Քրդագիտության Ակադեմիա/Akademîya Kurdzanîyê

📢 A Practical Kurdish Grammar, by L. O. Fossum, Ph. D. American Missionary - 1919

Նոր գիրք՝ «Հայերի և քրդերի գրական փոխառությունների պատմությունից»

📢 «Ավեստա» հրատարակչությունը հայտարարեց Չերքեզե Ռեշի նոր ակադեմիական աշխատության լույս ընծայման մասին։ Գիրքը, որը կրում է «Հայերի և քրդերի գրական փոխառությունների պատմությունից» վերնագիրը, հայերենից թարգմանվել է Թեմուրե Խալիլի կողմից և ունի 80 էջ։

📍Հեղինակը գիտականորեն ուսումնասիրում է հայ-քրդական գրական փոխազդեցությունների պատմությունը՝ բաժանելով այն երեք փուլերի․

1️⃣V–XVIII դդ.

2️⃣XIX–XX դդ.

3️⃣Խորհրդային ժամանակաշրջան

❗Գրքում ընդգծվում է, որ հայերի և քրդերի բազմադարյա մշակութային փոխազդեցությունները ոչ միայն համատեղ կյանքում, այլև գրականության մեջ կարևոր դրսևորումներ են ունեցել։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն փաստին, որ քրդական բանահյուսությունը վաղուց դարձել էր հայ գրողների ստեղծագործությունների ներշնչման աղբյուր։

---

Kurdî (Kurmancî)

💥 Pirtûkê nû: "Ji Dîroka Pevgirêdanên Edebî yên Ermenî û Kurdan"

📢 Weşanên Avestayê ragihand ku pirtûka akademîk a Çerkezê Reş bi navê "Ji Dîroka Pevgirêdanên Edebî yên Ermenî û Kurdan" derketiye. Ev pirtûk ji zimanê ermenî hatiye wergerandin û wergerkerê wê Têmûrê Xelîl e. Pirtûk 80 rûpel e.

📍Nivîskar di vê berhemê de dîroka têkiliyên edebî yên navbera Ermen û Kurdan bi awayekî zanistî şîrove d**e û lêkolîna xwe li sê beşan dabeş d**e:

1️⃣Sedsalên 5–18an

2️⃣Sedsalên 19–20an

3️⃣Serdema Sovyetê

❗Di pirtûkê de tê xuyang kirin ku danûstandinên çandî yên herdu gel ne tenê di jiyana hevbeş de, lê di nivîsandina edebî de jî rolê girîng lîstine. Taybetî jî tê digel ku zargotina Kurdî ji berê bûye çavkaniyeke girîng ji bo berhemên nivîskarên Ermenî.

---

👉 https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/06092025

📢 Քրդական լրագրությունը 127 տարեկան է.

📙 Այսօր քրդական լրագրության օրն է։

📙 «Քուրդիստան» թերթը լույս է տեսել 1898 թվականին Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեում։

📍 Այս թերթը լույս է տեսել Միքդադ Միդհաթ Բադիրխանի կողմից։

📍 Ընդհանուր առմամբ 1898 թվականի ապրիլի 22-ից մինչև 1902 թվականը լույս է տեսել 31 համար։

📌 Թերթը գրվել է արաբական տառերով, որի նպատակն էր բարձրացնել ազգային գիտակցությունն ու պաշտպանել քրդական մշակույթը։

.......................................................................

📢 Rojnamegeriya Kurdî 127 salî ye.

📙 Îro Roja Rojnamegeriya Kurdî ye.

📙 Rojanemeya “Kurdistan”ê sala 1898'an li Qahîreya paytexta Misirê derket.

📍 Ev rojname ji aliyê Miqdad Midhet Bedirxan ve hate weşandin.

📍 Bi giştî, di navbera 22'ê Nîsana 1898 û 1902'an de 31 hejmarên wê hatin çapkirin.

📌 Rojnameyê bi tîpên erebî dihat nivîsandin û armanca wê hişyarkirina neteweyî û parastina çanda kurdî bû.

📢 Քրդերի տուն (Ասեֆի պատմական շենք)

📍 Քրդերի տունը (Ասեֆի պատմական շենքը) գտնվում է Ջամեհ մզկիթի կողքին՝ Սանանդաջ (Քուրդիստանի շրջան) քաղաքի կենտրոնում։ Այս շենքի կառուցումը վերաբերում է երեք ժամանակաշրջանին՝ Սեֆյան, Քաջարո և Փահլավի, և վերջին տարիներին ամբողջ պալատը վերականգնվել է։

📌 Մոտ 4000 քառակուսի մետր տարածք ունեցող Āsef Diwān կամ Āsef Vaziri պատմական շենքի ճարտարապետական ​​ոճն ու դեկորացիաները շատ գեղեցիկ և հայտնի են։

📍 Այս աղյուսե տունը բաժանված է 4 տարբեր մասերի՝ ներառյալ արտաքին բակը, ներքին բակը, սպասարկման բակը և խոհանոցի բակը և այնպիսի կառույցների, ինչպիսիք են՝ պորտալը և մուտքի գավիթը, շահնեշին (նստելու համար հարմար և հաճախ հյուրերի համար նախատեսված մեկուսի վայր) երկշերտ առաստաղով, հանդիսությունների սրահով, սենյակները միմյանց ներսում, Իվան, միջանցքներ, մի քանի քարե ջրային ավազաններ, նկուղ և այլն՝ հարևան դեկորացիաների կողքին, ինչպիսիք են՝ ցանցապատ պատուհանները պոլիքրոմ ապակիներով, մեղրախորիսխներ (muqarnas), գերեչինի (ձուլվածքի տեսակ) և պարունակում է նաև Քուրդիստանի ամենագեղեցիկ պատմական համամներից մեկը:

📌 Եռակցման փոխարեն շենքի մեծ պողպատե դռան տարբեր մասերը տեղադրելու համար օգտագործվել են մեխեր և պտուտակներ:

📍 Ներկայումս այս շենքը, որտեղ գտնվում է քրդական էթնիկ խմբի մարդաբանական թանգարանը, որը խորհրդանշում է այս ժողովրդի մշակույթի, արվեստի և ինքնության խորհրդանիշը, ներառում է տարբեր մասեր՝ ներառյալ պատկերասրահը և մուտքի բակը, համամը, քաղաքային կյանքի տաղավարները, դպրոցը։ անցյալ տարի, հյուսնագործություն, ոսկերչական իրեր, գյուղատնտեսական բաժին, արհեստների բաժին, փաստաթղթերի և ժամանակաշրջանի լուսանկարների բաժին, սենյակ խան, հագուստի բաժինը, որսորդական տաղավարը, ձեռագործության տաղավարը, խոհարարության տաղավարը, գյուղատնտեսական կենցաղի տաղավարը, գրադարանը և փաստաթղթերի գրասենյակը, որտեղ կարող եք ծանոթանալ ապրելակերպին, մշակույթին, բնօրինակ սովորույթներին ու ավանդույթներին և հնագույն գոհարներին։ քրդերի, անցյալում նրանց տարբեր արհեստների և շատ այլ բաների, ինչպես նաև ավանդական հագուստով արձանների լայնածավալ դիտումից և հայտնի քրդերի կիսանդրիներով հիանալուց:

☝🏻Աղբյուր՝ ԻԻՀ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

Քրդագիտության Ակադեմիա/Akademîya Kurdzanîyê

📢 ՄԻՐ ՉԷՊԻԼ-ԶԷՐԻՆ (Ոսկեբազուկ Իշխանը)
ԿԻՒՀԷՐ-ԽԱՆՈՒՄԸ Ի ՏԻՄ-ՏԻՄ ԲԵՐԴ

Քաղաքական եւ ընկերական հայեցակէտերէ Քիւրդ յատկանշականը իր բազմակողմանիութեան մէջ պատկերացնելու համար, առաջ կը բերենք Քիւրդ-Պարսկական պատերազմէ մը [1] պատմութիւն մը, որը Քիւրդ պատմագէտներէ գրի առած է Էրզրումի Ռուս հիւպատոս Ալէքսանդր Ժապա՝ 1860 թուին։

«Պարսից թագաւոր Շահ-Իսմայիլի ժամանակ, Ուրմիոյ եւ Թաւրիզի միջեւ եղած Մարաղա գաւառի մէջ կար մի պարսիկ Հերետիկոս Խան, որ կը կոչուէր Ասքէր-Խան ։ Հէքեարիի սահմանակից գաւառներէն մէկի մէջ կը գտնուէր անմատչելի ժայռ մը, որ լաւ ամրացուած՝ կ՚անուանուէր Տիմ-Տիմ դղեակ ։ Իշխանը որ հրամանատարն էր այս բերդին՝ կը կրէր Խան-Ավտալ անուն, նա երիտասարդ էր եւ գեղեցիկ, ու այդ պատճառով անոր մականունը դրած էին Միր-Չէպիլ-Զէրին (ոսկեբազուկ իշխան). յիշեալ Հերետիկոս Խանը (Ասքէր-Խանը) անհաշտ թշնամի էր Ավտալ Խանին ու Տիմ-Տիմի բնակիչներուն։ Անոնք փոփոխակի իրար կը կողոպտէին ու կը կոտորէին։ Հերետիկոս Ասքէր-Խան Մարաղայի շուրջ հանեց տասնմէկ հազարանոց բանակ՝ բաղկացած հեծելազօրքէ եւ հետեւակազօրքէ, հետն առաւ թնդանօթներ ու արշաւեց Տիմ-Տիմ բերդի վրայ Խան Ավտալին ջախջախելու. պաշարեց Տիմ-Տիմը երեք ամիս. Բերդականները դուրս գալով կռուի, իրար կը կոտորէին ու նորէն ներս կը քաշուէին։ Իսկ պաշարողները ռումբեր կը նետէին բերդէն ներս։ Տիմ-Տիմի եօթ հարիւր մարդիկներէն սպանելով սպանելով սպառեցին ու թողին միայն 70 մարդ։ Սնունդի պակասութեան պատճառով կը տիրէ սովը. Խան Ավտալ կը դիմէ Վանի փաշային օգնութիւն խնդրելու, բայց չի գտներ, այդ յուսահատ դրութեան մէջ, որպէս զի իրենց ամբողջ կորուստները արժէք մը ունենան, Կիւհէր-Խանում առաջարկ մը կ՚ընէ.

«Թող տղամարդիկ բանան դղեկի դուռը, դուրս գան իրենց տեղերէն ու յարձակուին թշնամու վրայ. մենք կիներս ու անոնք որ իրենց մէջ ուժ կը զգան, զէնք կը վերցնենք ու կը կռուենք ձեր կողքին։ Գալով աղջիկներուն ու երիտասարդ նշանուածներուն որոնք ընդունակ չեն կռուի, թող անոնք ալ թոյն պատրաստեն, եւ երբ դուք ամենքդ կորսուիք, անոնք ալ թող այդ թոյնը կլլեն թշնամու ձեռքը չիյնալու համար։ Իրենցմէ մէկը թող ի մի հաւաքէ մնացած վառօդները, ու երբ դղեակը թշնամիներով լեցուի, կրակ տայ վառօդին. մենք օդը պիտի բարձրանանք, բայց հերետիկոսները՝ ինչպէս Կըզըլ-Պաշ, պիտի կորսուին նոյնպէս»։ Բոլորը ծափահարեցին Կիւհէր-Խանումի առաջարկը, ու սկսեցին պէտք եղած կարգադրութիւնն ընել։ Ամեն մէկը ինքզինք զոհաբերեց ու պատրաստուեցաւ անխուսափելի մահուան մը։

Ուրբաթ օր մը կէսօրուայ մօտիկ, Խան-Ավտալ, եօթանասուն մարդիկները եւ քսան եօթ կիները իրար միանալով դղեկի դուռը, մին միւսին մնաք բարո՜վ ըսելէ յետոյ, մեծ ու փոքր, երիտասարդ ու ծեր, կին ու ամուսին դուրս կը նետուին իրենց տեղերէն. բոլոր աղջիկներ ու դեռատի կիները հետերնին թոյն կը վերցնեն ու կ՚երթան պարիսպներուն միջանցքները, դիտելու կռուողներու շարժումը. մինչ Խան-Ավտալի կինը Ասիմա-Խանում կը հաւաքէ բոլոր վառօդը ու կը դնէ գետնափոր շինութեան մը մէջ դղեկի դռան տակ, ու կը բարձրանայ պարիսպների միջանցքը՝ այնտեղ իբր պահակ սպասելու, երբ Խան-Ավտալ դուրս կու գայ դղեակէն իր մարդերով, Կըզըլ-Պաշները կը կարծեն որ անոնք պիտի փախչին, Հերետիկոսները կը քաշեն իրենց սրերը ու կը յարձակուին։ Ավտալ եւ իր քաջերը կատաղի կռիւ մղելով դղեկի դռան առաջ, Տիմ-Տիմի մի բուռն հերոսներ կը պաշտպանուին քաջաբար, հանդէպ հերետիկոսներու մեծ բազմութեան։ Կիներ ու դեռատի աղջիկներ վերէն սրտմաշուք կերպով կը դիտեն անցած դարձածը, կ՚աղօթեն ու արցունք կը թափեն՝ տագնապի աղաղակներ արձակելով. երեխաներու ձայնը կը բարձրանար մինչեւ երկինք. վերջապէս կռուողները կը մեռնին մինչեւ վերջինը, բայց Կըզըլ-Պաշների կորուստը կրկնապատիկ կը լինի եւ մինչեւ անգամ եռապատիկ։ Անմիջապէս երբ Խան-Ավտալը կ՚իյնայ իրեն ընկերացող այդ մարդերով ու կիներով, հերետիկոսները կը լեցուին դղեակը, այնպէս որ ներս մտնող ամբոխի համար բաց տեղ չի մնար. աղջիկներ ու նորատի կիներ մեծ մասամբ թոյն կը կլլեն. Ասմա-Խանումը կրակ կու տայ վառօդին, որ կը խորտակէ դղեակի մի մասը այն բոլոր Պարսիկների վրայ որ այնտեղ մտած էին, ինչպէս եւ Տիմ-Տիմի շատ մը ընտանիքների ու երեխաների։ Շատ քիչեր էին որ կարողացան ազատուիլ, ապրող կիներ ու երեխաներ գերի տարուեցան, ծերերն ու պառաւ կիները մորթուեցան։

Պարսիկները ինչ որ մնացեր էր ամրութիւններէն՝ քանդեցին, ու հրդեհեցին բնակարանները. հերետիկոսներու կորուստը (մահը) անհաշիւ է։

Այդ ժամանակէն Տիմ-Տիմը մնացեր է աւերակ ու առանց բնակչի։ Այս գեղեցիկ պաշտպանութիւնը հռչակ հանած է Քիւրդիստանի մէջ. եւ մուլլահ Պաթ-Ի, Միմ, Հէ (Մուհամմէտ), այս դէպքին վրայ գրած ունի գեղեցիկ բանաստեղծութիւն մը։ Քիւրդերը իրենց հաւաքումներու մէջ կը սիրեն կարդալ այն, կը հեկեկան ու կու լան, եւ կ՚աղօթեն Տիմ-Տիմի զոհերու յիշատակին։

[1] Ըստ Ազգագրական տեղեկութիւններու. «Քիւրդերը դարու մը չափ հպատակեցան Պարսկաստանի, եւ ապստամբելով՝ 17-րդ դարուն ենթարկուեցան Թուրքիոյ» (Larousse).

📣 Քիւրդօ-Հայ պատմութիւն
✍🏻 ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ ՅԱԿՈԲ

📢 ՔԻՒՐԴԵՐՈՒ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ

(Պետական կազմութեան ձեւը. իր արժէքը. պատերազմը նկատուած պետութեան մը յատուկ զբաղմունք ու շահ. քաղաքակրթական նախնական շրջաններու խաշնարածութիւնը. եկւորները քիւրդերու պետական կազմութեան մէջ. անոնց աճեցականութեան պատճառները. կիսանկախութեան սիստէմը. Հայերու հետ ունեցած շփումը)

Հնագոյն Մարաց պատմութեան այն մասը որ առաջ պիտի բերենք գիտնական Բ. Խալաթեանի ուսումնասիրութիւններէն, քաղուած Ասորա-Բաբելոնական սեպաձեւ արձանագրութիւններէն, կասկած մը չեն թողուր Քիւրդերու անոնց հետ ունեցած մասամբ արենական եւ մասամբ քաղաքական կապակցութեանը։

Մարերու այս պատմական կտորը ցոյց կուտայ Քիւրդերու բնակավայրը՝ որ կարելի է այժմեայ բացատրութեամբ կոչել Հայրենիք ։ Ուշագրաւ են Մարերու պետական կազմի ձեւը, քաղաքակրթութեան աստիճանը, պատերազմները, յափշտակութիւնները, տիրող հարկատուութեան սիստէմը, եւն. ։

Պատմութիւնը եւ ստուգաբանուած ուսումնասիրութիւնները դեռ ցոյց չեն տուեր որ նախնի Մարերու բնակավայրերու մէջ հիմնուած ըլլայ ցեղ մը Քիւրդերէն զատ. թէեւ Մարաստանին եղեր են բազմաթիւ տիրապետողներ, բայց երկիրը իսկապէս չէ եղեր տիրողներուն, այլ բնիկներուն, ու Քիւրդերը իրաւունք ունին զայն կոչել իրենց պատմական հայրենիքը։

Պարզ բաղդատութիւն մը ցոյց կու տայ որ այդ ժամանակուայ Մարերն ալ այժմեայ Քիւրդերու պէս իրենց իշխանութեան կազմին տուել էին Ցեղապետական ձեւ, որ կը կոչուէր «Քաղաքատէր» անունով։ Պատերազմներն ու յափշտակութիւնները կը ցուցանեն Քաղաքակրթութեան շրջանի նախնական աստիճաններէն մէկը — Խաշնարածութիւնը, ուր կը գտնուին դեռ այժմեայ Քիւրդերը. (թէեւ նուազ մաս մը նոր անցած է երկրագործութեան)։ Պատերազմի հետեւանքով եղած հարկատուութիւնը կը յատկացուի ոչ թէ ամբողջութեան մը, այլ զատ զատ առանձին ցեղապետներու, որոնք կը վճարեն բաւական խոշոր թիւ կազմող ընտանի անասուններու հօտերով, ու հարկատուութեան սիստէմը կը գործադրուի ընծայաբերութեան դրութեամբ մը, ու դրուած հարկը կը կրէ «ընծայ» անուն. պարզապէս այն՝ որ կ՚ընեն այժմեայ Քիւրդերը, բոլոր Քրդական հարկերը հաւաքելով կամ բռնի ստանալով իբր «ընծայ»։

Նկատելի կէտ մ՚ալ այն է, որ Մարաստան կը բազմանար եկւորներով, ինչ որ գուցէ զանազան ցեղապետութիւններու բաժանումը՝ արդիւնքն է այդ պատճառին։ Կը հետեւի թէ, իրենց բազմաթիւ աճեցականութիւնը կը պարտին եկւոր տարերու իրենց մէջ ընդունելուն, որոնք ճանչցուած են Մար անուան տակ։

Այսօր Քիւրդերն ալ նոյն սիստէմը կը շարունակեն. արենակցական ցեղի մը մօտ կը կազմուի նաեւ տարարիւններէ կազմուած ցեղեր, որոնք խնամութեամբ աստիճան առ աստիճան կը նոյնանան եւ կը կոչուին Քիւրդ ընդհանուր անուան տակ։

Յամենայն դէպս, ասկէ զատ՝ հաստատ ոչ մի բանի չէ կարելի վերագրել Քիւրդերու այժմեայ աճեցականութիւնը՝ որ լայն ասպարէզ մ՚ունի իր առջեւ, հանդէպ սեղմ, իր մէջ մնացող ու պինդ ամփոփուող արենակցականներու՝ որոնք դատապարտուած են անուղղակի ոչ- աճեցականութեան։

Ցեղապետական ձեւը ընդունելով իբրեւ նախնի պետական ձեւ, չենք կարող չենթադրել որ նա եղած է միշտ կիսանկախութեան իշխանութիւն մը եւ ստացեր շարունակական բնաւորութիւն հանդէպ ամբողջական իշխանութիւններու. նման պարտիզանական պատերազմներու, որ դիւրութեամբ կը ստեղծուին եւ տեւականութեան անյարմարութիւններ չեն կրեր, ինչպէս հրատարակուած մեծ ու ամբողջական պատերազմները՝ որոնք իրենց պատրաստութեամբ ծանր ու անտանելի են, իսկ գործադրութեան դրուած ժամանակը՝ սարսափելիօրէն դժուար ու աղիտաբեր։

Այս եզրակացութիւնները ցոլացնելու համար է որ առաւելապէս առաջ կը բերենք այդ պատմուածքը իբր ծանօթութիւն [1] ։

[1] «Հայաստան, Քրդստան եւ Արեւմտեան Պարսկաստան» Բաբելական-Ասորեստանեայց սեպագրերու համաձայն»։

Մադաի. (Մատաի, Ամադաի)։

«Մադաի ըսուածներն առաջին անգամ կը յիշուին — Ամադաի ձեւով Սաղմանասար Բ. ի ժամանակ։ Ասիկա թագաւորութեանը 24րդ տարին նախ Ամադաի ըսուածներուն երկիրն է եւ ապա Արազիաշ եւ Հարհար իջաւ։

Մադաիացիք Տեգղաթպիղեսեր Գ. ի շատ հոգ ու աշխատութիւն պատճառեցին։ Թագաւորն անձամբ անոնց դէմ երկու անգամ արշաւեց 744 եւ 757 (թագաւորութեանը 2րդ եւ 9րդ տարիներունը)։ Արձանագրութեանց մէջ երկայն ցուցակներ պահուած կան մթագոյն Մարաց այն գաւառներուն, զորոնք առած է այս թագաւորը։

Այս գործառնութեանց առաջինն է յայտնապէս այն տեղեկութիւնը, որ կ՚ըսէ թէ Ասորեստանցւոց թագաւորը 60, 500 հոգի եւ անոնց ստացուածքը, ձիերը, … ուղտերը, եզերն ու ոչխարաց անհամար հօտերն առաւ տարաւ։

Երկրորդ արշաւանքին հետեւութիւնն եղաւ 8, 650 հոգւոյ… (պակաս կամ եղծեալ մաս) … 300 ջորւոյ, 660 իշու, 1, 350 արջառի, 19, 000 ոչխարի տարուիլը։

Ըստ երեւոյթին, Սարգոն ամենէն աւելի սաստկութեամբ կռուած է Մարաց դէմ՝ որ օր քան զօր կաճէին անդադար նոր եկողներով։ Պարծանաց արձանագրութիւնն եւ տարեգրութիւնք կաւանդեն բազմաթիւ մարական երկիրներու անուններ։ Խորսաբադի արձանագրութեան համեմատ՝ թագաւորն ընդամենը մարական 34 գաւառ նուաճած եւ ստիպած է որ տարեկան որոշ թուով ձի ու հարկ տան։ Նմանապէս արտաքոյ կարգի ամրութիւններով օգնած է Հարհարի (Կար-Շարրուկին) որ ամենէն կարեւոր կէտն էր Ասորեստանցւոց ազդեցութիւնը կանգուն պահելու։ Մադաիի դէմ մեծ արշաւանք մ՚ալ եղած է թագաւորութեանը 6-րդ տարին։ Նոյն ատեն 28 «քաղաքատէր» հարկատւութիւն մը յանձն առին, նմանապէս յաջորդ տարին 22 մար ցեղապետ իրենց ընծաները ղրկեցին։ Այս դէպքերը կրկնուեցան Սարգոնի թագաւորութեան 2րդ եւ 9րդ տարիները. վերջին տարին մինչեւ անգամ 42 «քաղաքատէր» տուին 4609 «ձի, ջորի, արջառ, եւ անհամար ոչխար»։

Սանհէրիպ Մարերէն հարկ առաւ, երբ Ելլիպիէն գալով մօտեցաւ։ Ծիծաղելի մեծաբանութիւն է, երբ այս թագաւորը կ՚ըսէ թէ իր նախնիքներն եւ ոչ իսկ «հեռաւոր Մատտիացւոց» անունը գիտէին։ Մարական այլեւայլ ցեղերու միութիւնը պէտք է որ իյնայ Սանհերիբի արշաւանքին եւ Աստրհագգոնի գահ ելլելուն ժամանակամիջոցի մէջ։ Ասոնց առաջնորդն էր Մամիտիարշու «քաղաքատէր» Մարաց։ Այս անձը Մաննացւոց, Կիմմերացւոց, եւ Սապարդացւոց հետ նիզակակցութիւն մը կազմեց որուն գլուխն անցաւ Կազտարիտ, Կարկաշշիի քաղաքապետը։ Այս նիզակակցութեան ծանր, Ասորեստանցւոց վտանգ սպառնացող յարձակումները, քաղաքական հիմքը կը կազմեն Կույունջուկի բնագիրներուն մէկ շարքին, զորոնք Կնուդսոն «Gebetean den Jonnengolt» տիտղոսին տակ հրատարակած է։

Նիզակակիցք ի սկզբան յաջողութիւն ունեցան, եւ մարական-ասորեստանեայ սահմանին վրայ գտնւող քանի մը տեղեր առին, մինչեւ որ Գիմմերացւոց պարտութիւնն ընդ առաջնորդութեամբ Տիւշպայի (յամին 677) այս նիզակակցութիւնը թոյլցուց եւ հասունցուց դաշնադրութիւն մը Ասորեստանցւոց եւ Մարաց մէջ։ Այս դաշնադրութիւնը կ՚ընդունէր Մարական նիզակակցութիւնը։ Հաւանականօրէն Մարերը վախցնելու եւ Ասորեստանցւոց դէմ թշնամական անագորոյն գործառնութիւններէ ետ կեցնելու դիտմամբ»։

📍 (Բազմավէպ թիւ 5, 1904, երես 157)



📌 (Երես 158). — «Բեւեռագիր արձանագրութիւնները մեզ կը ծանօթացնեն Մարական երկիրներու եւ քաղաքական անուններ մեծ բազմութեամբ։ Մեր ծանօթութիւնները դեռ բաւական չեն այս անունները ըստ տեղւոյ խումբ խումբ բաժնելու»։

📌 (Երես 218). — «Այն խօսքը թէ Մադաիացիք Ասորեստանցւոց լուծը թօթափելով լեռները ու բացաստանները քաշուեցան եւ վրաններու տակ բնակուեցան, կրնանք այնպէս մը մեկնել որ առաջ Արեւմուտք կը բնակէին, ուստի Ասորեստանի մօտ։ Սակայն կրնայ անիմաստ խօսք ալ ըլլալ, Մանդանիացիք երբէք իրենքզիրենք Ասորեստանի հպատակ համարած պիտի չըլլան։ Մանդանիացիք Մարական ցեղ մըն էին։

Քիւրդերու պատմականապէս փախստական ու լեռնական դառնալը կը հաստատեն ուրիշ գիտնականներ, որ պիտի տեսնենք իրենց կարգին։

📌 (Երես 241). — «Բեւեռագրութիւնք միեւնոյն ազգին ու երկրին նոյն անունը կու տան երեք տարբեր ընթերցուածներով. Ամադաի, Մատաի, եւ Մադաի։ Առաջ Մատաիի հետ կը համեմատէին Մատիանացիները, որ Ուրմիոյ լճին շուրջը բնակող ժողովուրդ մ՚էին՝ ամենահին ատեններն իսկ իբր Յառաջակողմեան Ասիոյ ամենանշանաւոր ազգերէն մին՝ Ալիս գետէն մինչեւ Ուրմիոյ լիճը տարածուած ըլլալով։ Շատ անհաւանական է որ Մադաի եւ Մատաի անուններն իրարմէ տարբեր ըլլան»։

📌 (Երես 292). — «Հայաստանի տարածութեան եւ սահմաններուն վրայ ամենեւին տեղեկութիւն չեն տար Դարեհի (522-486) արձանագրութիւնները որ մէյմը Հայաստանը Մարաց եւ Կապադովկիոյ (Beh. 1, 15), մէյմ՚ալ Եգիպտոսի եւ Կապադովկիոյ մէջտեղը կը յիշեն։ Ընդհակառակն Հերոդոտոս կ՚ըսէ (5, 49, 52) թէ Հայաստանն է Մադիենէի եւ Կիլիկիոյ մէջ՝ վերջապէս Եփրատով բաժանուած. կ՚ըսէ թէ Եփրատէն դէպ ի արեւելք 56½ փարսախ կը տարածուէր (Այստեղ հասկցուածն է հարաւային Հայաստանը վերին Տիգրիսի վրայ, Եփրատէն մինչեւ Կորդուաց աշխարհը։)

Մատիացիք Կողքիացւոց եւ Մարաց մէջտեղը բնակող Սասպիացւոց (1, 104, 4, 37) եւ Ալարոտեանց հետ կը կազմէին Դարեհի տրոց 18րդ շրջանակը (3, 94), իսկ Հայք Պակտիացւոց (?) (ըստ Սիեկլինի Atlas antiq 8դ տախտակ). ասոնք Տիգրիսի վերին ընթացքի վրայ կը բնակէին) եւ իրենց մինչեւ Պոնտոս տարածուող դրացիներուն հետ (3, 93) 13դ շրջանակ մը կը կազմէին։

Բայց որովհետեւ Մատիացիք Վանայ եւ Ուրմիոյ լիճերուն մէջտեղը կը բնակէին, Սասպիացիք վերին Երասխայ վրայ՝ ոչ շատ հեռու Հայոց Սպեր գաւառէն (4). Կիպերտ (Alte Geogr. s. 70, 75). Վերին Երասխայ հիւսիսակողմը եւ Արփա չայիի արեւմտակողմը՝ մինչեւ մերձաւորապէս Ուրմիոյ լճին հիւսիսային եզերքը (Sanda անդ. 23), ուստի կարելի է ընդունիլ թէ իրենց հետ մէկտեղ 18րդ շրջանակին վերաբերող Ալարոտեանք, որոնց անունը Կիպերտէն ի վեր՝ Ասորեստանցւոց Ուրարտու եւ Հայոց Արարատ անուանը մէջ գտնուած կը համարուի, միջին Երասխայ գտնուող երկիրները բռնած էին։

Ուստի Դարեհի ժամանակները Երասխայ հովիտը եւ Վանայ լճին արեւելակողմը Սասպիացիք, Ալարոտեանք եւ Մատիացիք կը բնակէին, իսկ Հայերը դեռ հոն չէին բնակեր նոյն միջոցին։

Ասոնք կը վերաբերէին այն նահանգին, զոր Դարեհ իր արձանագրութիւններուն մէջ բնակող գլխաւոր ժողովրդէն առնելով «Հայաստան» կոչած է։

«Հայաստանի «Արմէնիա» անունը Կիպերտին կարծեօքը (Alte Geogr. s. 75) Մարերէն Պարսից եւ Յունաց անցած է։ Այս անուան մինչեւ հիմա տրուած մեկնութիւնները (տես Murad, Ararat und Mans. 18-19. շար 79) առհասարակ գոհացուցիչ չեն»։

📣 Քիւրդօ-Հայ պատմութիւն
✍🏻 ՇԱՀՊԱԶԵԱՆ ՅԱԿՈԲ

📢 Քուրդիստան. Լաչին.

📝 Հնագիտական հոդված

✍🏻 Վ.Մ.Սիսոև

📍 Բաքու, 1928 թ
Ազկոմստարիս

--------------------------------------------------------

📢 Kurdistan. Laçîn.

📝Gotara arkeolojîk

✍🏻 V. M. Sîsoêv

📍 Bakû, 1928
Azkomstarîs

Քրդագիտության Ակադեմիա/Akademîya Kurdzanîyê

A very beautiful manuscript of Sharafnāmah-ʼi Taʼrīkh-i Kurdistān, dated 29th Dhū al-Ḥijjah 1005 AH (13th August 1597 CE), held in the Bodleian Libraries, University of Oxford.

یک نسخه بسیار زیبا از «شرف‌نامه تاریخ کردستان»، ۲۹ ذی‌الحجه ۱۰۰۵ هجری قمری؛ ۱۳ اوت ۱۵۹۷ میلادی، کتابخانه‌های بادلیان، دانشگاه آکسفورد

https://digital.bodleian.ox.ac.uk/objects/c4f5fe53-43f3-474b-ac57-e6d250cae0b9/surfaces/04ee9565-7b2e-49cb-937c-901470307c64/

📢 «Արևելագիտությունն առանց քրդերի, դա նույնն է, ինչ արևելքը՝ առանց արևի»։

📍 Քրդերն արևելագիտության մեջ ունեն արևի պես կենսական դեր՝ լուսավորելով արևելքի պատմությունն ու բազմազանությունը։

📍 Քրդերի ուսումնասիրությունը արևելագիտության անբաժանելի մասն է՝ հնարավորություն տալով հասկանալու ոչ միայն Մերձավոր Արևելքի պատմությունը, այլև նրա ներկան ու ապագան։

📌 Քրդերը հազարամյակներ շարունակ եղել են Մերձավոր Արևելքի պատմության, մշակույթի, լեզվի և քաղաքականության ձևավորման առանցքային դերակատարներ։

📌 Քրդական պատմության, լեզվի և կրոնական հավատալիքների ուսումնասիրությունը արևելագիտության մի կարևոր մասն է, առանց որի արևելագիտությունը լիարժեք պատկեր չի կարող տալ տարածաշրջանի մասին։

------------------------------------------------------------------------

📢 "Rojhilatzaniya bêyî kurdan, mîna rojhilata bêyî roj e."

📍 Kurd di rojhilatzaniyeê de wek roj, ronîkirina dîrok û cihêrengiya Rojhilat xwedî roleke jiyandarî ne.

📍 Lêkolîna li ser kurdan beşeke bingehîn a rojhilatzaniyê ye û derfetê dide ku ne tenê dîroka Rojhilata Navîn, lê îro û paşeroja wê jî were fam kirin.

📌 Kurd bi hezar salan di teşekirina dîrok, çand, ziman û siyaseta Rojhilata Navîn de aktorên sereke ne.

📌 Lêkolîna dîrok, ziman û baweriyên olî yên kurdî beşeke girîng a rojhilatzaniyê ye, bêyî ku rojhilatzanî nikare wêneyekî tam derbarê herêmê bide.

✍🏻 Têngîz Sîyabendî

Քրդագիտության Ակադեմիա/Akademîya Kurdzanîyê

📢 Մաուրիսիո Գարզոնին (Maurizio Garzoni), իտալացի կաթոլիկ միսիոներ, քրդական լեզվաբանության և մշակույթի ուսումնասիրության առաջամարտիկներից է, ով իր գործունեությունը ծավալել է 18-րդ դարում: Նա հատկապես հայտնի է իր քրդական լեզվի առաջին գիտական ուսումնասիրություններով:

1️⃣ Կենսագրական տվյալներ

Մաուրիսիո Գարզոնին ծնվել է 1734 թվականին Իտալիայում և պատկանում էր Դոմինիկյան միաբանությանը: Նա իր միսիոներական ծառայությունը սկսել է Մերձավոր Արևելքում, որտեղ ծառայել է որպես հոգևորական, ուսուցիչ և գիտնական:

2️⃣ Գործունեությունը Քուրդիստանում

Գարզոնին մեծ մասը իր գործունեությունը ծավալել է ներկայիս Իրաքի Քուրդիստանի տարածքում, հատկապես Մոսուլ քաղաքում:

Գարզոնին խորապես հետաքրքրված էր քրդական մշակույթով, լեզվով և ապրելակերպով:

3️⃣ Քրդերենի ուսումնասիրությունը

Գարզոնին հայտնի է որպես քրդական լեզվաբանության հիմնադիր՝ իր աշխատության շնորհիվ:

1787 թվականին նա հրատարակեց իր հայտնի գիրքը՝ «Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda» (Քրդերենի քերականություն և բառարան):

Սա համարվում է առաջին գիտական աշխատանքը, որը կառուցվածքային մոտեցմամբ ուսումնասիրում է քրդերենը:

Գիրքը պարունակում է քրդերենի քերականական կանոնների նկարագրություն, բառապաշարի հավաքածու և լեզվաբանական դիտարկումներ:

4️⃣ Նպատակներն ու ժառանգությունը

Գարզոնին քրդերենն ուսումնասիրում էր ոչ միայն գիտական հետաքրքրությամբ, այլև որպես գործիք՝ իր միսիոներական նպատակների համար:

Քրդերենի ուսումնասիրությունը նրան թույլ էր տալիս ավելի արդյունավետ հաղորդակցվել տեղացիների հետ և տարածել քրիստոնեական ուսմունքը:

Նրա աշխատանքը հիմք դրեց քրդերեն լեզվաբանական հետազոտությունների զարգացմանը:

5️⃣ Վերաբերմունքն ու ազդեցությունը

Քրդական համայնքի անդամները հաճախ հարգանքով էին վերաբերվում Գարզոնիի աշխատանքին, քանի որ նա առաջիններից էր, ով գիտական հետաքրքրություն դրսևորեց քրդական լեզվի և մշակույթի նկատմամբ:

Նրա աշխատությունները հետագայում օգտագործվեցին եվրոպացի այլ լեզվաբանների կողմից, ովքեր շարունակում էին ուսումնասիրել քրդերենը:

6️⃣ Արժևորումը այսօր

Մաուրիսիո Գարզոնին համարվում է քրդական մշակույթի և լեզվի ուսումնասիրության հիմնադիր գործիչ: Նրա ժառանգությունը կարևոր է թե՛ լեզվաբանական, թե՛ միսիոներական ուսումնասիրությունների համար:

Նրա գիրքը դեռևս գնահատվում է որպես քրդերեն լեզվի ուսումնասիրման կարևորագույն աղբյուր:

Մաուրիսիո Գարզոնին վառ օրինակ է այն միսիոներների, ովքեր կրոնական ծառայությանը զուգահեռ նպաստել են ժողովուրդների լեզվաբանական և մշակութային ժառանգության պահպանմանը:

Ավելին՝ https://www.saradistribution.com/grammatica-e-vocabolario-della-lingua-Kurda-Rome-1787.htm

📢Պրոֆեսոր Մինորսկու (պարսկերեն/ֆարսի) նամակը 1937 թվականի հուլիսին, որ ուղարկել է հայտնի քուրդ գրող Հուսեյն Հուզնի Մոկրիանիին։

📍Պրոֆեսոր Մինորսկին այն ժամանակ դասավանդում էր Լոնդոնի արևելագիտության դպրոցում:

📍Ուրմիայում եղել է Ռուսաստանի փոխհյուպատոս 1913-1918 թթ.։ Իր հյուպատոսական պաշտոնում գտնվելու ընթացքում նա բավականին ուսումնասիրություններ էր կատարել քրդերի մասին:

📢Nameya ku profesor Minorsky (bi farisî) ji nivîskarê kurd ê navdar Husên Huznî Mukriyanî re di tîrmeha 1937'an de şandiye.

📍Profesor Minorsky wê demê li dibistana rojhilatnasiyê ya Londonê mamostetî dikir.

📍Di salên 1913-1918'an de cîgirê konsulê Rûsyayê li Urmiyê bû. Wî dema ku li Îranê bû, di dema wezîfeya xwe ya konsulxaneyê de gelek lêkolîn derbarê kurdan de kiriye.

📌Ji rûpela Romik Sarkezians