Kopshti "Mirash Ivanaj" 2015

Martesa është lidhje e gjallë, që koha ose e ushqen dhe e zhvillon, ose e “than”.
Ashtu si jeta nuk do mund të ekzistonte pa vdekjen, ashtu si dita nuk mund të ekzistojë pa natën, edhe martesa nuk do mund të ekzistonte pa alternativën e mundshme të divorcit. Vetëm diçka që mund të prishet mund të ruhet dhe të ndërtohet. Aty ku përjashtohet divorci, automatikisht është përjashtuar edhe martesa. Një familje, në të cilën lidhja shpirtërore ka shteruar, përbën një burim neurozash dhe sëmundjesh, të cilat, për fat të keq, ndikojnë drejtëpërdrejt tek fëmijët dhe në shëndetin e tyre mendor. Të rriturit duhet ta marrin shumë seriozisht këtë të vërtetë për të evituar shumë drama e tragjedi të pajustifikueshme që nuk tregojnë asgjë tjetër pëvetshse mungesë emancipimi dhe respekti për veten, sidhe papërgjegjshmëri të plotë në raport me fëmijën. Bashkshortët për shkak të ngarkesës emocionale negative për njëri tjetrin harrojnë që fëmija i ka prindër njëlloj, bashkë apo të ndarë ata të dy. Lira Gjika

-Kur je i nxehur mos e prek fëmijën me dorë sidomos kur je në rrugë. Nervozizmi është një energji që ti vetë nuk arrin ta kontrollosh. Ti reagon në mënyrë të dhunshme jo nga veprimi i fëmijës, por për shkak të situatës së turbullt emocionale brënda teje.
- Fol me fëmijën pasi të jesh qetësuar dhe ke mundësi të kontrollosh nervozizmin
-Kur bën një veprim të keq ndaj fëmijës, kur qetësohesh, të paktën kërkoi të falur.
-Edukimi nuk ndodh kur i rrituri urdhëron. Kjo mënyrë krijon vetëm frikë dhe përsërit të njëjtën mënyrë të sjelluri
- Edukimi nuk mund të realizohet kur të rriturit janë nervoz dhe urdhërues.
-Kur flisni me fëmijën , uluni në gjunjë që të barazoheni me të dhe të mos flisni në pozicion nga lart- poshtë
-Kr flisni me fëmijën mos e shkundi apo kapni për krahu apo veshi, janë veprime që gjymtojnë.
-Kur flisni me fëmijën, flisni me drejtshkrim. Djalekti duhet përdorur pasi është dhënë këshilla më parë me drejtshkrim. Fëmija duhet ta njohë edhe dialektin.
-Mos e gënjeni fëmijën as për arësye madhore. Përpiquni tia thoni të vërtetën fëmijës, sa më kuptueshëm edhe kur edhte një vjeç.
-Ëmbëlsoni zërin kur flisni me fëmijën.
-nuk mund të ketë edukim të mirë me dhunë, gënjeshtra, dhe të folur jo të zgjedhur. Lira Gjika

Gati çdo ditë dëgjojmë, shohim e lexojmë nëpër mediat e ndryshme dhe në rrjetet sociale, për konflikte me humbje jete apo me përfundim në spital dhe në burg, të adoleshentëve dhe të rinjve. Dhe reagimi i parë i të gjithë neve ne spektatorëve është gjykues, etiketues e deri te një kënaqësi e pavetëdijshme për këta të rinj që i kanë “të gjitha”, por janë të pakënaqur dhe sillen keq e mos më keq, mirë tu bëhet, le ta pësojnë. Ajo që të bën përshtypje është pavetëdija jonë për të bërë një pyetje: po ne të rriturit vallë e kemi bërë mirë detyrën tonë si të rritur, a kemi ndonjë përgjegjsi dhe çfarë duhet bërë që të shmanget kjo ashpërsi që shpesh përfundon me burgosje apo vdekjen e të rinjve? Sa dijmë ne për këtë fazë të jetës së njeriut dhe si duhet të veprohet që të evitohet? Po nuk e njohtëm këtë moshë do të jemi të huaj me fëmijët dhe nipërit tanë. Më poshtë janë fjalët e një neurishkencëtareje Sarah-Jayne Blakemore Professor of Cognitive Neuroscience at the Institute of Cognitive Neuroscience, University College London and co-director of the Wellcome Trust PhD Programme in Neuroscience at UCL
“15 vjet më parë mendohej se rritja më e madhe e trurit tonë ndodhte në fëmijëri. Sot falë aparaturave shumë të avancuara si rezonanca mangnetike funksionale, mësuam që nuk ndodh kështu. Truri, organi ynë mendues vazhdon rritjen për gjatë adoleshencës dhe më tej. Rritja e trurit vazhdon deri në moshën 20-30 vjeç.
Në origjinë të sjelljeve sociale të çuditshme apo problematike që çfaqen në këtë moshë, janë arësye precize neurollogjike. Disa zona, si korteksi prefrontal, i cili është përgjegjës për frenimin e sjelljeve jo të përshtatshme, nuk ka arritur ende zhvillimin e plotë; ndërsa disa zona të tjera, si sistemi limbik, i cili është qëndra e ndjesive të kënaqësisë dhe të ndjerit i realizuar, paraqiten shumë të ndjeshme dhe të paqëndrueshme, pra që kalohet lehtë nga një gjëndje në tjetrën, pa patur mundësi të kontrollohet e përzgjidhet veprimi”. Janë këto arësyet e vërteta të sjelljeve të pakontrolluara të adoleshentëve dhe të të rrinje, që të bashkuar me një edukim pa sistem vlerash morale dhe një pedagogji të cunguar e bëjnë këtë grupmoshë pre të dhunës dhe të krimit. Kjo situate tronditëse duhet marrë seriozisht në konsideratë. Mjetet që kemi në dispozicion duhet të na ndihmojnë të mos etiketojmë dhe stigmatizojmë adoleshentët, por ti kuptojmë mbështesim e ndihmojmë që ta jetojnë këtë moshë sa më shëndetshëm. Lira Gjika

Çdo ditë është vetëm njëherë në jetë.
Këtë të vërtetë të jetës ne të rriturit duhet ta kemi detyrë kryesore madje qëllim për tua mësuar fëmijëve. Prindërit në shtëpi dhe mësuesit në shkollë duhet ta kthejnë në qëllim për edukimin e fëmijëve dhe adoleshentëve. Nëse të rriturit këtë të vërtetë të jetës që çdo ditë vjen vetëm njëherë në jetë apo, vlerën e një dite të vetme, do të përpiqen tua edukojnë fëmijëve dhe adoleshentëve, shumë gjera do të ishin ndryshe. Përpiquni prindër e mësues, ju jeni modeli. Si e vlerësoni dhe e “përdorni” ju jetën ashtu do ta mësojë e vlerësojë edhe fëmija. Lira Gjika

Prinder! Nxitini fëmijët të habiten me aftësitë e inteligjencës së tyre shumdimensionale.
Fëmija gjatë 3 viteve të para të jetes meson te ece, të ngjitet e te zbresi, të flasë e të ushqehet vetë, të njohë e mësojë fjalët dhe të mendojë me to. Te njohe fenomenet e natyres,si shiun, boren apo kohen e mire. Meson diten dhe naten, pra kohen. Meson numrat duke numuruar veten, prinderit, motra apo vellezer, gjysherit e tje. Meson se fjala perbehet nga shkronja Gjithashtu, meson të dalloje gjininë e tij, emrin e tij dhe emrin e familjes, pra mbiemrin. Mos kujtoni se janë gjera te thjeshta, pëpkundrazi, këto mesime kerkojne nje pune kolosale. Dhe kjo punë, po nuk u mor seriozisht dhe vleresua nga i rrituri, konsumohet shpejt. Ndodh i njejti fenomen si me pasurine e keqperdorur, që harxhohet dhe pronaret mbeten te varfër.
Ushqejejeni këtë veti, që është karakteristikë e fëmijërisë, por, që shkatërrohet shumë lehtë nga mosdija dhe arroganca e të rriturit. Kjo veti, vepron duke gërshetuar dy fushat më kreative të njeriut, realen dhe fantazinë. Habituni, edhe pse shpesh nuk e besoni. Habituni, sepse kujtoni fëmijërinë, kujtoni si e humbet ju këtë aftësi, për të besuar në shumëdimensionalitetin e mendimit. Si çdo njeri, që ka provuar shijen e hidhur të humbjes, përpiquni, që kjo gjë të mos ndodhë me fëmijën tuaj. Edhe një fjalë, kjo në fak, është detyra e të rriturit.Lira Gjika

Ne nuk e dimë se çfar genesh ka trashëguar femija. Ne nuk e dimë se si i “përkthen” fëmija sjelljet dhe veprimet tona. Ne ende nuk jemi ne gjendje të njohim apo dallojme elasticitetin e trurit të fëmijës dhe për më tepër, sa ne të rriturit arrijme ti njohim
fëmijët nëpermjet “ leximit”të sjelljes? Të gjitha këto vështirësi duken sikur janë të pakapërcyeshme, nuk është e vërtetë. Mjafton të ndërtojmë mardhënie besimi duke shmangur bezdisjen, nervozizmin kur fëmija nuk bindet apo gabon. Mos kërkoni që ti njihni, njohja është proces jo i lehtë. Prindër përpiquni ti doni ashtu siç janë që ata të mos kenë frik nga ju dhe kështu, ata do të vijnë e të flasin vetë me ju. Mos i shihni gabimet e fëmijëve si faj. Ata gabojnë se janë të partitur, ndërsa faj bën i rrituri që e tremb fëmijën duke e sharë apo paragjykuar apo etiketuar e deri kërcënuar e duke e goditur. Prinder kujtoni veten tuaj kur ish*t fëmijë dhe mbase disa veprime dhe fjalë do ti evitoni së përdoruri. Lira Gjika

Të ndëshkosh një fëmijë, nuk bën gjë tjetër vetëm se vështirëson situatën. Gjëndje të tilla rritin nivelin e noradrenalinës (substancë e lidhur me stresin) në gjak. Kjo është arësyeja që fëmija nuk ja del të qetësohet. Ndërhyrja pa kujdes e të rriturit, shton te fëmija të bërtiturat, përplasjet e këmbëve, gjuajtjen me sende apo flakjen e tyre, e tjera. Ky manifestim motorik i zemërimit, është mbase aspekti më i vështirë për të menaxhuar dhe më i sikletshëm, sidomos kur ndodh në publik. Kur fëmija hyn në këtë gjëndje nuk duhet frenuar: është natyrale që kur provon zëmërim duhet ta shkarkojë dhe në mënyrë instiktive, e kryen nëpërmjet trupit. Fëmija duhet të ndihmohet që ta shkarkojë tensionin në mënyrë të sigurt dhe jo të dëmshme për atë vetë dhe për të tjerët. Për shëmbull duhet të ndihmohet të hidhet nga një lartësi apo të bëjë një vrap në oborr apo në park, të luhet me jastiqe apo të kërcejë në krevat. Përballë një shpërthimi të zëmërimit dhe inatit, mos i kërkoni fëmijës të qetësohet: në këto çaste nuk është në gjëndje ta bëjë, kjo kërkesë do të shtonte edhe më shumë forcën e shpërthimit. Arsytimin mund dhe duhet ta bëni në një moment të dytë, kur të dy palët do të jeni të qetë dhe të gatshëm për dialog. I rrituri nuk duhet të bërtasë: ngritja e zërit nga ana e të rriturit nuk bën gjë tjetër, vetëm se stimulon edhe më shumë reagimin e fëmijës. Përshtatur në shqip Lira Gjika

Gjumi është një proces shumë i rëndësishëm dhe mbi të gjitha jetik për njeriun dhe të gjithë gjallesat. Gjumi çlodh, çintoksikon dhe rigjeneron trupin dhe psihën. Prinder, fëmijët deri në moshën dy vjeç kanë nevojë për 12 orë gjumë dhe nga mosha tre vjeç deri në 13 vjeç kanë nevojë për 10 orë gjumë. Në këto orë nuk logaritet gjumi i drekës. Gjumi I drekës nuk ka ndonjë vlerë të veçantë pasi nuk ndodh ndonjë proces i rëndësishëm fiziologji siç ndodh gjatë gjumit të natës. Primdër mos i vendosni fëmijët në gjumë vonë apo kur flini edhe ju vetë. Fëmijët në ora 20.30 apo tetë e gjysëm të darkës, duhet të jenë në krevat. Mirë është që në këtë orë të lexoni një libër sëbashku apo të flisni për gjëra që duhen bërë më mirë apo ju vetë mund të flisni për një sjellje tuajën që nuk ka qenë ajo e duhura. Koha para gjumit është në kohë që mund të jetë shumë e frutshme për lidhjen prind fëmijë. Nëse fëmijët nuk i ka zënë gjumi deri në ora 21.30 apo nëntë e gjysëm të darkës, shumë procese të rëndësishme për mirëmbajtjen e trurit dhe të mëndjes, si edhe shumë procese fiziologjike të rëndësishme për organizmin e njeriut, nuk ndodhin. Vënia në gjumë në orën e cakur gjithashtu ndihmon fëmijën në ndërtimin dhe organizimi e rutinës dhe pranimin e rregullave. Kini kujdes prindër, mos neglizhoni, për pak durim dhe vullnet ndihmoni fëmijën tuaj të jetë më i qetë e i çlodhur në ditën e nesërme, pra dhe më aktiv për të mësuar e përvetsuar gjërat e reja, që ai do të zbulojë e mësojë. Lira Gjika

Shkencëtarët që merren me atashimin kanë demostruar se kujdestarët tanë të parë jo vetëm na ushqejnë, veshin, na ngushëllojnë kur jemi keq, por edhe plazmojnë mënyrën se si truri jonë në kulm të shpejtësisë së zhvillimit, percepton realitetin. Ndërveprimi me kujdestarët tanë na mëson çfarë është e sigurt dhe çfarë është e rrezikshme, cilin duhet të besojmë dhe tek cili mund të mbështetemi dhe kush na zhgënjen; në terma të tjera, atë çfarë na duhet për të plotësuar nevojat tona. Këto informacione janë inkorporuar në stofën (trama), në indet e cirkuiteve tona trunore duke ndërtuar modelin se si mendojmë për veten tonë dhe mjedisin që na rrethon. Këto harta të brendëshme bëhen shumë të qëndrueshme me kalimin e kohës, por kjo nuk do të thotë që këto harta trunore nuk mund të ndryshohen nga eksperiencat shqetësuese në mosha të tjera. P.sh. një raport dashurie i thellë dhe i vertetë, sidomos gjatë adoleshencës, kur truri kalon edhe njëherë një zhvillim, një rritje eksponenciale, në fakt mund të transformojë strukturat trunore. E njëjta gjë vlen edhe kur lind një fëmijë; fëmijët tanë, shpesh, na mësojnë si të duam. Të rriturit që janë abuzuar apo lënë pas dore kur ishin fëmijë, munden edhe njëherë të mësojnë bukurinë e intitmitetit dhe të besimit reciprok, ose mund të bëjnë një eksperiencë shpirtërore që iu hap një univers më të madh. Në të kundërtën hartat e mëparëshme, që deri në atë çast mund të jenë të padëmtuara, mund të ndryshohen aq shumë nga një episod fyerje, dhune ose përdhunimi sa që mund të drejtojnë të gjithë rrugën drejt tmerrit dhe dëshpërimit. Këto reagime nuk kanë të bëjnë me logjikën dhe si të tilla, s’mund të ndryshohen thjesht duke riformuluar bindjet themelore irracionale. Hartat tona të botës janë të kodifikuara në trurin tonë emocional dhe t’i ndryshosh ato do të thotë të riorganizosh pjesë të sistemit nervor qëndror. Marrë nga libri i Bessel Van Der Kolk “The Body Keeps the Score”. Përshtatur në shqip Lira Gjika, Lila Shehaj

Kur përdorim fjalë të “këqia” ështe sikur të pengojmë frymëmarjen e gjuhës dhe të mëndjes. Ndihmoni fëmijët ti zgjedhin fjalët. Të përdorin fjalë që ua dinë kuptimin dhe jo çdo fjalë që dëgjojnë. Prindërit dhe edukatorët kanë rolin kryesorë. Ata pra ,prindër e mësues kur dëgjojnë fëmijën i cili përdor fjalë “të pista” ndërhyjnë me qetësi duke pyetur:- e di kuptimin e fjalëve që përdore? Fëmija fjalët i dëgjon nga të rriturit në rrugë apo në TV dhe rrjete sociale. Mos u nervozoni kur dëgjoni nje fëmijë që përdor fjale “të pista” por edhe mos qeshni kur fëmija përdor te tilla fjalë. Fëmija nuk u a di kuptimin, por ju të rritur që e dini kuptimin përpiquni të veproni me qetësi, pasi ai që e pëson nga sjelljet e papërgjegjshme të të rriturit është fëmija. Prindër mësues, njeriu mendon vetëm nëpërmjet fjalëve që përdor. Ju mësues duhet ta dini më mirë se kushdo tjetër prandaj mos lejoni mëndjen e fëmijës të pengohet nga fjalë që dhe kuptimin nuk u a di. Lira Gjika