ԼՈՒՅՍ հիմնադրամ/ LUYS foundation

🔹 Փորձագիտական կարծիքում հիմնավորվում է, որ թեև օրենքը հետապնդում է խորհրդարանի աշխատանքի շարունակականությունն ապահովելու սահմանադրորեն լեգիտիմ նպատակ, դրա իրականացման համար ընտրված իրավական միջոցները հակասում են ՀՀ Սահմանադրությանը։

🔹 Նոր կարգավորումները խորհրդարանական մեծամասնությանը հնարավորություն են տալիս սեփական քվեարկությամբ անորոշ ժամանակով արգելափակելու ընդդիմության կողմից առաջադրված թեկնածուների ընտրությունը և այդպիսով փաստացի չեզոքացնելու Սահմանադրության 104-րդ և 106-րդ հոդվածներով նախատեսված պարտադիր ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը։

🔗 Ամբողջական հրապարակմանը կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումով՝

https://www.luys.am/index.php?m=publicationsOne&pid=492

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔ «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» սահմանադրական օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին 2026 թվականի հուլի Փորձագիտական կարծիքը նվիրված է «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» սահմանադրական օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին 2026 թվականի հուլիսի 3-ի ՀՕ-275-Ն սահմ...

🔹Ներկայացվում է Իրավաբանների միջազգային հանձնաժողովի (International Commission of Jurists – ICJ)՝ 2026 թվականի հունիսին հրապարակված Ադրբեջան. Արդարադատությունը ճնշման տակ. փաստաբանների անկախությունը և արդար դատաքննության իրավունքը («Azerbaijan: Justice Under Pressure. Independence of Lawyers and the Right to a Fair Trial») զեկույցի չորրորդ գլխի հայերեն թարգմանությունը։

🔹Զեկույցը համապարփակ իրավական գնահատական է Ադրբեջանի կողմից հայ ռազմագերիների, քաղաքացիական անձանց և Արցախի նախկին ղեկավարների նկատմամբ իրականացված քրեական վարույթների վերաբերյալ։

🔗 Ամբողջական հրապարակմանը կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումով՝

https://www.luys.am/index.php?m=publicationsOne&pid=490

Ադրբեջան. արդարադատությունը ճնշման տակ. փաստաբանների անկախությունը և արդար դատաքննության իրավունքը Սույն հրապարակմամբ ներկայացվում է Իրավաբանների միջազգային հանձնաժողովի (International Commission of Jurists – ICJ)՝ 2026 թվականի հունիսի 29-ին հրապարակված Ադրբեջան. Արդարադատություն....

🇦🇲 Վերլուծությունն ուսումնասիրում է շրջանառվող օրենսդրական նախաձեռնության սահմանադրականությունը, որով առաջարկվում է ԱԺ ընտրություններին և հանրաքվեներին մասնակցելու իրավունքը պայմանավորել վերջին 365 օրում ՀՀ-ում առնվազն 183 օր փաստացի գտնվելու պահանջով։ Առաջարկվող կարգավորումն անհամատեղելի է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի 1-ին մասի հետ:

Այն նաև չի համապատասխանում Վենետիկի հանձնաժողովի՝ ընտրական հարցերում և հանրաքվեների վերաբերյալ բարենպաստ գործունեության կանոնագրքերին:

🔗 Ամբողջական հրապարակմանը կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումով՝

https://www.luys.am/index.php?m=publicationsOne&pid=488

Ազգային ժողովի ընտրություններին և հանրաքվեին մասնակցելու իրավունքը սահմանափակող նախագծերի փաթեթի սահմանադրականության վերաբերյալ Սույն վերլուծությունն ուսումնասիրում է «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության մի շարք պատգամավորների կողմից շրջանառության մեջ դրված օրենսդրական փաթեթի սահմանա...

🇺🇸 Մարկո Ռուբիոյի տարանցային այցը Երևան 🇦🇲

ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի մայիսի 26-ի այցը Երևան դարձավ ԱՄՆ որևէ պետքարտուղարի առաջին այցը Հայաստան՝ Հիլարի Քլինթոնի 2014 թվականի այցից հետո։ Սակայն սա տարանցային կամ «տրանզիտային» այց էր․ պետքարտուղարը վերադառնում էր Հնդկաստանից և, Դոնալդ Ռամսֆելդի 2001 թվականի այցի օրինակով, Երևանում անցկացրեց ընդամենը մեկ ժամ։ 2001 թվականին Պաշտպանության քարտուղար Դոնալդ Ռամսֆելդը հանդիպեց նախ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանի, ապա նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հետ՝ նախագահական նստավայրում, նրանց հետ բանակցություններն էլ որակեց որպես արդյունավետ: Սակայն Մարկո Ռուբիոն չհանդիպեց Փաշինյանի հետ, ինչը դիվանագիտության տեսանկյունից բավականին անսովոր էր և այս տեսանկյունից, իրոք, աննախադեպ:

ԱՄՆ Պետքարտուղարի ինքնաթիռը C-32/Boeing 757 մոդիֆիկացված ինքնաթիռ է, որը Նյու Դելիից Վաշինգտոն թռչելու համար պետք է վերալիցքավորվի, քանի որ Նյու Դելիի և Վաշինգտոնի միջև թռիչքային հեռավորությունը մոտավորապես 7,500 ստատուտ մղոն է, իսկ C-32 ռազմական օդանավի ստանդարտ առավելագույն թռիչքային հեռավորությունը կազմում է մոտավորապես 6,300-6,900 ստատուտ մղոն: Թեև որոշ հատուկ ձևափոխված տարբերակներ (օրինակ՝ C-32B) ունեն օդում վառելիք լիցքավորելու հնարավորություն, այս կոնկրետ երթուղով պետական պաշտոնյաներ տեղափոխող ստանդարտ դիվանագիտական թռիչքը սովորաբար պահանջում է տեխնիկական կանգառ՝ վառելիք լիցքավորելու համար։ Այսինքն՝ Պետքարտուղարի ինքնաթիռը ցանկացած պարագայում պետք է վերալիցքավորվեր, և դրա համար ընտրվեց հենց Հայաստանը:

Իրականում կանգառի հիմնական նպատակը, ինչպես հայտնի է, մի քանի միջանկյալ փաստաթղթերի ստորագրումն էր, ինչը տեղի ունեցավ «Զվարթնոց» օդանավակայանի կառավարական տերմինալում, երբ պետքարտուղարի ինքնաթիռը վերալիցքավորվում էր ճանապարհը շարունակելու նպատակով։ Մասնավորապես, կողմերը ստորագրեցին Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև Համապարփակ ռազմավարական գործընկերության կանոնադրությունը, TRIPP-ի վերաբերյալ ռազմավարական համագործակցության շրջանակային համաձայնագիրը, ինչպես նաև կարևորագույն հանքանյութերի և հազվագյուտ մետաղների արդյունահանման և մշակման ոլորտում մատակարարման ապահովման շրջանակային հուշագիրը։
Սրանք, իհարկե, կարևոր փաստաթղթեր են, և անհրաժեշտ է հասկանալ դրանց բնույթն ու այն, թե ինչ նպատակով է ԱՄՆ-ը դրանք ստորագրում Հայաստանի հետ։

🔹 TRIPP-ի գործոնը. ԱՄՆ-ը Հարավային Կովկասում ունի երկու հիմնական առաջնահերթություն՝ TRIPP նախագծի կյանքի կոչումը և Իրանի նկատմամբ ճնշման մեծացումը։ Ի դեպ, TRIPP նախագիծը նույնպես դիտարկվում է Իրանի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականության ավելի լայն համատեքստում։ Այս տեսանկյունից, Ռուբիոյի՝ Բաքու չմեկնելու որոշումը պատահական չէր։ TRIPP-ն անցնում է Հայաստանի տարածքով և հիմնականում դիտարկվում է որպես հայ-ամերիկյան նախագիծ։ Միաժամանակ Ադրբեջանի դիրքորոշումը թե՛ TRIPP-ի, թե՛ Իրանի հարցերում Վաշինգտոնին արդեն հայտնի է, ուստի լրացուցիչ պարզաբանումների և հստակեցումների կարիք չկա։ Հետևաբար, երևանյան բանակցությունների հիմնական ուշադրությունը, հավանաբար, կենտրոնացած էր Իրանի շուրջ զարգացումների և TRIPP-ի ապագայի վրա։ TRIPP-ի վերաբերյալ ևս մեկ կարևոր հանգամանք հաճախ դուրս է մնում հանրային ուշադրությունից։ Այն ԱՄՆ տարածաշրջանային ռազմավարության կարևոր տարր է, բայց ոչ միակը։ Դրա նպատակը Կենտրոնական Ասիայի էներգակիրները Եվրոպա տեղափոխելն է Հարավային Կովկասի և Թուրքիայի միջոցով՝ շրջանցելով Չինաստանը, Ռուսաստանը և Իրանը, և այս մոտեցումը հանրայնացվել է։ Սակայն առանցքայինն այն է, որ Չինաստանը ձգտում է և մասամբ արդեն հասել է Կենտրոնական Ասիայի էներգառեսուրսների նկատմամբ վերահսկողության, նրան անհրաժեշտ են դեպի Եվրոպա արտահանման ուղիներ, որոնք կարող են իրականացվել նաև «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության և այլ երթուղիների միջոցով։ ԱՄՆ-ը, իր հերթին, ձգտում է դժվարություններ ստեղծել Չինաստանի համար՝ սահմանափակելով նրա արտահանման հնարավորությունները և կիրառելով տարբեր գործիքներ՝ պատժամիջոցներից մինչև սեփական տարածաշրջանային նախագծերը։ Այլ կերպ ասած, եթե Չինաստանը վերահսկում է Կենտրոնական Ասիայի էներգառեսուրսները, ապա ԱՄՆ-ը, մրցակցային տրամաբանությամբ, ձգտում է վերահսկել այլընտրանքային տարանցիկ միջանցքները դեպի Եվրոպա։ Ակնհայտ է, որ Կենտրոնական Ասիայից Եվրոպա արտահանման հիմնական խոչընդոտներից մեկն այն էր, որ Կասպից ծովով Ադրբեջան հասնելու պարագայում այդ ռեսուրսները Թուրքիա էին հասնելու Իրանի միջոցով, քանի որ Ադրբեջանի և Նախիջևանի կապն անցնում էր Իրանի տարածքով, ինչը չէր բխում Վաշինգտոնի շահերից։ TRIPP-ի առկայության դեպքում այդ միջանցքն ապահովվում է Հայաստանի տարածքով՝ շրջանցելով Իրանը։ Միաժամանակ այն շրջանցում է Ռուսաստանը և ստեղծում բարդություններ Չինաստանի համար՝ սահմանափակելով այլընտրանքային ուղիների հասանելիությունը։

🔹 Բնական ռեսուրսների գործոնը. Հայտնի է, որ ԱՄՆ-ը և Չինաստանը գտնվում են լուրջ մրցակցության մեջ օգտակար հանածոների և հատկապես կրիտիկական միներալների շուրջ։ Այս ոլորտում Վաշինգտոնի հիմնական նպատակներն են նվազեցնել սեփական կախվածությունը չինական միներալներից և միաժամանակ ազդեցություն հաստատել հանքարդյունաբերության ոլորտում ռեսուրսներով հարուստ երկրներում։ Այդ նպատակով ԱՄՆ-ը նմանատիպ համաձայնագրեր է ստորագրել Ուկրաինայի, Սաուդյան Արաբիայի, Կոնգոյի, Ավստրալիայի, Ղազախստանի և տասնյակ այլ երկրների հետ։ Ի դեպ, Գրենլանդիայի նկատմամբ ԱՄՆ հետաքրքրություններն ու ոտնձգությունների հիմնավորումներից մեկը նույնպես հենց դրա հանքային հարստությունն է, ինչի մասին Թրամփի վարչակազմը բազմիցս բաց խոսել է։

🔹 Ռազմավարական հարաբերությունների ստորագրում. Այս տեսանկյունից կարևոր է հասկանալ, որ ԱՄՆ-ը տարբեր երկրների հետ իր հարաբերությունները և դիվանագիտական հարաբերությունների բովանդակությունը դասակարգում է հետևյալ կերպ՝
• Դաշնակցային հարաբերություններ (ՄԹ, Կանադա),
• Ռազմավարական գործընկերություն (Վիետնամ, Ղազախստան),
• Համապարփակ ռազմավարական գործընկերություն (Հնդկաստան),
• Համապարփակ գործընկերություն (Ինդոնեզիա, Սինգապուր),
• ՆԱՏՕ-ից դուրս գլխավոր դաշնակից (Իսրայել, Ավստրալիա),
• ՆԱՏՕ-ի անդամ դաշնակիցներ և պարզապես բարեկամ երկրներ։
Այլ կերպ ասած՝ պետք է հասկանալ, որ Հայաստանն այս կատեգորիաներում մեկ աստիճանով բարձրացել է, սակայն դաշնակցային հարաբերությունների մասին, բնականաբար, խոսք չի կարող լինել։
Այսպիսով, Հայաստանի հետ ստորագրված համաձայնագրերը ծառայում են Վաշինգտոնի ավելի լայն նպատակին՝ առաջ մղել սեփական շահերը Հարավային Կովկասում և տարածաշրջանում, ինչը բնական է ցանկացած գերտերության համար։

Միաժամանակ ԱՄՆ-ն օգտվում է մի շարք գործոններից՝ թուլացած Ռուսաստանից, Իրանի շուրջ զարգացումներից և այն փաստից, որ Չինաստանը դեռևս չունի բավարար ազդեցության գործիքներ Հարավային Կովկասում՝ ԱՄՆ-ի հետ արդյունավետ մրցակցելու և սեփական ազդեցությունը տարածելու համար։ Հետևաբար Վաշինգտոնն այս հնարավորության պատուհանը բավական արդյունավետ օգտագործում է՝ առաջ մղելով իր ռազմավարական շահերը, այդ թվում՝ Հայաստանի և այլ տարածաշրջանային գործընկերների միջոցով։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն



Armenian Center for American Studies

🇺🇸🇨🇳 Թրամփը Պեկինում. կհասնե՞ն կողմերը ռազմավարական կայունության

Մայիսի կեսին համաշխարհային հանրության ուշադրության կենտրոնում էր ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի պետական այցը Պեկին, որտեղ նա բանակցություններ վարեց Չինաստանի նախագահ Սի Ծինփինի հետ։ Սա ԱՄՆ որևէ նախագահի առաջին պետական այցն է Պեկին վերջին 9 տարիների ընթացքում: Այցն արդեն իսկ պատմական է իր բնույթով՝ հաշվի առնելով օրակարգում ներառված հարցերի քանակն ու մասշտաբները, պաշտոնական պատվիրակության կազմը (նաև ամերիկյան ամենախոշոր գործարարների և կազմակերպությունների ղեկավարների մասնակցությամբ), ինչպես նաև միաբևեռ աշխարհի փաստացի վախճանի պայմաններում ձևավորված նոր իրողությունները, որոնք Թրամփի վարչակազմն ընդունում է մեծ դժվարությամբ։
Այցը չափազանց կարևոր էր համարվում նաև այն առումով, որ եթե երկու գերտերությունների ղեկավարները կարողանային համաձայնության գալ համաշխարհային աշխարհաքաղաքական խնդիրների և գործընթացների շուրջ, ապա դա կարող է մեղմել գլոբալ լարվածությունը ոչ միայն երկկողմ հարաբերություններում, այլև Չինաստանի և ԱՄՆ-ի ազդեցության գոտիներում գտնվող պետությունների և տարածաշրջանների համար, որոնք գլոբալ խաղացողների հակասությունների պատճառով բախվում են տնտեսական, անվտանգային և այլ խնդիրների։

Գլոբալ դիմակայության թուլացումը և ռազմավարական կայունության ապահովումը, բնականաբար, տնտեսական աննախադեպ օգուտներ կարող էին բերել ոչ միայն երկու գերտերություններին, այլև ամբողջ աշխարհին։ Ինչպես այցից առաջ հայտարարել էր Պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն, չինացիների կողմից ընդգծվող հարցերից մեկը, որի հետ իրենք համաձայն են, երկկողմ հարաբերություններում ռազմավարական կայունության ապահովումն է։ Այստեղ, իհարկե, ռազմավարական կայունությունն ամենաառանցքային գործոնն է, որը պետք է տեղ գտնի երկու պետությունների հարաբերություններում։ Այս հարցում, իհարկե, կողմերը կարող են հասնել համաձայնության, քանի որ երկուստեք կա գիտակցում, թե որքան կարևոր է այն ամբողջ աշխարհի բարգավաճման և գլոբալ խաղաղության համար։

Բնական է, որ երկու պետությունների ղեկավարների բանակցությունների առաջնահերթությունների շարքում էին այն արդիական խնդիրները, որոնց բախվում են Վաշինգտոնն ու Պեկինը։ Չինաստանի համար կարևոր է, որ Վաշինգտոնը վերանայի իր մոտեցումները Թայվանի հարցում, ինչը կարող է հնարավորություն տալ երկկողմ հարաբերությունները բարձրացնել որակապես նոր մակարդակի։ Իր հերթին Վաշինգտոնը շահագրգռված է Չինաստանի աջակցությամբ Իրանի հետ բանակցություններում և Հորմուզի նեղուցի ապաշրջափակման հարցում, քանի որ ստեղծված իրավիճակը ԱՄՆ-ի համար առաջացնում է ոչ միայն տնտեսական, այլև հեղինակության հետ կապված խնդիրներ։ Ակնհայտ էր, որ քննարկման առարկա էին դառնալու նաև երկկողմ մաքսային պատերազմները, խոշոր ներդրումային և առևտրային պայմանագրերը, ներդրումների սահմանափակումներն ու պատժամիջոցները, ինչպես նաև այլ հարակից հարցեր։
Սակայն դրանք, իհարկե, միայն առաջնային և գերարդիական հարցերն են, որոնց շուրջ կողմերը կարող են հասնել որոշակի համաձայնությունների, և որոնք առավելապես կարճաժամկետ լուծումներ պահանջող խնդիրներ են։ Ամենակարևորն այն է, որ Պեկինն ու Վաշինգտոնը պետք է փորձեին համաձայնության գալ գլոբալ մրցակցության պայմաններում իրենց հարաբերություններում ռազմավարական կայունության ապահովման հարցում։ Սա ամենաառանցքային խնդիրն է, ինչը նրանցից ակնկալում են ոչ միայն ամերիկացիներն ու չինացիները, այլև աշխարհի գրեթե բոլոր պետությունները։ Բնական է, որ կողմերը պետք է պայմանավորվեն հետմիաբևեռ աշխարհի վերակազմավորման, նոր վերադասավորումների և ազդեցության գոտիների շուրջ, քանի որ միայն այդ պարագայում հնարավոր կլինի պահպանել կայունություն ոչ միայն երկկողմ քաղաքական և տնտեսական հարաբերություններում, այլև ամբողջ աշխարհում։

Ի դեպ, վերոշարադրյալը բացարձակապես չի նշանակում, որ մրցակցությունն ավարտվելու է։ Հակառակը, այն ավելի սաստիկ է դառնալու՝ հաշվի առնելով առկա մարտահրավերները և պատմական փորձը՝ աշխարհում ազդեցության գոտիների բաժանման տեսանկյունից։ Սակայն կարևոր է, որ երկու պետություններն էլ հասկանում և գնահատում են իրենց վճռորոշ դերն ու պատասխանատվությունը պատմական այս փուլում ամբողջ մոլորակի առջև։

Ինչ վերաբերում է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև գլոբալ մրցակցությանը, ապա այն շարունակելու է գոյություն ունենալ՝ անկախ այս բանակցությունների արդյունքներից և հնարավոր պայմանավորվածություններից։ Բավական է հիշել Սառը պատերազմի տարիները, 1945 թվականին ձեռք բերված՝ աշխարհի ազդեցության գոտիների բաժանման պայմանավորվածությունները և դրանից հետո ԽՍՀՄ-ի ու ԱՄՆ-ի միջև ծավալված կոշտ ու թշնամական մրցակցությունը, որի օրինակով էլ մրցակցությունը շարունակվելու է նաև 21-րդ դարում՝ այս անգամ արդեն Պեկինի և Վաշինգտոնի միջև։ Հետևաբար, ժամանակների փոփոխությունը չի վերացնելու մրցակցությունն ու միմյանց նկատմամբ առավելություն ստանալու գերտերությունների մշտական ձգտումը։

Միաժամանակ, միամտություն կլինի կարծել, թե կողմերը կարող են համաձայնության գալ օրակարգային բոլոր հարցերի շուրջ և միանգամից։ Նման մակարդակի հանդիպումների ընթացքում կողմերը որոշ հարցերի շուրջ գալիս են ընդհանուր հայտարարի, մի շարք ուղղություններով մոտեցնում են իրենց դիրքորոշումները, իսկ որոշ հարցերի դեպքում էլ չեն կարողանում հասնել որևէ պայմանավորվածության։ Սա, ինչպես արդեն նշվեց, նման մակարդակի և կարևորության բանակցությունների համար լիովին բնական երևույթ է։

Բնական է, որ մեզ համար չափազանց կարևոր է հասկանալ, թե ինչ բաժանումներ կամ պայմանավորվածություններ կարող են ձեռք բերվել Կենտրոնական Ասիայում, Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Կովկասում։ Ակնհայտ է, որ չինական «Գոտի և ճանապարհ» նախագիծը Վաշինգտոնի համար խնդրահարույց մեգանախագիծ է, որին ԱՄՆ-ը խոչընդոտում է ոչ միայն այլընտրանքային նախագծեր ձևավորելու փորձերով, այլև դրա տարածումը սահմանափակելու ռազմավարությամբ։
Եթե հաշվի առնենք, որ այս նախագծի կյանքի կոչումն ու արդյունավետությունը մեծապես պայմանավորված են Կենտրոնական Ասիայի, Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի երկրների ներգրավվածությամբ, ապա ակնհայտ է դառնում դրանց կարևորությունը Չինաստանի համար։ Առանց այդ երկրների մասնակցության՝ չինական ապրանքների տեղափոխումը դեպի Եվրոպա մեծապես կախված կլինի Ռուսաստանից, ինչպես նաև ծովային փոխադրումներից։ Իսկ դա կարող է խնդրահարույց լինել ոչ այնքան ինքնարժեքի, որքան այլընտրանքների սահմանափակ լինելու տեսանկյունից, եթե տվյալ տարածաշրջանների պետությունները ներգրավված չլինեն այս նախագծում։

Պատկերն առավել ամբողջական դարձնելու համար անհրաժեշտ է հավելել, որ աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում ամերիկյան քաղաքականության հիմնական նպատակը վերջին տարիներին եղել և մնում է հենց Չինաստանին հակակշռելն ու նրան դիմակայելը։ Դրա վառ դրսևորումներն են Գրենլանդիայի շուրջն ամերիկյան նկրտումները, Կենտրոնական Ասիայում ամերիկյան քաղաքականության ակտիվացումը, Մերձավոր Արևելքում Չինաստանի ազդեցության աճի ֆոնին ԱՄՆ-ի ակտիվության և ներգրավվածության մեծացումը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում ձևավորվող ամերիկյան նոր քաղաքականությունը, որի անկյունաքարային նախագծերից մեկը TRIPP-ն է։

Ակնհայտ է, որ TRIPP-ը ոչ այնքան Հայաստանն ու Ադրբեջանը հաշտեցնելու նպատակ է հետապնդում, որքան ուղղված է ԱՄՆ-ի ազդեցության ներքո գտնվող ճանապարհներով Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև կապի ապահովմանը, ապրանքների և էներգետիկ ռեսուրսների տեղափոխմանը՝ շրջանցելով Ռուսաստանն ու Չինաստանը, ինչի մասին Վաշինգտոնը բացահայտ հայտարարել է: Հետևաբար, կարող է հարց առաջանալ, թե գլոբալ պայմանավորվածությունների ձեռքբերման պարագայում ինչ զարգացումներ են տեղի ունենալու հենց այս ուղղություններով, և կողմերից ով ինչ զիջումների է գնալու, կամ արդյոք այս տարածաշրջանում առկա խնդիրները, իրոք, քննարկման առարկա կդառնա՞ն, թե՞ կմնան գլոբալ մրցակցության դաշտում՝ հաշվի առնելով նաև Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում և Հայաստանում:
Տարբեր հնարավոր սցենարների համադրման և վերլուծության արդյունքում կարելի է եզրակացնել, որ այս ուղղությամբ կողմերը դժվար թե կարողանան գալ ընդհանուր հայտարարի և, ամենայն հավանականությամբ, կշարժվեն կոշտ մրցակցության ճանապարհով։ Այստեղ բնականաբար երկու կողմն էլ հաշվի կառնեն նաև Ռուսաստանի պատմական ազդեցության գործոնը, նույնիսկ եթե այն այս փուլում գտնվում է համեմատաբար թույլ վիճակում։
Մեծ է հավանականությունը, որ ԱՄՆ-ը կփորձի իր ազդեցության տակ վերցնել դեպի Եվրոպա Կենտրոնական Ասիայի էներգետիկ ռեսուրսների արտահանման այլընտրանքային ճանապարհները, մինչդեռ Չինաստանը կփորձի իր ազդեցության տակ պահել Կենտրոնական Ասիայի էներգետիկ ռեսուրսները՝ նպատակ ունենալով հակակշռել ԱՄՆ-ին այս տեսանկյունից։ Իրականում Չինաստանն արդեն իսկ Կենտրոնական Ասիայի էներգակիրներում միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ է իրականացնում: Ակնհայտ է նաև, որ ԱՄՆ-ը չի կարող իրականացնել այն ծավալի ներդրումներ Կենտրոնական Ասիայում, ինչ Չինաստանը։ Հետևաբար, Վաշինգտոնի համար լավագույն տարբերակը մնում է տարածաշրջանի անվտանգության ճարտարապետության մեջ ներգրավվածության խորացումը, ինչը հնարավորություն կտա թե՛ ներկայություն ապահովել անվտանգության երաշխավորի դերով, թե՛ որոշակի վերահսկողություն ունենալ այն երթուղիների նկատմամբ, որոնցով Կենտրոնական Ասիայի էներգակիրները կարող են հասնել եվրոպական շուկաներ, և որոշակիորեն ազդեցություն ունենալ նաև Չինաստանի ազդեցության տարածման և տնտեսական հաշվարկների վրա։

Այս առումով ամերիկյան քաղաքականությունը տեսանելի է մասնավորապես TRIPP նախագծի գործարկման և Հարավային Կովկասում Թրամփի վարչակազմի ակտիվության տեսանկյունից: Այսինքն՝ Չինաստանը կունենա ավելի մեծ հնարավորություններ Կենտրոնական Ասիայի էներգակիրների վերամշակման, լոգիստիկ կազմակերպման և վաճառքների համակարգման տեսանկյունից, սակայն միաժամանակ որոշակի կախվածություն կունենա ԱՄՆ-ից՝ արտահանման այլընտրանքային ուղիների և դրանց դիվերսիֆիկացման հարցերում։ Իհարկե, ԱՄՆ-ն այդքան մեծ հասանելիություն չունի Կենտրոնական Ասիայի էներգակիրների նկատմամբ, որքան Չինաստանը, սակայն ունի լայն հնարավորություններ՝ պատժամիջոցների, աշխարհաքաղաքական ազդեցության և այլ մեխանիզմների միջոցով ներգործություն ունենալ արտահանման ուղիների ձևավորման և վերահսկման վրա։

Հաշվի առնելով վերոշարադրյալը՝ կարելի է եզրակացնել, որ Պեկինում անցկացված հանդիպմանը քննարկվող հարցերից շատերի շուրջ, կողմերը կարող էին գալ ընդհանուր հայտարարի, սակայն, հաշվի առնելով երկու գերտերությունների միջև գոյություն ունեցող հարցերի ծավալն ու աշխարհագրությունը, չափազանց բարդ է համընդհանուր ընդունելի լուծումներ գտնելը դրանցից շատերի վերաբերյալ։ Հետևաբար, կոշտ մրցակցությունը ամենատարբեր ոլորտներում և տարածաշրջաններում մշտապես արդիական է մնալու, նույնիսկ եթե կողմերին հաջողվի ապահովել ռազմավարական կայունություն երկկողմ հարաբերություններում։ Ինչ վերաբերում է TRIPP-ին, ապա այն հանդիսանում է ամերիկյան տարածաշրջանային համընդհանուր շահերի տեղային տարր, և բնականաբար դրա նպատակը, որպես Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության ապահովման հնարավոր գործիք, հանդիսանում է այդ համընդհանուր նպատակների միայն մի փոքր մասը։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն



Armenian Center for American Studies

📝 «Լույս» հիմնադրամի նախորդ տարվա հաշվետվությանը կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումով՝

https://www.luys.am/index.php?m=publicationsOne_new&pid=481

«Լույս» հիմնադրամի տարեկան հաշվետվություն - 2025 Հաշվետու ժամանակահատվածում «Լույս» հիմնադրամի թիմն իրականացրել է լայնածավալ վերլուծական-հետազոտական աշխատանք՝ անդրադառնալով ամենաբազմազան թեմաների։ Մեր ուշադ....

🇺🇸🇮🇷 Ինչպե՞ս է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակն Իրանում. հակամարտության հնարավոր միտումները

Չնայած Իրանի դեմ պատերազմի սկզբից անցել է գրեթե մեկ ամիս, և Միացյալ Նահանգներին հաջողվել է սպանել Իրանի Գերագույն առաջնորդին, մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաների և զինվորականների, ոչնչացնել իրանական նավատորմը և հարվածել հիմնական ենթակառուցվածքներին, պատերազմը դեռ հեռու է ավարտից: Սկզբնապես ծրագիրն էր՝ հնարավորինս արագ թիրախային ռազմական հարվածներ հասցնել Իրանին՝ հիմնվելով այն հաշվարկի վրա, որ իրանական համակարգը չի կարողանա դիմադրել, բնակչությունը չի համախմբվի ղեկավարության շուրջը, տեղի կունենան անվերահսկելի հանրային ապստամբություններ, իսկ «գլխատված» ղեկավարությունն ի վիճակի չի լինի արդյունավետ գործել:

Սակայն Թրամփի վարչակազմի այս սպասումները չիրականացան: Ընդհակառակը, Իրանի բոլոր ուժային կենտրոնները թվում են համախմբված, և համակարգը ներքին փլուզման տեսանելի նշաններ մինչ այս պահը չի ցուցաբերում: Այս տեսանկյունից կարևոր է հասկանալ, թե որոնք էին Վաշինգտոնի սխալ հաշվարկները, և ինչպես է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակը: Մեկ բան հաստատ է՝ այս պահին Իրանին հաջողվել է խափանել արագ հաղթանակի վերաբերյալ ամերիկա-իսրայելական ծրագիրը:

Չկայացած «մեծ կոալիցիայի» հույսերը

Վաշինգտոնի հույսերը՝ ձևավորելու մեծ կոալիցիա, որը կաջակցեր ԱՄՆ-ին և Իսրայելին Իրանի դեմ, չարդարացան: Նախքան «Էպիկական ցասում» (Epic Fury) գործողությունը, Թրամփի մերձավոր շրջապատի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ հավատում էին, որ տարբեր պետություններ և այլ դերակատարներ պատրաստ են միանալ իրենց գործողությանը դա համարելով պատմական պահ: Չնայած սպասումներին՝ իրաքյան քրդական ստորաբաժանումների, ՆԱՏՕ-ի անդամների, Սաուդյան Արաբիայի, Ադրբեջանի կամ Իրանի հետ պատմական հակասություններ ունեցող այլ դերակատարների կողմից որևէ ուղղակի ներգրավվածություն տեղի չունեցավ: Խնդիրն այն չէ, որ այս պետությունները լուծել են իրենց հակասությունները Իրանի հետ: Ավելի շուտ նրանք հասկանում են, որ միայն ԱՄՆ-ի և Իսրայելի օդային հարվածները չեն կարող հասնել Իրանում վարչակարգի փոփոխության. անհրաժեշտ կլինի ցամաքային գործողություն, որն ավելի բարդ կլինի, քան ԱՄՆ և դաշնակիցների գործողություններն Իրաքում և Աֆղանստանում, սակայն ԱՄՆ-ն ու Իսրայելը դեռևս պատրաստ չեն իրադարձությունների նման զարգացմանը:

Ավելին, չիրականացան նաև հույսերը, թե իրանական ընդդիմությունը կօգտագործի առիթը ապստամբության համար: Թեև իրանցիները բողոքի ցույցեր էին անում ամիսներ առաջ, ռազմական արշավի սկզբից ի վեր նմանատիպ զանգվածային ցույցերը դադարել են՝ հնարավոր է պատերազմական պայմանների և արտակարգ դրության պայմաններում առավել խիստ պատիժների վախի պատճառով: Բացի այդ, հսկայական տարբերություն կա սեփական կառավարությանը դիմադրելու և երկրի վրա արտաքին հարձակմանը դիմակայելու միջև, երբ դրսի ուժերը քեզ հորդորում են տապալել սեփական ղեկավարությանը՝ հանուն արտաքին շահերի:

Ինչ վերաբերում է կոալիցիային, ապա Սիրիայի քրդերի փորձը, որտեղ նրանք ծանր կորուստներ կրեցին և ի վերջո ոչինչ չստացան, ծառայում է որպես նախազգուշացում: Իսկ ինչ վերաբերում է Սաուդյան Արաբիային, ապա Էր Ռիադը ձեռնպահ է մնում հակամարտությանը ուղղակիորեն և լայնածավալ ներգրավվածությունից ՝ զգուշանալով Իրանի զգալի ռազմական ուժից և հետագա սպառնալիքից:

Ադրբեջանը նույնպես խուսափում է հակամարտությունից՝ հաշվի առնելով ուժերի անհավասարությունը: Բաքուն կներգրավվի միայն այն դեպքում, երբ Իրանին համարի չափազանց թույլ՝ լուրջ դիմադրություն ցույց տալու համար, ինչը քիչ հավանական է: Մեկ այլ կարևոր հանգամանք է այն, որ եթե Ադրբեջանը ներքաշվի, հնարավոր է ներքաշվի նաև Թուրքիան, ինչը, իհարկե, բխում է ամերիկա-իսրայելական շահերից։ Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա Անկարային անհրաժեշտ է թույլ, բայց ոչ փլուզված Իրան՝ հաշվի առնելով տարբեր գործոններ, այդ թվում՝ քրդական հարցը, ինչպես նաև այն փաստը, որ Իրանի մասնատումից հետո Թուրքիան ինքը կարող է հայտնվել Իսրայելի թիրախում՝ որպես ոչ բարեկամ պետություն: Ադրբեջանի համար մեկ այլ խնդիր է Նախիջևանի հետ կապի հնարավոր խզումը՝ իրանական սահմանի մասնակի փակման պատճառով:

Վերջապես, տարածաշրջանային խաղացողները գիտակցում են, որ ամերիկյան ռազմանավերը մի օր հեռանալու են, իսկ Իրանը, թեկուզ թուլացած, կմնա իր տեղում, ինչպես մնացել է հազարամյակներ շարունակ:

Ինչպե՞ս է ԱՄՆ-ը ներկայումս գնահատում իրավիճակը

Ակնհայտ է, որ Միացյալ Նահանգներում այս պատերազմը առաջնորդվում է ավելի շատ մարտավարական հաշվարկներով, քան երկարատև ռազմավարական պլանավորմամբ։ Մարտավարական հիմնական նպատակներից մեկն այն էր, որ առաջին հարվածը չհասցնեին ԱՄՆ զինված ուժերը։ Եթե ԱՄՆ-ը նախաձեռներ հարձակումը, Իրանը հավանաբար կպատասխաներ ուղղակի և ավելի ագրեսիվ հարվածներով ԱՄՆ տարածաշրջանային ռազմակայանների և ենթակառուցվածքների վրա, ինչից Վաշինգտոնը ցանկանում էր ամեն գնով խուսափել։ Հետևաբար, առաջին հարվածը հասցրեց Իսրայելը՝ իր վրա վերցնելով առաջին հարվածի բեռը:

Իհարկե, Իրանը ստացել է լուրջ ռազմական, տնտեսական և քաղաքական հարվածներ, սակայն ոչինչ ավարտված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ ավարտված չէ: Թրամփի թիմի ներսում կային սկեպտիկներ ընդհանրապես ողջ պատերազմի և իրանական վարչակարգի փոփոխության վերաբերյալ: Արդյունքում առաջարկվեց սահմանել միայն այնպիսի նպատակներ, որոնք հասանելի են և թույլ կտան վարչակազմին դուրս գալ պատերազմից ցանկացած պահի՝ հայտարարելով հաղթանակի մասին: Հայտարարված առաքելությունը կենտրոնացած էր Իրանի հրթիռային համակարգի ոչնչացման, նավատորմի ջախջախման և միջուկային զենքի բացառման վրա, մինչդեռ վարչակարգի փոփոխության մասով պաշտոնական քաղաքականությունը մնում է լղոզված: Այս հանգամանքը կարող է հանդիսանալ «ելքի ռազմավարություն» (exit strategy): Այն թույլ է տալիս Թրամփի վարչակազմին ցանկացած պահի հայտարարել պատերազմի ավարտի և հաղթանակի մասին՝ նշելով, որ ԱՄՆ-ը հասել է իր նպատակներին:

Իրականում, Իրանի Գերագույն առաջնորդի սպանությունը առաջին իսկ օրը նույնպես հնարավորություն ստեղծեց Թրամփի համար ցանկացած պահի դադարեցնել արշավը՝ պնդելով, որ իրանական համակարգը ապակայունացվել է, սակայն առանց ցամաքային գործողության վարչակարգի փոփոխությունն անհնարին է թվում:

Ինչ վերաբերում է նոր առաջնորդին, ապա Այաթոլլա Մոջթաբա Խամենեիի՝ որպես Գերագույն առաջնորդ ընտրությամբ Իրանը մի քանի ուղերձ է հղում արտաքին աշխարհին։ Նախ՝ այն ցույց է տալիս, որ իրանական համակարգը կայուն է և ուժեղ, չնայած ծանր կորուստներին: Արագ ընտրությունը ցույց է տալիս, որ օրհասական պահին Իրանում չկան ներիշխանական գզվռտոցներ, և շատ արագ համակարգը ադապտացվում է նոր իրավիճակին: Ի վերջո, սա ուղերձ է այն մասին, որ նույնիսկ ԱՄՆ-ի նման գերտերությունը չի կարող առաջնորդ պարտադրել Իրանին, ինչպես փորձում էր անել Թրամփը:

Ի՞նչ է սպասվում հետո

Հակամարտության ելքը կախված է նրանից, թե որքանով են վերջնական արդյունքները համապատասխանում ամերիկյան սկզբնական նպատակներին: Եթե նպատակը Իրանի միջուկային և հրթիռային ներուժի թուլացումն էր, ապա այն կարելի է համարել ձեռք բերված։ Սակայն եթե նպատակը վարչակարգի փոփոխությունն էր, ապա այս նպատակը, ամենայն հավանականությամբ, կձախողվի. Նույնիսկ նորընտիր Գերագույն առաջնորդի հնարավոր սպանությունը հիմնովին չի փոխի Իրանի իշխանական համակարգը և ինստիտուցիոնալ արտաքին քաղաքականությունը։ Այս համատեքստում ԱՄՆ-ի համար ամենաիրատեսական «ելքի ռազմավարությունը» կլինի տարածաշրջանում ներկայության կրճատումը՝ հայտարարելով հաղթանակի մասին: Սա, իհարկե, կհանգեցնի «պատումների բախման» (clash of narratives). Վաշինգտոնը կհեռանա Պարսից ծոցից որպես հաղթող տերություն, իսկ Թեհրանը կպնդի, որ ԱՄՆ-ը ձախողել է իր գլխավոր նպատակը՝ թողնելով Իրանի քաղաքական համակարգը անձեռնմխելի:

Մեկ այլ հնարավոր սցենար է ԱՄՆ-ի երկարատև ներկայությունը տարածաշրջանում՝ «հյուծող պատերազմի» քաղաքականությամբ։ Սակայն սա թանկարժեք և ոչ պոպուլյար ռազմավարություն է ԱՄՆ-ի ներսում, հատկապես միջանկյալ ընտրությունների նախաշեմին։ Դեմոկրատների կողմից Ներկայացուցիչների պալատում մեծամասնություն վերցնելու դեպքում (ինչը հավանական է թվում) Թրամփի իմպիչմենտի հարցը կարող է կրկին օրակարգ գալ, իսկ հիմնական քննադատությունը կուղղվի Իրանի դեմ ձգձգվող պատերազմին։ Հետևաբար, երկարատև պատերազմը ձեռնտու չէ Թրամփին, քանի որ այն ունենում է ոչ միայն ներքաղաքական ու տնտեսական հետևանքներ, այլև անուղղակիորեն ամրապնդում է Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում:



Armenian Center for American Studies

🇺🇸 Արդյո՞ք Թրամփի վարչակազմին հաջողվել է այն, ինչ չի հաջողվել որևէ այլ ամերիկյան վարչակազմի

Վերջին մեկ տարվա ընթացքում Թրամփի վարչակազմը բավական ակտիվորեն առաջ է մղում իր աշխարհաքաղաքական շահերը Հարավային Կովկասում, Միջին Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում։ Սա տեղի է ունենում այն իրողությունների պայմաններում, երբ Հարավային Կովկասում զգալիորեն թուլացել են Ռուսաստանի և Իրանի պատմական դերակատարումները։

Ռուսաստանը վերջին տասնամյակներում տարածաշրջանում իրական ազդեցություն ուներ, իսկ ինչ վերաբերում է Իրանին, ապա նրա ազդեցությունն առավելապես պայմանավրված էր ոչ թե քաղաքական, տնտեսական կամ ռազմական ներկայությամբ, այլ գոնե նրանով, որ հարևան պետությունները չէին կարող հաշվի չառնել Թեհրանի շահերը՝ ձևավորելով իրենց արտաքին քաղաքականությունը և Իրանի հետ փոխհարաբերությունները։ Սակայն այսօր, թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի պարագայում իրավիճակը էապես փոխվել է։ Այսօր դժվար է ասել, թե Իրանի մտահոգությունները որքանով են հաշվի առնվում Երևանի և առավել ևս Բաքվի կողմից։ Բացի այդ, այն բարդ ներքին և արտաքին իրավիճակը, որում հայտնվել է Իրանը, առավելապես դժվարացնում է նրա դերակատարության ապահովումը Հարավային Կովկասում՝ անգամ հարևանների կողմիղ նրա շահերը հաշվի առնելու տեսանկյունից:

Ինչ վերաբերում է Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի դերին և նշանակությանը, ապա այստեղ ևս իրավիճակը բավական բարդ է։ Ալիևը բացեիբաց մեղադրում է Ռուսաստանին Ադրբեջանի նկատմամբ ոչ բարեկամական վերաբերմունքի մեջ և կառուցում է հենց այդպիսի արտաքին քաղաքականություն, ինչը թույլ է տալիս նվազեցնել ռուսական ազդեցությունը Բաքվի նկատմամբ։ Միաժամանակ, Ռուսաստանը զգալիորեն կորցրել է իր ազդեցության և ճնշման լծակները թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի նկատմամբ, իսկ Վրաստանում էլ դեռևս չունի որոշիչ ազդեցություն։ Ասինքն, եթե նախկինում Հարավային Կովկասում ձևավորված էր հարաբերական բալանս՝ Թուրքիան՝ Ադրբեջանի քաղաքական հովանավոր, Ռուսաստանը՝ Հայաստանի, իսկ հավաքական Արևմուտքը՝ Վրաստանի, ապա այժմ այդ հավասարակշռությունը խախտվել է։ Փաստացի քանդվել է շուրջ 25 տարի գոյություն ունեցած բալանսը։ 2020 թվականի արցախյան պատերազմը և 2022 թվականի ուկրաինական պատերազմը և որոշ այլ գործոններ հանգեցրին նրան, որ Ռուսաստանը էապես կորցրեց իր ազդեցությունը Հայաստանի նկատմամբ, հավաքական Արևմուտքը՝ Վրաստանի նկատմամբ, և միայն Թուրքիան կարողացավ պահպանել, անգամ ընդլայնել իր ազդեցությունը թե՛ Ադրբեջանի, թե՛ Վրաստանի նկատմամբ, հատկապես տնտեսական ոլորտում՝ միաժամանակ աստիճանաբար ազդեցության լծակներ ձեռք բերելով նաև Հայաստանի նկատմամբ։ Այս կոնֆիգուրացիան նաև հնարավորություն տվեց Ադրբեջանին դառնալու Հարավային Կովկասի լոկալ գերտերություն՝ դրանից բխող բոլոր հետևանքներով։

Այս իրավիճակին զուգընթաց, վերջին տարվա ընթացքում մենք ականատես եղանք նաև Թրամփի վարչակազմի ակտիվացմանը Հարավային Կովկասում, ինչը մի քանի տեսանկյունից աննախադեպ է։ Նախ՝ ԱՄՆ ոչ մի վարչակազմ նախկինում չէր կարողացել այսքան խոր ազդեցություն ձեռք բերել տարածաշրջանում, և դա առաջին հերթին պայմանավորված է Ռուսաստանի և Իրանի թուլացմամբ։ Երկրորդ՝ ստեղծվել են պայմաններ, երբ ԱՄՆ-ը հնարավորություն ունի կառուցելու Միջին Ասիա–Եվրոպա հաղորդակցային ուղի (այդ թվում՝ TRIPP-ի միջոցով), որը շրջանցում է Ռուսաստանը՝ դուրս մղելով Մոսկվային տարածաշրջանային առանցքային դիրքերից։

Ինչ վերաբերում է Չինաստանին, ապա որպես նոր ձևավորվող գլոբալ գերտերություն՝ այն դեռևս չունի գերտերությանը բնորոշ ինստիտուցիոնալ փորձ, պատմական հիշողություն և փափուկ ուժի այնպիսի ռեսուրսներ, որոնք թույլ կտան մրցակցել ԱՄՆ-ի հետ, որը այս առումով շարունակում է մնալ առավել մրցունակ դերակատար։

Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ը փորձելու է իր ազդեցությունը տարածել հնարավորինս արագ՝ այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի զգում լուրջ հակազդեցություն իր աշխարհաքաղաքական շահերի առաջմղման ճանապարհին։ Միևնույն ժամանակ, Վաշինգտոնը կփորձի կիրառել քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական (ինչո՞ւ չէ, նաև ռազմական) բոլոր գործիքները՝ կանխելու համար Ռուսաստանի կամ Իրանի կողմից համակարգված հակազդեցությունը։

Այդ գործիքներից մեկը կարող է լինել նաև Իրանի նկատմամբ ուժային ճնշման քաղաքականությունը, որը տեսականորեն կարող է ներառել նաև ռազմական բաղադրիչ։ Նման զարգացումը կնպաստի Իրանի ազդեցության հետագա նվազեցմանը ոչ միայն Հարավային Կովկասում, այլև ամբողջ Մերձավոր Արևելքում։

Հաշվի առնելով այս և մի շարք այլ հանգամանքներ, կարելի է եզրակացնել, որ Թրամփի վարչակազմին հաջողվել է ավելի խոր ներթափանցել Հարավային Կովկաս, քան երբևէ որևէ ամերիկյան վարչակազմի՝ միաժամանակ ապահովելով ռազմավարական ներկայության ձևավորման հնարավոր հիմքեր, այդ թվում՝ TRIPP նախագծի շրջանակում։

Փաստորեն, 1991 թվականից ի վեր որևէ ամերիկյան վարչակազմ չէր կարողացել ձևավորել այնպիսի կառուցվածքային և քաղաքական հիմքեր, որոնք Վաշինգտոնին թույլ կտային Հարավային Կովկասում ապահովել որակապես նոր մակարդակի ներկայություն՝ ռազմավարական ներկայության պոտենցիալով։

Միաժամանակ, նման ներկայության ձևավորման հիմք են հանդիսացել Իրանի և Ռուսաստանի պատմական դերի ու նշանակության նվազեցմանը միտված համալիր գործողությունները, այդ թվում՝ միջազգային այլ սուբյեկտների ներգրավմամբ։ Այս գործընթացներում առաջնորդող դեր է ունեցել Վաշինգտոնը՝ թե՛ Թրամփի առաջին, թե՛ Բայդենի վարչակազմերի օրոք՝ ապահովելով ամերիկյան շահերի համատեղ և հետևողական առաջմղումը։

Իհարկե, այստեղ կարող է նաև հարց առաջանալ, թե որքանով է տարբերվել Թրամփի վարչակազմի ներկայությունը Հայաստանում և Ադրբեջանում այն ներկայությունից, որը Բուշի վարչակազմը ուներ Վրաստանում 2000-ականների ամենասկզբում, մասնավորապես՝ սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններից հետո։ Այստեղ կարելի է նշել, որ իրավիճակը էապես փոխվել է։ Եվ եթե ժամանակին Ռուսաստանը Հարավային Կովկասում խաղում էր կոնֆլիկտի առկայության և դրա վրա իր ազդեցության փաստի ուժով, ապա այսօր Միացյալ Նահանգները Հարավային Կովկասում խաղում է կոնֆլիկտի բացակայության և դրա վրա իր ազդեցության փաստի ուժով։ Միաժամանակ, սա ոչ թե մեկ, այլ երկու պետությունների նկատմամբ ձեռք բերված ազդեցություն է, ինչը առավել էական է։

Երկրորդ կարևորությունը պայմանավորված է նրանով, որ Վրաստանում տեղի ունեցան այնպիսի քաղաքական խմորումներ և փոփոխություններ, որոնց արդյունքում հավաքական արևմուտքի ազդեցությունը նվազեց ոչ այնքան ռուսական ազդեցության պատճառով, որքան վրացական ներքաղաքական զարգացումների հետևանքով։ Միաժամանակ, Վրաստանում ամերիկյան ներկայությունը ռազմավարական բնույթ չէր կրում կամ նպատակ չուներ վերածվելու ռազմավարական ներկայության՝ դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Հետևաբար, այս երկու ամերիկյան մոտեցումները համադրելի չեն իրենց նպատակի և բովանդակության տեսանկյունից։

Ամերիկյան հետազոտությունների հայկական կենտրոն

Armenian Center for American Studies