13/06/2026
☆شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده علم و هنرنینگ یوکسلیشی☆
پوهنمل امیدالله بیانی
بلخ بیلیم یورتی تیل و ادبیات فاکولتهسی اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمی
ایمیل: [email protected]
اورکید رقمی: 0009-0009-6315-2478
خلاصه
شیبانيلر و اشترخانيلر دوری اۉرته آسیاده علم و هنرنینگ سېزیلرلی رواجلنیش باسقیچینی تشکیل اېتهدی. اوشبو سلالهلر (شیبانيلر و اشترخانيلر سلالهلری) حکمرانلیک قیلگن دورده مدرسهلر، علمي مرکزلر و علمي-ادبي ییغینلر اۉتکزیلگن. شونینگدېک، دیني بیلیملر، جملهدن، تفسیر، فقه حدیث علمی یېتکچی اۉرین توتگن بۉلسه، طبیات کبی ساغلیق (صحي) بیلیملر همده جغرافیه، فیزیک، استرانومی کبی طبیعي بیلیملر هم رواج تاپدی. شو بیلن بیرگه، میناتورلیک، نقش و چیزمهچیلیک، خطاطلیک، معمارچیلیک، اۉیمهکارلیک، کاشیکارلیک و ادبیات ساحهلریده ینگی اسلوبلر پیدا بۉلیب، یوقاری بدیعي و فرهنگي قیمتگه اېگه اثرلر یرهتیلگن. بو دورده هنر و علمي فعالیت بیر-بیرینی تۉلدیریب، جمعیتنینگ معنوي و فرهنگي رواجیگه کتّه حصه قۉشدی. شیبانيلر و اشترخانيلر دوری تېموریلر مدني مېراثینی دوام اېتتیریب، اۉرته آسیاده علم و هنر عنعنهلرینی مستحکملهگن و کېنگهیتیرگن. شو طریقه، اولرنینگ حکمرانلیگی نهفقط سیاسي برقرارلیکنی تأمینلهگن، بلکه علمي و بدیعي ایجادنینگ اویغون رواجلنیشی اوچون هم قولهی شرایط یرهتگن. بو دور علمي رواجلنیشنینگ دوامیلیگینی تأمینلب، حدودنینگ علمي و هنري تاریخیده علیحده اۉرین توتهدی.
تَینچ سۉزلر: ادبیات، اشترخانيلر، بیلیم، شاعر، شیبانيلر، هنر، یوکسلیش.
Abstract
The Shaybanid and Astrakhanid periods marked an important stage in the flourishing of science and art in Central Asia. During their rule, schools, scientific centers, and scholarly-literary gatherings were established, with religious knowledge – including Qur’anic exegesis, jurisprudence, and Hadith studies – occupying a prominent place alongside natural sciences such as medicine, geography, physics, and astronomy. At the same time, new styles emerged in miniature painting, ornamentation, calligraphy, architecture, craftsmanship, tile work, and literature, producing works of high artistic and cultural value. Artistic and scholarly activities complemented each other, contributing significantly to the spiritual and cultural development of society. The Shaybanids and Astrakhanids continued the civilizational heritage of the Timurids, consolidating and expanding Central Asia’s scientific and artistic traditions, thereby ensuring not only political stability but also favorable conditions for the proper development of scholarly and artistic endeavors. The continuity of scientific and artistic flourishing during this period holds a distinct place in the region’s history of science and culture.
Keywords: Art, Ashrarkhanids, Development, Knowledge, Literature, Poet, Shaybanids.
کیریش
الحمد لله حمداً کثیراً طیباً مبارکاً فیه والصلوة والسلام علی من لا نبی بعده و اما بعد؛ شیبانيلر و اشترخانيلرنینگ 250 ییللیک دوری اۉرته آسیاده علم و هنر ساحهلریده اۉزیگه خاص یوکسلیش باسقیچیگه اېگه بۉلگن. شیبانيلر تېموريلر دوریده یرهتیلگن مدنیت اساسیده اۉز مدنیتلرینی قوریب، اولرنینگ توپراقلریده حکمرانلیک قیلگن. اولرنینگ حکمرانلیگی دوریده اسلامي بیلیملر، جملهدن، تفسیر، فقه و حدیث یېتکچی اۉرین توتگن حالده، تاریخ، ادبیاتشناسلیک هم سېزیلرلی درجهده رواجلندی.
بوندن تشقری، ساغلیق بیلیملری – طبیات، شونینگدېک، جغرافیه، فیزیک، استرانومی و کایناتشناسلیک کبی طبیعي بیلیملر هم رواجلنیب، اۉشه دور علمي تفکرینینگ کېنگلیگینی کۉرستدی. شو بیلن بیرگه، هنر ترماقلری – میناتورلیک، نقش، چیزمهچیلیک، خطاطلیک، اشولهچیلیک، معمارچیلیک، اۉیمهکارلیک، کاشیکارلیک، ادبیات و باشقهلر – کېنگ ترقلیب، یوقاری بدیعي درجهدهگی اثرلر یرهتیلدی. مدرسهلرده اېسه دیني بیلیملر بیلن بیر قطارده باشقه علمي یۉنلیشلردن هم درس بېریلردی.
شوندهی قیلیب، شیبانيلر و اشترخانيلر دوری ایکّی یریم عصرگه یقین وقتنی اۉز ایچیگه آلگن بۉلیب، تېموریلر دوریده شکللنگن مدني پایدېوار اساسیده علمي و هنري یوتوقلرنی دوام اېتتیرگن همده اۉشه زمان ماوراءالنهر و خراسان علم و هنری تاریخیده علیحده اۉرین اېگللهگن دور صفتیده کتّه بهاگه اېگهدیر.
بو دور علم و هنر بۉلیملری اینیقسه هنري ترماقلر جوده کېنگ. اوشبو مقالهده، بیزنینگ دقتیمیز اجمالي شکلده علم و هنر تورلری حقیده سۉز یوریتیش بۉلیب، هنرنینگ اساساً، سۉز صعنتی – کلامي هنر (شعر-شاعرلیک) حقیدهگی موضوعلرنی اۉز ایچیگه قمرهب آلهدی.
مسألهنینگ آچیقلنیشی
شیبانيلر و اشترخانيلر تېموریلردن سۉنگ چمهسی 2 یریم عصرلیک ماوراءالنهر و خراسانده حاکمیت قیلگن تورکي دولتلردن بیریدیر. بو دوردهگی حاکمیت، علم، هنر و ادبیات تېموريلر دوریده ایجاد اېتیلگن مدنیت اساسیده قوریلگن بۉلیب، اۉزبېک تیلی و ادبیاتی تاریخیده علیحده اۉرینگه اېگه بۉلسه-ده، بو دور علم و هنر حقیده علیحده ایزلنیشلر آلیب باریلمهگن. بیز بو مقالهده 250 ییلگه یقین دورده علم و هنر تۉغریسیده قیلینگن ایشلر حقیده معلومات بېریب، بو دورده ایجاد اېتگن شاعر، ادیب و عالملر حقیده تۉختلگن حالده، علم و هنر وضعیتینی انیقلشگه حرکت قیلهمیز.
دېمک، بیزنینگ دقتیمیز تیل و سۉز صنعتی (هنری) طفیلی بو دورده قۉلگه کیریتیلگن یوتوقلر حقیده بحث یوریتهمیز.
تدقیقنینگ اهمیتی
تدقیقنینگ اهمیتی و ینگیلیگی شوندهکه، اۉزبېک ادبیاتی و فرهنگیده اوشبو دوره یېترلیچه اۉرگنیلمهگن، بونینگ سببی هم بار، البته. بیرینچی سببی بو دور حاکمیتلری تېموريلرنی اۉرتهدن کۉتریب اۉز حاکمیتلرینی قوریشی و اولر تېموريلر بیلن قیاسلنگنده، تېنگ کېلالمسلیگی بۉلسه، ایکّینچی سببی هم شیبانيلر و اشترخانيلر حاکمیتلری و اوندن کېینگی اوچ خانلیکلر روسلر حاکمیتی تمانیدن قارهلنگن بۉلیشیدیر. اوچینچی سبب هم، بو دورده اسلامي بیلیملر و اسلامي مدنیت موجودلیگیدیرکه، اتهیلب روسلر و باشقه خلقلرکه، اسلام حاکمیتینی خوش قرشیلمهگنلیگی طفیلی بو دورده علم، هنر، فرهنگ و مدنیت یۉق دېب ادعا قیلیشلریدیر.
بیز قیلهدیگن ایشده، علم و هنرنینگ ترقیاتینی منه شو دور حاکملری حمایهسی آستیده یرهتیلگن زمینهنی مستند قیلیش نیتیده تدقیقاتنی عملگه آشیردیک. دېمک، اوشبو ایزلنیشده باشقهلردن فرقلی اۉلهراق علم و هنر ترقیاتینی تۉغریدن-تۉغری شیبانيلر و اشترخانيلر حامیلیگی و حمایهسی آستیده یرهتیلگن اثرلر و یېتیشیب چیققن شاعر، ادیب و عالملر همده بو دورده علم و هنر حقیده سۉز یوریتهمیز.
تدقیقنینگ اۉتمیشی
اۉزبېکستانده شیبانيلر و اشترخانيلر دوری مدنیتیگه عاید خالص و بېغرض (گرچه همیشه تۉله معناده خالص و بېغرض دېیش قیین) تدقیقاتلر اساساً اۉزبېکستان مستقللیککه اېریشگنیدن کېیین عملگه آشیریله باشلندی. بو دورنینگ علم و هنر ترقیاتی حقیدهگی اساسي معلوماتلر اۉشه دورده (شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده) یرهتیلگن بیر قطار منبعلرده – جملهدن، «شیبانينامه»لر، «تاریخ رشیدي»، «تاریخ ابوالخیرخاني»، «تاریخ گزیده نصرتنامه»، «مهماننامۀ بخارا»، «شرفنامۀ شاهي – عبداللهنامه» «عبیداللهنامه»، «تاریخ مقیمخاني» و باشقه اثرلرده قیسقه و ترقاق طرزده اوچرهیدی.
بوگونگی کونده هم اۉزبېکستان و افغانستانده اوشبو دورگه عاید معلوماتلر نسبتاً ترقاق حالتده موجود بۉلیب، دورنینگ علمي، بدیعي و مدني حیاتی یېترلیچه اۉرگنیلمهگن.
سۉنگگی ییللرده چاپ اېتیلگن ایریم تاریخي، ادبیاتشناسلیک و مدنیتشناسلیک یۉنلیشیدهگی اثرلرده، جملهدن، «وطن تاریخی» (2016)، «خطاطلیک» (2017)، «اۉزبېک ادبیاتی تاریخی (16 – 1-عصرنینگ 1- یرمی)» (2019)، «اۉزبېکستان تاریخی» (2020) و باشقه اثرلرده مذکور دور مدنیتیگه عاید قیسقه، اما مهم معلوماتلر بېریلگن.
یورتیمیزده آنه تیلیمیز – اۉزبېک تیلیده مستقل تدقیقات آلیب باریلمهگن بۉلسه-ده، فارسي-دريده یازیلگن بیر قطار علمي ایزلنیشلر موجود. اولر آرهسیده حرمتلی محمد حلیم یارقین قلمیگه منسوب «برگهایی از تاریخ اوزبیکان افغانستان» ناملی اثرده شیبانيلر و اشترخانيلر دوری فرهنگیگه قیسقه تۉختهلیب اۉتیلگن. مذکور اثرده کاندید اکادمسین دوکتور محمد یعقوب واحدينینگ و محمد کریم نزیهی جلوهلرنینگ هم مذکور دور حقیدهگی تحقیقاتلری بۉلگنلیگی – تأکیدلنگن، افسوسکه، اولردن فایدهلنه آلمهدیک. شونینگدېک، برهانالدین نامق ترجمهسی اساسیده نشر اېتیلگن «تاریخ ادبیات تورکی اوزبیکی» ناملی اثرنینگ تۉرتینچی جلدینینگ علاوه (تکلمه) قسمیده مذکور دور شاعر و ادیبلری حقیده معلومات کېلتیریلگن.
بوندن تشقری، استاد رحیم ابراهیمنینگ «ادبیات تورکی اوزبیکی افغانستان» (1403) ناملی اثریده هم اوشبو دور شاعر و ادیبلری حقیده قیسقچه معلوماتلر بېریلگن. بیراق یوقاریده ذکر اېتیلگن منبعلرده هم علم و هنرنینگ اۉرنی همده اولرنینگ ترقیاتینی یاریتیب بېرووچی بهتفصیل معلوماتلر موجود اېمس.
تحقیق سۉراقلری
باش سۉراق
1. شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده علم و هنر ترقیاتی قندهی کېچگن؟
ایکّینچی درجهلی سۉراقلر
1. بو دورده بیلیمنینگ اساسي یۉنلیشلری (اسلامي بیلیملر، تاریخ، ادبیات همده طبیعي بیلیملر)ده قندهی یوتوقلر کوزهتیلهدی؟
2. بو دورده قیسی هنر تورلری رواجلنیب، ترقي اېتدی؟
تدقیق هدفی
باش هدف
1. مذکور ایزلنیشدن اساسي هدف، بو دورده قیسی بیلیملر و قیسی هنر تورلری رواجلنگنلیگینی انیقلشدیر.
ایکّینچی درجهلی هدف
1. بو دورده اساساً علمي اثرلر قیسی ساحهلرده یازیلگنلیگینی آچیقلش؛
2. بو دورده قندهی هنر تورلری قیسی درجهده رواجلنگنلیگینی بېلگیلش؛
3. هنر تورلریدن بۉلمیش ادبیات وضعیتی قندهی بۉلیشینی همده قیسی ادبیاتلر موجودلیگینی انیقلشدیر.
تدقیق روشی
مذکور تدقیقات عمومي جهتدن کتابخانه منبعلریدن فایدهلنیش اساسیده عملگه آشیریلهدی. ادبیاتشناسلیک تدقیقات اصوللریدن، اینیقسه هرمینوتیکس (تفسیر و تأویل) مېتودیدن فایدهلنیلهدی. شونینگدېک، تورلی تاریخي، بدیعي و علمي اثرلر اساسیده اوشبو دورنینگ علم و هنر حالتی تحلیل و محاکمه قیلینهدی.
****
شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده علم و هنرنینگ یوکسلیشی
شیبانيلر و اشترخانيلر سلالهلری حکمرانلیگی دوریده ماوراءالنهر و خراسانده، علم، فرهنگ و هنر رواج تاپدی. بو دورده یازیلگن تورلی منبعلرده، جملهدن، محمد صالحنینگ «شیبانينامه»، فضلالله بن رۉزبهاننینگ «مهماننامۀ بخارا»، محمد صالح و بناییلرنینگ «شیبانينامه»، سید حسن خواجه نثارينینگ «مذکر احباب»، مؤلفی نامعلوم «تاریخ گزیده نصرتنامه»، محمود بن امیر ولی کاسانينینگ «بحرالاسرار فی مناقب الاخیار»، منشي محمد یوسف شبرغانينینگ «تاریخ مقیم خاني» و باشقه اثرلر یرهتیلگنلیگی مذکور دورده علم، فرهنگ و هنرنینگ رواجلنگنلیگی؛ شیبانيلر و اشترخانيلر اېسه علم و مدنیتگه حاميلیک قیلگنلیگی کۉرستیلهدی.
شیبانيلر سلالهسیدن محمد شیبانيخان، عبیداللهخان عبیدي، رستم سلطان، عبدالعزیزخان، مۉغول خانیم (عایشه سلطان خانیم شیبانيخاننینگ خاتینی) کبیلر تورکي و فارسيده شعر بیتگنلر. محمد شیبانيخان بخارا و سمرقندنی تېموريلردن سۉنگ علم، فرهنگ و هنر مرکزلری صفتیده رواجلنتیردی.
محمد شیبانيخان و اونینگ خاتینی مۉغول خانیم اۉزلری شاعر بۉلگن. محمد شیبانيخان صاحب دېوان شاعر و اونینگ یگانه شعرلر تۉپلمی بۉلگن «دېوان»ی اېسه تورکیهنینگ استانبول شهریدهگی تۉپقاپی سرایی کتابخانهسیده سقلنهدی. شیبانيخان خانیمی (مۉغول خانیم) شاعرلیگی حقیده، استاد رحیم ابراهیم اۉزینینگ «ادبیات تورکی اوزبیکی افغانستان» («افغانستان تورک-اۉزبېک ادبیاتی») (1403) ناملی اثریده، فخري هروينینگ «روضةالسلاطین و جواهر العجایب» اثریگه سویَنیب، بو حقده شوندهی معلوماتنی قید اېتگن: «مهد عالیه مۉغول خانیم – محمدخان شیبانينینگ خانیمی و محمد رحیم سلطاننینگ آنهسی اېدی. او کیشینینگ فضیلتلرینی تعریفلشگه شونچهسی کفایه قیلهدیکه، عقل و فراستده تېنگی یۉق اېدی. فطرتیدن نظم گوهرلری جلوه قیلگن، بعضاً شعر یازر اېدیلر. قوییدهگی بیت تورک تیلیده اۉزلرنیکی بۉلیب، عبیداللهخاننینگ شعریگه جواب طریقهسیده ایتیلگن: دېمهکیم دردینگنی اظهار اَیله دلدار آلیده / قیسی بیر دردیمنی اظهار اَیلهمېن یار آلیده». (ابراهیم، 1403، 319-بېت)
شیبانيلر سلالهسیدن عبیداللهخان عبیدي هم صاحب دېوان شاعر بۉلیب، او کۉپ قیرّهلی شخص بۉلگن. او یېتّی تور خطده یازه آلگن خطاط، موسیقيشناس، قۉشیقچی، چالووچی صفتیده زمانداشلرینینگ تحسینیگه سزاوار اېدی. عبیدي شاعر صفتیده، تورک، فارس، عرب تیللریده ایجاد قیلگن. بیزگه اونینگ اوچله تیلده یرهتگن اثرلری، جمعلنگن 695 صفحهدن عبارت «کلیات»ی یېتیب کېلگن. اونینگ 4 – 200-بېتلریده فارسي، 201 – 210-بېتلریده عربي، 211 – 695-بېتلریده تورکي اثرلری جایلشگن. (جمعهخۉجه، ایستموونه، 2019، 132-بېت)
اشترخانيلردن هم ندرمحمدخان اۉغیللری سید عبدالعزیزخان و سبحانقلیخان و اونینگ نبیرهسی (خسروخان اۉغلی – ندر محمدخان نبیرهسی) سید قاسم خان قاسم هم اۉزلری شاعر بۉلگن.
سبحانقلیخان درباریده 1692-ییلده محمد بدیع بن محمد شریف سمرقندي تمانیدن بخارا شعریتینینگ تذکرهسی (مذکرالاصحاب – تذکرۀ شعراء بدیعي) توزیلگن. بو تذکرهده اۉشه دور ادبي اربابلریدن 150 تهسی حیاتی و فعالیتی حقیده معلومات بېریلگن. سبحانقلیخاننینگ اۉزی هم علم-معرفتلی حکمدار اېدی. او کۉپراق طبیّاتگه قیزیقردی. سبحانقلیخان یخشیگینه شاعر هم بۉلگن. «نشاني» تخلصی بیلن شعرلر یازگن. سبحانقلیخان کتّهگینه شخصي کتابخانهگه اېگه بۉلگن و اونده جوده کۉپلب نایاب کتابلر سقلنگن. اۉزبېکستان جمهوریتی بیلیملر اکادېمیهسینینگ شرقشناسلیک انستیتوتیده اونینگ کتابخانهسیده موجود بۉلگن نایاب کتابلردن بعضی بیرلری و سبحانقلیخاننینگ شخصاً اۉز قلمیگه منسوب منبعلر، یاکه اونینگ حقیده یازیلگن اثرلر سقلنهدی. (شمسالدینوف و باشقهلر، 2016، 42 – 43-بېتلر)
شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده اساساً دیني، تاریخي و بدیعي ساحهلرده اثرلر یرهتیلگن. بولردن محمد صالحنینگ «شیبانينامه» اثری (اۉزبېک تیلیده)، کمالالدین بنایینینگ «شیبانينامه» اثری (فارسي تیلده)، فضلالله روزبهاننینگ «مهماننامۀ بخارا» اثری، مسعود بن عثمان کوهستانينینگ «تاریخ ابوالخیرخاني» اثری، محمد یوسف شبرغانينینگ «تاریخ مقیم خاني» و باشقهلر شیبانيلر و اشترخانيلر حقیده یازیلگن تاریخي اثرلردیر.
بو دورده بدیعي اثرلر سانی انچهگینه بۉلیب، اۉشه زمان حاکملریدن محمد شیبانيخاننینگ شعري دېوانی، عبیداللهخاننینگ اوچ دېواندن عبارت بۉلگن «کلیاتی» (فارسچه، عربچه و اوزبیکچه دېوانلردن عبارت بۉلگن) اثری ایجاد بۉلگن. بولردن تشقری، بو دوره کۉپگینه شاعر و ادیبلر یشب فارسي و تورکي (اۉزبېک) تیلیده ایجاد قیلگن.
شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده کۉپینچه علم اسلامي بیلمیلر (تفسیر، فقه، حدیث و باشقهلر)، تاریخ و ادبیاتشناسلیک بۉلگن. بو دورده طب، جغرافیه، فیزیک، یولدوزشناسلیک (استرانومی) و باشقهلر هم اۉز اۉرنینی اېگللهگن اېدی. بو دورده تورلی تومن هنر تېموريلر قورگن مدنیت اساسیده رواجلندی. جملهدن، میناتورلیک، نقاشلیک، اشولهچیلیک، ادبیات، خطاطلیک، معمارچیلیک (بو دورده معمارچیلیکده کۉپ هنرلر ترکیب تاپگن) کبی هنرلر هم بو دورده اۉز یوکسلیشیگه دوام بېردی.
بو دورده دیني-معرفي حیاتنینگ مرکزی – مدرسهلر بۉلیب، او یېرده حدیث، تفسیر و تصوف علملری کېنگ اۉقیتیلگن. شیباني حکمدارلر، خصوصاً، عبیداللهخان عالملرگه حاميلیک قیلیب، دیني اثرلرنینگ کۉپهییشیگه شرایط یرهتگن (احمدوف، 1396، 45-بېت). بو دورده نقشبندیه طریقتی کېنگ یاییلیب، خواجه احرار ولی و اونینگ شاگردلری مېراثی، جملهدن، خواجه محمد پارسانینگ «فصل الخطاب» اثری علمي معاملهده مهم اۉرین توتگن. اشترخانيلرده هم دیني علم ایزچیل دوام اېتدی، اولرده قرآنکریم تفسیری و حدیث شرحلری کېنگ ترقلیب، محمود بن امیر ولی کاسانينینگ «بحرالاسرار فی مناقب الاخیار» اثری کۉپینچه دیني-تاریخي بیلیملرنینگ ییریک منبعی صفتیده یرهتیلگن. شوندهی قیلیب، شیبانيلر و اشترخانيلر دوری دیني-معنوي مېراثی قرآنکریم، حدیث و فقه اساسیدهگی اثرلر بیلن باییب، تصوفي ادبیات آرقهلی مسلمان جمعیتینینگ اخلاقي و معرفي حیاتیگه چوقور تأثیر کۉرستگن.
تاریخ علمی ایکّله دربارده هم یوکسلدی بو حقده جوده کتّه اثرلر یرهتیلدی. مثلاً: میرزا حیدر دوغلاتنینگ «تاریخ رشیدي»، مسعود ابن عثمان کۉهستانينینگ «تاریخ ابوالخیرخاني»، مؤلفی نامعلوم «تاریخ گزیده نصرتنامه»، کمالالدین بنایی و محمد صالحلرنینگ «شیبانينامه» («شیبانينامه ایکّی تیلده – اۉزبېکچه و فارسچهده یازیلگن)، فضلالله بن روزبهاننینگ «مهماننامۀ بخارا»، حافظ تانیش بخارينینگ «شرفنامۀ شاهي» (بو اثر «عبداللهنامه» هم دېب اېسلنهدی)، میر محمد امین بخارينینگ «عبیداللهنامه»، محمد یوسف منشينینگ «تاریخ مقیمخاني» اثرلرینی اېسلش ممکن.
ادبیاتشناسلیککه عاید اثرلر حقیده گپیرگنده، شیبانيلر دوریده بخارالیک ادبیاتشناس عالم و شاعر حسن خواجه نثارينینگ «مذکر احباب» («دۉستلر یادنامهسی») اثرینی کېلتیریش (1516 – 1597-ییل) ممکن. (اېشوف و عادلوف، 2020، 206-بېت). بو اثر ماوراءالنهر، خراسان، هندوستان، اېران، عثمانيلر دولتی و شرقي تورکستانده یشب ایجاد اېتگن 228 ته شاعر، صوفي حقیده معلومات بېریلهدی. اشترخانیلر دوریده هجري قمري 1049-ییلده دوستیم بن پیرعلی اندخودي تمانیدن «کنزالکنز» فارسچه سۉزلیک یرهتیلدی همده بخاراده سلطان محمد مطربينینگ «تذکرةالشعرا» و ملیحای سمرقندينینگ «مذکر الاصحاب» اثرلری هم یرهتیلگن.
بو دورده طبیّات ساحهسیده هم قطار اثرلر یرهتیلگن. جملهدن، کۉچکونچیخان و ابو سعیدخان زمانلریده یشهگن مشهور طبیب و عالم سلطان علی «دستورالعلاج»، «مقدمۀ دستورالعلاج» رسالهلرینی یازیب، اولرده انسان تنهسیدهگی کسللیکلرنینگ شرحی همده اولرنی دوالش تۉغریسیده معلوماتلر بېریلگن (اېشوف و عادلوف، 2020، 208-بېت). اشترخانيلر سلالهسیدن سبحانقلیخان بخاراده مخصوص شفاخانه («دارالشفا») قوردیردی. اونده کسللر دوالنر و طبیّات علمی اۉرگنیلر اېدی. (شمسالدینوف و کریموف، 2016، 43-بېت)
بیلیم ساحهسیده یوقاریدهگیلردن تشقری، فزیک، جغرافیه، یولدوزشناسلیک، کایناتشناسلیک کبی علملر هم رواجلنگن. محمود بن امیر ولی کاساني بلخي تمانیدن یرهتیلگن «بحرالاسرار فی مناقب الاخیار» اثری مذکور علملر حقیده معلومات بېرهدی. اثر مضمون جهتیدن کېنگ قمراولی و مکمل اثر بۉلیب، بو اثرده هندسه، یولدوزشناسلیک، فیزیک، نجوم، کایناتشناسلیک، جغرافیه و عمومي تاریخ کبی موضوعلر حقیده سۉز یوریتیلگن. بو اثر ندر محمدخان اشترخانيگه بغیشلنگن، او اۉز اثرینی 1634-ییلده باشلهگن و 1640-ییلده (هجري قمري 1041) یکونلنگن. (احمدوف، 1396، 56-بېت)
شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده هنر بارهسیدهگی فعالیتلری حقیده محمد حلیم یارقین اۉزینینگ «برگهایی از تاریخ اوزبیکان افغانستان» (1392) ناملی اثریده شوندهی دېب قید اېتهدی: «بو دورده خطاطلیک، صحافت، تذهیب و میناتورلیک هنرلری تېموریلر دوری مېراثلری اساسیده رونق تاپگن و یوکسلگن. بو ساحهدهگی هنرمندلر اکثر حاللرده امیرلر و سلطانلر کتابخانهلریده ایشلر اېدی. جملهدن، محمد شیبانيخان، کۉچکونچیخان، عبداللهخان، امامقلیخان، ندر محمدخان و سبحانقلیخانلر اۉز کتابخانهلریده اېگه بۉلگن و اولرده کۉپلب نسخهلنووچی خطاطلر، تذهیبچیلر، صحافتچیلر و میناتورچیلر فعالیت کۉرستگن و ایجاد قیلگنلر. بخارالیک خطاط دروېش محمد هجري 995-ییلده (میلادي 1587) خط هنری گۉزهللیگی حقیده اثر یازگن اېدی. (یارقین، 1392، 94-بېت)
دېمک، اوشبو دورده تورلی هنر توری رواجلنگن. جملهدن، ادبیات، میناتورلیک، نقاشلیک، اشولهچیلیک، خطاطلیک و معمارچیلیک کبیلردن آت توتیش ممکن.
شیبانيلر درباریده کۉپگینه شاعر و یازووچیلر یشر اېدی. بو دورهگی شاعرلردن شیداي بلخي، عاشق بلخي، درویش بلخي، پادشاه خواجه، مولانا سلطان محمد بلخي، والهي بلخي، داعي بلخي کبی شاعرلر کیستین قرا سلطان دوریده، عبدالهادي پارسای بلخي عبیداللهخان عبیدي دوری، امیر مهدي حسیني بلخي، مولانا محمد عرب شبرغاني عبدالمومنخان دوریده یشَب ایجاد اېتگن شاعرلردیر.
اشترخانيلر درباریده هم کۉپگینه شاعر، ادیب و عالملر یشَب ایجاد اېتگن. مذکور دور حاکملریدن ندر محمدخاننینگ ایکّی اۉغلی – سید سبحانقلیخان و سید عبدالعزیزخان و اونینگ نبیرهسی سید محمد قاسمخان اۉزلری شاعر بۉلگن.
اشترخانيلر درباریده یشب ایجاد قیلگن و تورلی مقاملرگه اېگه بۉلگن شاعرلر جوده کۉپ. جملهدن، میر کیچیک جوزجاني، میر چوچوک جوزجاني، میر باهر جوزجاني، میرزا تنگری بېردی قرچی، نظهي بلخي، والۀ شبرغاني، ضیغم یا گداز بلخي، محمود کتابدار، مولانا ترابي، طعني بلخي، ملا نخلي، نزعي شبرغاني، یکتای بلخي، مرهم بلخي، لایق بلخي، یگانه بلخي، سمیعي بلخي، میرکي بلخي، محمد صالح بن ملا عبدالله کاتب، سید محمد طاهر بلخي، دوستیم اندخودي، مولوی نیاز سالک، ملا محسن فاني، مفید بلخي، خرمي، لطیف بلخي، ناصر بلخي، غبار بلخي، مستفید جلدکي بلخي، سهیلی مستقیم بلخي، ناکام بلخي، محمد مومن بلخي، منشی محمد یوسف شبرغاني، سیدای بلخي، عبدالقدوس بلخي، غریبي بلخي، شهادت سانچارکي، امید بلخي، املای سانچارکي کبی شاعرلرنی اېسلش ممکن. بولردن ایریمی شعر ایتیشدن تشقری، خطاط، تذهیبچی، نقاش، تاریخدان، جغرافیهدان بۉلگنلر.
دېمک، شیبانيلر و اشترخانيلرده ادبیات رواجلنگن بۉلیب، اثرلر، اساساً، فارس و اۉزبېک تیلیده یرهتیلر اېدی. بعضاً عرب تیلیده هم شعرلر یازیلگنلیگی قید اېتیلهدی. مثلاً: عبیدالله عبیدينینگ اوچ دېواندن عبارت «کلیات»ی فارس، اۉزبېک و عرب تیلیده یازیلگن شعرلرینی اۉز ایچیگه آلیشی بو ادعامیزگه یقّال دلیل بۉله آلهدی. (جمعهخۉجه و ادیزوه، 2019، 132-بېت)
اوشبو دورده اۉزبېک تیلیده اثرلر یرهتیلیش بیلن بیرگه فارسيدن ترجمه قیلیش هم رواجلندی همده تورکي تیل و ادبیات (اۉزبېک تیلی و ادبیاتی)ده ایجاد قیلهدیگن کۉپلب شاعر، ادیب و عالملر یېتیشیب چیقدی. اولر تمانیدن قیمتلی علمي، بدیعي و تاریخي اثرلر یازیلدی و ترجمه قیلیندی. اینیقسه، شیبانيلر اۉزبېک تیلیگه کتّه اعتبار بېرگنلری سببلی بو دورده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی تېز رواجلندی. اۉشه دورده تورکي تیلده (اۉزبېک تیلیده) شعر یازمهگن شاعرلر جوده کم بۉلگن.
بو دورده اۉزبېک شاعرلرینینگ کۉپلب دېوانلری بیلن بیرگه «شیبانينامه»، «عبداللهنامه»، «قصۀ سیف الملوک»، «مفتاحالعدل»، «گلزار» کبی قیمتلی نثري و نظمي اثرلر یرهتیلگن بۉلیب، اولر بوگون اۉزبېک ادبیاتی خزینهسینینگ مهم و قیمتلی قسمینی تشکیل قیلهدی.
شونینگدېک، علم و ادبنی قدرلگن امیرلر حامیلیگیده کۉپلب تاریخي، علمي و بدیعي اثرلر هم اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیندی. جملهدن، «کلیله و دمنه»، رشیدالدین فضلاللهنینگ «جامعالتواریخ»، شرفالدین علی یزدينینگ «ظفرنامه»، «تاریخ شاهی» و باشقه اثرلر اۉزبېک تیلیگه اۉگیریلگن. (یارقین، 1392، 92 – 94-بېتلر)
منشي محمد یوسف شبرغانينینگ «تاریخ مقیم خاني» اثریده سبحانقلیخان دوریده عثماني پادشاهی سلطان احمددن کېلگن تورکي سوادنامه (بو سوادنامه اۉزبېک تیلیده – چیغتای تیلیده) یازیلگن. نامه اېسکی اۉزبېک تیلیده یازیلگنلیگیدن معلوم بۉلهدیکه، اشترخانيلر درباریده هم اۉزبېک تیلی (اېسکی اۉزبېک تیلی یعنی چیغتای تیلی) اهمیتلی اۉرین اېگللهگن. (شبرغاني، 1383، 182 – 186-بېتلر)
بو دور حاکملری، جملهدن، شیبانيلردن عبداللهخان و کیستین قرا سلطان و اشترخانيلردن امامقلیخان، ندرمحمدخان، سبحانقلیخان، پیر محمدخان و محمد مقیمخانلر دوریده علم و هنرنینگ اۉسیش و یوکسلیشیگه اویغون شرایطلر بۉلگن. بو دورده کۉپگینه مدرسه و علمي مرکزلر قوریلدی. محمد صالح خلیق اۉزینینگ «تاریخ ادبیات بلخ» («بلخ ادبیاتی تاریخی») ناملی اثریده بلخده اشترخانيلر دوریدهگی اۉنلرچه فرهنگي اوی و علمي مرکزلر ایجاد بۉلیشینی شوندهی سۉزلر بیلن قید اېتهدی: «18-عصر دوامیده بلخ مرکزي آسیادهگی مهم سیاسي شهر بۉلیشی بیلن بیرگه، فرهنگي فعالیتلرنینگ مرکزی صفتیده هم تَنیلگن اېدی. فرهنگي اوی و مرکزلر سانی جهتیدن بخارادن کېیین ایکّینچی اۉرینده تورردی. تاریخي منبعلرگه کۉره، اشترخانيلر دوریده بلخده فعالیت یوریتگن مدرسهلر و کتابخانهلر قوییدهگیچه سَنب اۉتیلگن: «1. خواجه ابو نصر پارسا مدرسهسی (بو مدرسه تېموریلر دوریدن باشلب فعالیت کۉرستیشده دوام اېتگن)؛ 2. ندر محمدخان مدرسهسی (اونگه حمام، تېگیرمان و بیر نېچه بۉلک اېکین یېرلر هم وقف قیلینگن اېدی)؛ 3. عبداللهخان یوکسک مدرسهسی؛ 4. اللهیار دېوانبېگی مدرسهسی، 5. قُل بابا کۉکلتاش مدرسهسی؛ 6. شاهبېک کۉکلتاش مدرسهسی؛ 7. سبحانقلیخان مدرسهسی؛ 8. ندر محمدخان شخصي کتابخانهسی؛ 9. ندر محمدخان مدرسهسینینگ کتابخانهسی؛ 10. باغخان کتابخانهسی. (خلیق، 1387، 264-بېت)
خطاطلیک ینه بیر هنر توری صفتیده بو دورده جوده رواجلنگن. 16 – 17-عصرلرگه کېلیب، حسن خط هنری عالمیده کتّه بوریلیش یوز بېرهدی. میر عبید بخاري بخاراده نسخ خطی اساسیده ینگی خط روشی «نسخ میر عبیدي» یاخود «نسخ بخاري» خطینی اختراع قیلهدی. بو خط اۉزینینگ جاذبهدار کۉرینیشی و اېنگ مهمی – یاش-قری قینلمسدن اۉقیی آلیشیدیر. بو خط اۉرته آسیا و خراسانده کېنگ یاییلیب، اونده قنچه سانلرده قرآنکریم کتابت قیلینگن. (حاجیمېتوف و تورسون علیېف، 2017، 7-بېت)
شیبانيلر معمارچیلیک ساحهسیده هم قطار ایشلرنی عملگه آشیریب، تورلی مقصدلرگه مۉلجللنگن قوریلیش ایشلرینی آلیب باریشگن. معمارچیلیک انشاآتلری نهفقط حکمران سلاله وکیللری، بلکه خصوصي مُلکدارلر تمانیدن هم بنیاد اېتیلگن (اېشوف و عادلوف، 2022، 208-بېت). اشترخانيلر دوریده هم معمارچیلیکنینگ هم اۉزیگه خاص یۉنلیشلرده رواجلنگنلیگینی کوزهتیش ممکن. 17 – 18-عصرلرگه کېلیب، مهابتلی معمارچیلیکده منطقوي معمارچیلیک مکتبلری خوارزم، ماوراءالنهر، فرغانه، تاشکېنت کبیلرنینگ اۉزیگه خاص خصوصیتلری کوزهتیلهدی (اۉشه اثر، 237-بېت). بلخ شهریده معمارچیلیک و بنا قوریلیشی ساحهلریده – مثلاً: مدرسهلر، باغلر، قلعهلر و باشقه ساحهلرده هم مهم ایشلر عملگه آشیریلگن. سبحانقلیخان اشترخاني دوریده خواجه پارسا مقبرهسی یانیده بیر مدرسه قوریلگن و ارگ تېپهسیده آلتین و لاجورد بیلن بېزهتیلگن محتشم بیر بنا قد راستلگن بۉلیب، اونینگ بلندلیگی پستدن تا ارگنینگ اېنگ یوقاری نقطهسیگچه 60 گزنی تشکیل اېتگن. شونینگدېک، جامع مسجدنینگ بیر محرابی، محتشم و کۉرکم «باغ امین آباد» ناملی یم-یشیل باغ همده بلخنینگ ریگستان میدانیده کتّه بیر حوض قوریلگن. (یارقین، 1392، 95 – 96-بېتلر)
تأکیدلش جایزکه، شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده معمارچیلیک هنری اۉز زمانهسینینگ یوکسک باسقیچیگه کۉتریلگن بۉلیب، او اۉزیده کۉپلب عملي هنر تورلرینی بیرلشتیرگن. بو دور عمارتلریده اۉیمهکارلیک، کاشیکارلیک، نقاشلیک، تذهیبچیلیک، گنجکارلیک کبی هنر تورلری اویغون طرزده قۉللنگن. مثلاً: بخارا، سمرقند، بلخ و باشقه شهرلرده اۉشه دورده نهفقط سیاسي، بلکه فرهنگي مرکز صفتیده هم تنیلگن. ایکّینچی عبداللهخان دوریده بخاراده قوریلگن میر عرب مدرسهسی، عبداللهخان مدرسهسی، مادرخان مدرسهسی، شونینگدېک، بلخدهگی ایریم آبدهلرده بېزهک هنرینینگ اېنگ نفیس نمونهلرینی کۉریش ممکن.
بو یادگارلیکلرده ایشلهتیلگن سفال کاشیلر، رنگلی گنج نقشلر، اسلامي بېزهکلر، شونینگدېک، تورلی نقشلر اۉشه دور استالرینینگ بدیعي دیدی و تخنیک مهارتینی نمایان اېتهدی.
هنر تورلریدن میناتورلیک، نقاشلیک و اشولهچیلیک هنرلری هم بو دورده اۉز یوکسلیش یۉلینی باسیب اۉتدی. بو دور میناتورلیگینینگ اساسی تېموریلر دوریده اساس قۉییلگن بۉلیب، کېیین شیبانيلر و قسماً اشترخانيلر درباریده رواجلندی. میناتورلیکلر اساساً شعري دېوانلر، تاریخي اثرلر و بدیعي اثرلرگه همده قوریلگن عمارتلرده چیزیلگن. شونینگدېک، قۉلیازمه اثرلرنینگ صفحهلریده دربار حیاتی و خلق تورموشی تصویرلنگن میناتورلیکلر یرهتیلگن. مثلاً: «تاریخ گزیدۀ نصرتنامه»گه و محمد مراد سمرقندي تمانیدن «شهنامه»گه چیزیلگن میناتورلیکلر دقتگه سزاوار بۉلگن نمونهلردن حسابلنهدی. دېمک، شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده معمارچیلیک نهفقط عمارت قوریلیشی، بلکه او بیلن عضوي باغلنگن برچه عملي هنر تورلرینینگ اویغون افادهسیگه ایلنگن.
مناقشه
شیبانيلر و اشترخانيلر دوری اۉرته آسیا تاریخیده علم و هنرنینگ مهم باسقیچلریدن بیری حسابلنهدی. بو دورده بخارا، سمرقند، بلخ و باشقه مرکزلرده ییریک مدرسهلر فعالیت یوریتیب، دیني علملر بیلن بیر قطارده اجتماعي و طبیعي بیلیملر هم رواج تاپدی. شو بیلن بیرگه، معماري آبدهلر، ادبي ییغینلر و بدیعي ایجادنینگ ینگی یۉنلیشلری یوزهگه کېلدی.
شوندهی بۉلسه-ده، مذکور دور علمي و هنري جهتدن یېترلیچه اۉرگنیلمهگن. بو اولا، منبعلرده علم و فرهنگگه عاید معلوماتلرنینگ قیسقه و ترقاق حالده اوچرهشی بیلن باغلیق. شونینگدېک، کۉپلب تدقیقاتلرده سیاسي واقعهلرگه اورغو بېریلیب، علمي و فرهنگي جریانلر ایکّینچی رېجهده سوریب قۉییلگن. شونینگدېک، تېموريلر دوری مېراثی بیلن قیاسلش هم شیبانيلر و اشترخانيلر دوری مدنیتی نسبتاً ضعیفراق بهالنگن. بو دور حاکمیتی اسلامي بۉلیشی طفیلی روس استیلاچیلری همده ایریم غربي تدقیقاتچیلر تمانیدن دیني حکمرانلیک سلبي تلقین اېتیلیب، مذکور دور «تمدن جهتدن آرقهده قالگن» صفتیده افادهلنگن. بو قرهشلر کېیینگی تاریخشناسلیککه هم تأثیر کۉرستیب، علمي و فرهنگي رواجلنیش مسألهلریگه یېترلیچه اعتبار قرهتیلمسلیگیگه آلیب کېلگن.
دېمک، شیبانيلر و اشترخانيلر دورینینگ علمي و فرهنگي حیاتی حاضرگی کونده هم تۉلیق تدقیق اېتیلمهگن مسأله بۉلیب قالماقده. لېکن عین وقتده موجود معلوماتلر، اوشبو دورنی اۉرته آسیا علم و هنر تاریخیده علیحده اۉرین توتیشینی، دیني همده دنیایی علملرنینگ معلوم درجهده اویغونلیکده رواجلنگنینی تصدیقلهیدی. شونینگ اوچون بو دور مدنیتینی تدقیق اېتیش لازم.
بیز مذکور تدقیقاتده اوشبو دور تمدنینینگ یالغیز علم و هنرنینگ رواجلنیشی همده ترقیاتینی اېمس، بلکه اینیقسه اۉشه دورده کتّه اهمیتگه اېگه بۉلگن ساحهلرنی محاکمه و تحلیل آستیده آلیشگه مقصد قیلدیک. شو سببلی، تدقیقاتده بیز شیبانيلر و اشترخانيلر سلالهسی حامیلیگیده رواج تاپگن علم، هنر، ادبیات و ایجادي فعالیتینی تحلیل قیلیشنی اۉز آلدیمیزگه مقصد قیلیب قۉیدیک.
نتیجه
شیبانيلر و اشترخانيلرنینگ چمهسی ایکّی یریم عصرلیک حکمرانلیک دوری اۉشه زمان ماوراءالنهر و خراسان بوگونگی افغانستان، اۉزبېکستان و شونگه یقین مملکتلر – مدني و علمي حیاتینینگ اۉزیگه خاص ترقیات باسقیچینی توصیفلش امکانینی بېرهدی. بو دورده علم و هنر (عموماً مدنیت) تېموريلر اساس سالگن مدنیت اساسیده رواجلنیب، ترقي اېتدی.
بو دورده کۉپینچه اسلامي بیلمیلر (تفسیر، فقه، حدیث و باشقهلر)، تاریخنویسلیک و ادبیاتشناسلیک یېتکچی اۉرینده و سېزیلرلی درجهده رواجلندی. شو بیلن بیرگه، ساغلیق بیلیملری – طبیّات؛ شونینگدېک، جغرافیه، فیزیک، استرانومی، کایناتشناسلیک کبی طبیعي بیلملر هم استه-سېکینلیک بیلن ترقي اېتیب، دورنینگ علمي یوتوغی صفتیده نمایان بۉلدی.
هنر یۉنلیشیده اېسه میناتورلیک، نقاشلیک، اشولهچیلیک، ادبیات، خطاطلیک و معمارچیلیک (اۉشه دورده عملي هنرنینگ کۉپگینه تورلری منه شو هنر اطرافیگه بیرلشگن) کبی هنرلر کېنگ ترقي اېتیب، یوکسک بدیعي قیمتگه اېگه اثرلر یرهتیلدی. اوشبو اثرلر بوگونگی کونده هم اۉز اهمیتینی یۉقاتمهگن حالده، مدني مېراث صفتیده قدرلنماقده.
دېمک، شیبانيلر و اشترخانيلر دوری تېموريلردن مېراث قالگن علم و هنرنی دوام اېتتیرگن حالده، اولرنی ینگی باسقیچگه آلیب چیقدی. ایزلنیشلر نتیجهسی اوشبو دورنی افغانستان، اۉزبېکستان و قۉشنی مملکتلر علمي و هنري تاریخیده اونوملی ایز قالدیریلگنلیگیدن دلالت بېرهدی. بو دورده ادبیات، فارس، تورک و عرب ادبیاتی قۉشیلگن و سېنتزلنگن (قۉشمه) ادبیات بۉلیب، تیل اېسه، اساساً، فارس، تورک و قسماً عرب تیلیده ایجاد اېتیلگن. بو دورده اۉزبېک تیلیده ایجاد قیلیش بیلن بیرگه تیلماچچیلیک هم رواجلنگن بۉلیب، کېیینگی اوچ خانلیکده هم عموماً اۉزبېک مدنیتی رواجیگه مناسب حصه قۉشگن.
منبعلر
ابراهیم، رحیم. (1403). ادبیات تورکی اوزبیکی افغانستان. مزارشریف: مؤسسۀ انتشارات تعلیمی.
احمدوف، بوری احمدویچ. (1396). دولت اوزبیکهای کوچی دامپرور چادرنشین دشت قپچاق. مترجم: سید ابراهیم قیصاری، کابل: انتشارات سعید.
اېشوف، بهادر، عادلوف، عبدالله. (2020). اۉزبېکستان تاریخی. ایکّینچی کتاب. تاشکېنت: دانشمند ضیاسی نشریاتی.
حاجیمېتوف، ب. تورسون علیېف، ن. (2017). خطاطلیک. تاشکېنت: تفکر بۉستانی نشریاتی.
خلیق، محمد صالح. (1387). تاریخ ادبیات بلخ. ناشر: انجمن نویسندگان بلخ، کابل: مطبعۀ مسلکی افغان.
شبرغاني، محمد یوسف. (1383). تاریخ مقیم خانی. با مقابله تصحیح و مقدمه محمد عالم لبیب، چاپ سوم. کابل: بنگاه انتشارات میوند.
شمسالدینوف، رستمبېک، کریموف، شادی و باشقهلر. (2016). وطن تاریخی. ایکّینچی کتاب، اوچینچی نشر، تاشکېنت: شرق نشریات-مطبعه اکسیهدارلیک کمپنیهسی باش تحریریتی.
عطاءالله اۉغلی جمعهخۉجه، نصرتالله، ایکبهلای عصمتوونه، ادیزووه. (2019). اۉزبېک ادبیاتی تاریخی ( 16 – 19-عصر 1- یرمی). تاشکېنت: ناشر.
نتن، مللهېف. (1395). تاریخ ادبیات تورکی اوزبیکی. ترجمه، تحقیق و نگارش: برهان الدین نامق. چاپ سوم. کابل: مطابع آزادی (دولتی).
یارقین، محمد حلیم. (1392). برگهایی از تاریخ اوزبیکان افغانستان. چاپ سوم، کابل: مؤسسه انتشارات خراسان.
☆☆▪︎
اوشبو مقاله «بلخ بیلیم یورتی معرفت» علمي-تحقیقي مجلهسینینگ ۱۴۰۴-ییل ۱۶-جلد، ۳-سانیده چاپ اېتیلگن. مقالهنینگ تۉلیق پیدیاف نسخهسینی قوییدهگی لینک آرقهلی یوکلب آلیشینگیز ممکن:
شیبانيلر و اشترخانيلر دوریده علم و هنرنینگ یوکسلیشی پوهنمل امیدالله بیانی بلخ بیلیم یورتی تیل و ادبیات فاکولتهسی اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉلیمی ایمیل: [email protected] ....
