərdir.

Supernova zamanı temperatur milyardlarla dərəcəyə çata bilər. Lakin daha ekstremal şərait neytron ulduzlarının toqquşması və bəzi hissəcik toqquşmaları zamanı yaranır — burada temperatur trilyonlarla dərəcəyə yüksələ bilər.

Maraqlısı budur ki, belə temperaturda maddə artıq adi atomlar şəklində qala bilmir. Məsələn, ağır ionların toqquşması zamanı saniyənin çox kiçik hissəsində kvark-qluon plazması adlı, Kainatın ilk anlarında mövcud olduğu düşünülən maddə vəziyyəti yaradıla bilir.

Deməli, Kainatın ən isti yeri sabit bir nöqtə deyil. Ən yüksək temperaturlar saniyənin milyardda birindən də az müddət davam edən kosmik və laboratoriya hadisələrində meydana gəlir.

Kainatın ən soyuq yerlərində isə temperatur mütləq sıfıra yaxınlaşır. Yəni Kainat həm inanılmaz dərəcədə isti, həm də inanılmaz dərəcədə soyuq ola bilər!


17/08/2026

"Kosmosdan gələn döyüntü” — Pulsarın səsi

Kainatda elə bir obyekt var ki, onun siqnallarını səsə çevirdikdə sanki uzaqdan gələn nizamlı döyüntü eşidilir. Bu obyekt pulsardır.

Pulsar çox sürətlə fırlanan, nəhəng ulduzun partlayışından sonra qalan neytron ulduzudur. O, güclü radio şüalarını kosmosa dar dəstələr şəklində göndərir. Ulduz fırlandıqca bu şüa Yer istiqamətinə düşəndə teleskop hər dəfə bir impuls qeydə alır.

Bu impulsları insan qulağının eşidə biləcəyi tezliyə çevirdikdə belə bir “kosmik ritm” yaranır.

İndi videoda eşitdiyiniz səs əslində kosmosda yayılan səs deyil. Bu, teleskopun qəbul etdiyi real radio siqnallarının səsə çevrilmiş formasıdır.

Təsəvvür edin: Yer kürəsindən minlərlə işıq ili uzaqda fırlanan ölü ulduzun ritmini biz eşidirik.

Kosmos bəzən susmuş kimi görünür, amma əslində bu səssizliyinin arxasında saysız-hesabsız siqnallar gizlənir.


Kainat həqiqətən sonsuzdurmu? İnsanlığın cavabını hələ də dəqiq bilmədiyi ən böyük suallardan biri budur: Kainatın sonu ...
17/08/2026

Kainat həqiqətən sonsuzdurmu?

İnsanlığın cavabını hələ də dəqiq bilmədiyi ən böyük suallardan biri budur: Kainatın sonu varmı, yoxsa sonsuzdur?

Biz yalnız müşahidə olunan Kainatı görə bilirik. Onun radiusu təxminən 46,5 milyard işıq ilidir, lakin bu, Kainatın həmin məsafədə bitdiyi demək deyil. Əksinə, müşahidə etdiyimiz hissədən kənarda da nəhəng kosmik məkanın davam etməsi mümkündür.

Maraqlısı budur ki, Kainatın kənarını tapmaq da o qədər sadə deyil. Kainat sonsuz ola bilər, yaxud sonlu olsa belə, heç bir kənarı olmayan mürəkkəb quruluşa sahib ola bilər.

Müşahidələr kainatın böyük miqyasda çox düz olduğunu göstərir. Bu, onun sonsuz ola biləcəyi fikrini dəstəkləyir, amma bunu sübut etmir.

Yəni biz Kainatın sonsuz olduğunu bilmirik.
Bildiyimiz isə budur: gördüyümüz Kainatın belə nəhəng olması onun həqiqi ölçüsünün nə qədər böyük ola biləcəyi barədə təsəvvürümüzü dəyişir.


İnsanlığın yeni evi Mars ola bilər?İnsanların başqa planetə köçməsi artıq yalnız fantastik filmlərin mövzusu deyil. Alim...
17/08/2026

İnsanlığın yeni evi Mars ola bilər?

İnsanların başqa planetə köçməsi artıq yalnız fantastik filmlərin mövzusu deyil. Alimlər Marsda gələcəkdə insanların yaşaya biləcəyi bazaların yaradılmasını ciddi şəkildə araşdırırlar.

Marsda su buzunun olması, günəş enerjisindən istifadə və yerli resurslardan oksigen əldə etmək imkanları bu planı mümkün edən əsas amillərdəndir. Lakin Marsda həyat heç də asan olmayacaq. Planetin atmosferi çox nazikdir, temperatur son dərəcə aşağıdır və insan skafandrsız nəfəs ala bilməz.

Üstəlik, Marsda Yerdəki kimi güclü maqnit sahəsi və qalın atmosfer olmadığı üçün kosmik radiasiya ciddi təhlükə yaradır. İnsanlar yəqin ki, ilk mərhələdə Mars səthində deyil, radiasiyadan qorunan xüsusi yaşayış modullarında və hətta yeraltı məskənlərdə yaşayacaqlar.

Bəlkə də gələcəkdə Marsda ilk insan doğulacaq və onun üçün Yer sadəcə uzaqda yerləşən başqa bir planet olacaq.

Bəs siz Marsda yaşamaq istərdinizmi?


Address

Baku

Telephone

+994775070904

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Astronomiya posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category