اقتصاد او ټولنه

رښتونی يوازيتوب څه ډول وي؟

د یوازیتوب تر ټول بدترین ډول هغه ندی چې ستا تر څنګ خلک نه وي، بلکه هغه دی چې ستا په اړه درک نه وي اوغلط فهم شتون ولري. په کوم يوازیتوب کې چې ته؛ له خلکو ډکه کوټه کې ولاړ وې، خو دا خلک تا نه ویني، ستا نه شي اوریدی او ستا د شخصیت اصلیت نه پیژني.

په دې ډول یوازیتوب کې به ته د ضایع کیدو حس کوې، داسې احساس به کوې لکه چې په ورکیدو وې، د پیري غوندې دې هیڅ دې هم پاتې نه وي – فقط د پخواني ځان او شخصیت سیوری دې پاتې وي.

دا ډول یوازیتوب د روح په ژورو کې د پټ درد غوندې وي. شاوخوا درسره ډیر خلک وي، کورنی، ملګري او همکاران درسره وي، خو ته هیچاته نه ښکارې. ته به ممکن له نورو سره خاندې، له خبرو سره به سر ښوروې، ټولنیز حرکتونه به ټول ترسره کوې، خو د خپل زړه دننه د تنهایۍ داسې احساس به کوې چې په الفاظو کې نشي تشریح کیدلای. داسې حس به کوې لکه هیڅوک دې په صحیح ډول نه درک کوي - داسې، لکه ستا د ځان تر ټولو اصلي برخې له نورو پټې وي، نا پیژندلې پاتې وي. او نړۍ یوازې ستا د ځان هغه برخه مني او پيژني چې د دوی په فکر برابره وي.

دا ډول یوازیتوب ډیر سخت وي، ځکه په دې کې د خلکو د کمښت ستونزه نه وي، بلکه د اړیکې او تړاو کمی وي. زړه کې دې همدا هیله وي چې کاش یو چا دې رښتونی شخصیت پیژندلی وای، داسې یو څوک وای چې ستا د روح په ژبه وپوهیږي، ستا مخصوص عادتونه، آرمانونه او د زړه د پیچلتیاو درک وکړي. خو کله چې د اصليت برخلاف ستاسو په اړه غلط فهم وي، او د ادراک کمښت موجود وي، تاسو داسې احساس کوئ لکه چې ستا د ځان داخلي نړۍ او باندنی نړۍ ترمینځ فاصله رامینځته شوي وي، او د دواړه په مینځ کې پُل او لاره ړنګه شوي وي.

په داسې نا معلوم حالت کې ته له ځانه پوښتنې پیل کوې، او نه پوهیږې چې آیا ځان بدل کړې او هغه څوک له ځانه جوړ کړې چې دنیا یې درڅخه توقع لري تر څو د خلکو ترمینځ د منل کیدو لږ شانتې احساس وکړې؟ که دا کار و هم کړې، یوازیتوب نه ورکیږي، بلکه لا نور زیاتیږي. ځکه چې تر ټولو غموونکې حادثه دا وي چې خپل اصلیت له لاسه ورکړې، د خپل ځان هغه برخې دې ضایع کړې چې یی له نورو یې پټول پیل کوې – هغه هم یوازې ددې لپاره چې د خلکو ترمینځ ځای ومومې. په دې کار سره له تا څخه سیوری جوړیږي، د پخواني ځان هغه ارواح درڅخه جوړیږي چې نور په وجود کې نشته، په خاموشی سره هرې خوا منډې رامنډې وهي، په دې امید چې یوه ورځ به یو څوک راشي او درک به یې کړي.

دا ډول یوازیتوب له دې وجې دردناک وي چې آرمان او هیله مو یوازې دا نه وي چې مینه درسره وشي، بلکه هیله مو وي چې وپیژندل شئ، او ستاسو اصلیت سره مینه وشي. داسې څوک ومومې چې ستا د زړه ګډې وډې، پیچیده او ماتې برخې وویني، او درته ووایي چې” زه دې وینم! زه دې درک کوم او زه درسره یم ! “. د داسې چا د لرلو په آرمان وې چې ستا د زړه تر ټولو خاموش غږونه واوري، او له قضاوت او توقع پرته ستا د روح ژورې احساس کړي.

ددې هر څه سره سره، په دې ډول یوازیتوب کې یو خاموش غوندې ځواک شتون لري. یو قوت مو دې ته هڅوي چې خپل اصلیت له لاسه ورنکړې – که څه هم نورو ته نه ښکاري. یو جرئت مو د شخصیت روښنايي ژوندی ساتي، او نه پریږدي چې د دنیا سوء تفاهم او درک کمښت ستاسو رڼا مړه کړي. ممکن ستاسو اصلیت څوک نه ویني، خو حقیقت دادی چې ستاسو بې مثله، او مغلقې ځانګړنې ستاسو د فوق العاده شخصیت ښکارونه کوي. یو څوک به راشي چې ستاسو په ارزښت به وپوهیږي. خو تر هغه وخته، ته پخپله د ځان قدر کوه او خپل ارزښت ته قایل اوسه.

کله کله د غلط فهم او د ادراک کمښت د خپل ځان د لا غوره پیژندلو لامل ګرځي. دا درته ښايي چې خپل ځان وپیژنې او ویې منې – که څه هم دنیا دې منلو ته تیاره نده. درته ښايي چې د خپل ځان په ملګرتیا کې سکون حاصل کړې، او د خپل ځان له هغو برخو سره وخت تیر کړې او مطالعه یې کړې کومې چې د یوازیتوب احساس کوي. او یوه ورځ به صحیح انسانان په داسې وخت کې درته راشي چې ستا تمه به هم نه وي - هغه انسانان چې تا لیدلای شي، اوریدلای شي او پژندلای شي.

نو تر هغه وخته ځواکمن اوسه، خپل اصلیت له لاسه مه ورکوه، مه پریږده چې سیوری درڅخه جوړ شي، حتا که مجبوریږې چې ځینې وخت د ډیرو خلکو ترمینځ یوازې اوسې. ستا ریښتونی ځان د لمانځلو وړ دی. که څه هم ممکن د لمانځل کیدو انتظار اوږد وي، خو د پوره ډول د درک کیدلو او پیژندل کیدو ښکلا په انتظار ارزي. ستا خلک - څوک چې په رښتوني ډول ستا د درک کولو توان لري – شتون لري. او کله چې تا پیدا کړي، نو ستا یوازیتوب به ختم شي. او هغه وخت به وپوهیږې چې ستا اصلیت هیڅکله د پټولو لپاره نه وو، بلکه د ځلیدلو لپاره وو.

- جورج اوروېل

ژباړه: ر. خاموش

کلاسيک اقتصاد
کلاسیک اقتصاد يوه پراخه کلمه ده چې د اتلسمې او نولسمې پيړيو برلاسي اقتصادي سيستمونو او نظريو ته ويل کيږي. آدم سمت په ۱۷۷۶ ميلادي کال کې د ملت پانګې کتاب په ليکلو سره د کلاسيک اقتصاد بنسټ کيښود. د هغه تر څنګ د ايمانويل کانت نظرياتو هم د کلاسيک اقتصاد تيوري کې رغنده رول لوبولی دی. هغه په ۱۷۸۵ کال کې د کار د تقسیم په اړه وليکل چې که يو څوک په يوه ځانګړې برخه کې کار وکړي مؤثريت به يې نظر هغه چا ته خورا ډېر وي چې په ډېرو برخو کې مصروف وي. دغه فيلسوفانو د نړۍ د اقتصادي ستونزو د حل لپاره د کار تقسيم او د بازار خپلواکي تجويز کوله. دا نظريات هممهاله د صنعتي انقلاب سره رامينځته شول چې په نتيجه کې يې د مرکانټلیزم اقتصادي سيستم ځائ ونيوه.
کلاسيک اقتصادي تيوري هيوادونو ته دا فرصت ورکړ چې د مرکانټلیزم څخه کپيټليزم يا سرمايه دارۍ په لور حرکت وکړي، چيرته چې ډموکراسي حاکمه وه او بازارونه خپلواک پريښودل شول تر څو د عرضې او تقاضا قوو د ټکر په نتيجه کې ځان سمبال کړي. کلاسيک اقتصادي تيوري د مرکانټلیزم او يا هم د بندو سرحدونو پر ضد نظرياتو څخه رامينځته شوه چې په نتيجه کې د هيوادونو تر مينځ هر ډول تجارتي خنډونه پورته شول او کوښښ په دې وشو چې د ځان بسيا کولو پر ځائ هر هيواد په هغه برخه کې کار وکړي چې وړتيا يې لري او وروسته د تجارت په وسیله خپلې ټولې اړتياوې پوره کړي. په دې توګه په نړيواله کچه مؤثريت ته لاره هواره شوه او د تولید په کچه کې په نړيواله کچه بیساری زياتوالی راغی.

په کلاسيک اقتصاد کې ارزښت، قيمتونه، عرضه، تقاضا ،او توضيع باندې په ځانګړې توګه بحث کيږي. ددې نظريې تقريباً ټول طرفدار اقتصاد پوهان د دولت د مداخلې خلاف وو او غوښتل يې چې بازار په خپل حال پريښودل شي تر څو د اقتصاد نه ليدل کيدونکی لاس خپل کار په سمه توګه سرته ورسوي‌ او اقتصادي تعادل رامنځته کړي. د کلاسيک اقتصاد تيوري په دې فرضيې ولاړه وه چې اقتصاد د يوه نه ليدل کيدونکی لاس په وسیله د عرضې او تقاضا د قوو په تقابل کې تعادل ته رسيږی چې هيڅ بهرنۍ لاسوهنې ته اړتيا نلري. همدا راز دا تيوري فرض کوي چې د اقتصادي سيستم هر فرد، شرکت، دولت، اخيستونکی، خرڅوونکی، او متشبث تل په اقتصادي فعاليتونو کې منطقي عمل کوي او تل هڅه کوي چې په اقتصادي راکړه ورکړه کې نهايي ګټه وکړي.

ادامه يې په راتلونکې پوسټ کې...

د وروسته پاتې هیوادونو پر اقتصاد د بیکاری اغیزې

بیکاري د اقتصاد له مهمو مسائلو څخه دی او د هرې ټولنې او هیواد پر اقتصادي، سیاسي، ټولنیز، انفرادي ژوند باندې ژوره اغیزه لري. د بیکاری اغیزه د افغانسان غوندې پر وروسته پاتې هیوادونو نسبتا ډیره لویه او جدي وي. داسې هیواده د بیکاری د لوړې کچې له امله له بې شمیره اقتصادي او ټولنیزو ننګونو څخه ځوریږي. دلته مونږ د په وروسته پاتې هیوادونو کې د بیکاری د مستقیمو او غیر مستقیمو اغیزو په اړه لیکو.

د بیکاری اقتصادي زیانونه

1. د تولید د کچې کمیدل: کله چې د خلکو ډیره برخه بیکاره وي او په ګټورو کارونو کې بوخته نه وي، د هیواد د تولید کچه کمیږي. دا په دې معنا دی چې هیواد د اقتصاد د ودې په برخه کې خپل ممکنه بشري ځواک نه کاروي او له وجې یې زیان سره مخ دی.

2. د مصرف کوونکو په لګښتونو کې کموالی: بې کاره خلک ډیر کم یا هیڅ عاید نلري. نو له همدې وجې څخه مصرف نه کوي. کله چې توکو او خدماتو ته د خلکو غوښتنه کمه وي، نو د کاروبارونو ګټه هم کمه وي، په پایله کې کاروبارونه مجبوریږي چې په کار کې مصروف خلک له دندو ګوښه کړي، چې ورسره بیکاري نوره هم زیاتیږي او په هیواد کې اقتصادي فعالیت کمیږي.

3. د دولت په مصارفو کې زیاتوالی: په وروسته پاتې هیوادونو کې دولت مجبوریږي چې د بیکاره خلکو د ملاتړ لپاره مصرف زیات کړي او پیسې د ټولنیزو هوساینې پر پروګرامونو مصرف کړي، په ډیرو برخه کې خدمتونه وړیا کړی، او له خلکو سره ډول ډول مرستې وکړي. له دې وجې د دولت پر بودیجې فشار راځي، او مجبوریږی چې پر زیربنايي کارونو، تعلیم یا روغتیا په سکتورنو کې خپل مصارف کم کړي، چې دا کار لا نورې ستونزې زیږوي.

4. له مالیاتو څخه د عاید کمیدل: کله چې کم خلک پر دندو او کار بوخت وي، د دولت د مالیاتو عاید هم کمیږي. د حکومت د عاید کمښت ددې لامل ګرځي چې په عامه خدماتو او پرمختیایي پروژو کې د دولت پانګونه کمه شي، چې اقتصادي پرمختګ نور هم له ننګونو سره مخ کوي.

د بیکاری ټولنیز زیانونه

1. فقر او نابرابري: له دې وجې چې خلک ثابت عاید نلري، افراد او کورنی د خپلو لومړنیو ضرورتونو د پوره کولو په برخه کې له ډیرو ننګونو سره مخ کیږي. دا چې په یوه اقتصادي نظام کې هر څه له یو بل سره تړلي دي، د بیکاری له وجې د غربت داسې دوران رامینځته کوي چې ماتول یې ستونزمن کیږي.

2. روغتیايي ستونزې: د ذهني فشار او نامعلوم راتلونکي له وجې خلک له مختلفو فزیکي او رواني روغتیا ستونزو سره مخ کیږي. د روغتیا د کچې کموالی په تولنه کې د افرادو اغیزمنتیا له منځه وړي او د هیواد اقتصاد او ټولنیز وضعیت د لا کمزوري کیدو لامل ګرځي.

3. د جرمونو او نارامی زیاتیدل: کله چې خلک بیکاره وي، هغوی د خپلو اړتیاو د پوره کولو لپاره ناسمو او غیر قانوني کړنو ته لاس اچوي. په ټولنه کې د جرمونو او بې ثباتی زیاتیدل اقتصادي پرمختګ لا نور له ستونزو سره مخ کوي.

اوږدمهاله اغیزې

1. د مهارتونو له منځه تلل: کله چې یو فرد د ډیر وخت لپاره بیکاره پاتې شي، مهارتونه یې خپل ارزښت او نوښت له لاسه ورکوي، یا هم هیریږي. د کاري فرصتونو کموالی، رواني ستونزې او نور لاملونه یې لا هم وړتیاوې ننګوي. له همدې وجې د داسې فرد کار کولو وړتیا کمیږي او په سختی سره کولای شي چې واپس کار ته راوګرځي.

2. د وړتیا لرونکو کسانو د کچې کمیدل: کله چې کاري فرصتونه نه وي، ماهر او پوه افراد مجبوریږي چې له هیواد څخه د باندې د کار کولو هڅه وکړي. دداسې افرادو له هیواد څخه د وتلو له وجې د هیواد بشري ځواک کمزوری کبږي او د اقتصادي پرمختګ لار نوره هم له ستونزو سره مخ کوي.

3. د اقتصادي ودې لپاره خنډ: د بیکاری له وجې د تولید او د مصرف کوونکو لګښت، د دولت مصارفو کې د کمښت او ټولنیزه بې ثباتي د اقتصادي ودې د ودریدو لامل ګرځي، د هیواد دوامدار پرختګ او د خلکو لپاره معیاري ژوند د مساعدولو چارې له خنډونو سره مخ کوي.

په ټوله کې د وروسته پاتې هیوادونو د بیکارۍ ستونزه څو اړخیزه وي، چې په اقتصادي او ټولنیزو اړخونو ډیره اغیزه کوي. د بیکارۍ له امله ممکنه تولید له لاسه ورکول کیږي، د مصرف کونکو لګښتونو کمیږي، چې له امله یې د حکومت د لګښتونه زیاتیږي او د مالیې عواید یې کمیږي. سربیره پردې، بیکاري - فقر، روغتیایی مسئلې، جرمونه او ټولنیزې ناکرارۍ زیاتوي، چې ډیرې اوږدمهالې او زیانوموونکې پایلې له ځان سره راوړي. د وروسته پاتې هیوادونو لپاره بیکاري یوه له بنسټیزو ستونزو څخه ده چې باید حل یې کړي. مونږ به په راتلونکو لیکنو کې د بې کاری د حل لارو په اړه په اوسنیو خنډونو او حللارو بحث کوو.

https://eqtesaad.wordpress.com/2025/05/25/%d8%af-%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b3%d8%aa%d9%87-%d9%be%d8%a7%d8%aa%db%90-%d9%87%db%8c%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%88-%d9%be%d8%b1-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d8%af-%d8%a8%db%8c%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c/

1/2 اقتصادي مکتبونه

مرکانټليزم

د مرکانټليزم مشخصات په لاندې ډول دي:
۱: د سرو زرو ذخیره کول
د سرو زرو لويې ذخیرې د قدرت او ثروت سره مترادفې وې ځکه د سرو زرو ذخیرو دوی ته د لويو نظامي ځواکونو جوړولو امکانات برابرول کوم چې د استعمار لپاره اړين وو. له بلې خوا د سرو زرو ذخیرو سره دوی په تجارت برلاسي پيدا کوله او د مستعمرو څخه يې خام مواد په خورا ارزانه بيه لاسته راوړل او په توليدي توکيو بدلولو وروسته يې په ښه قيمت خرڅول چې په نتیجه کې یې د سرو زرو ذخیرې لا غني کيدلې.
۲: په ثابتې شتمنۍ باور
مرکانټليسټان په دې باور وو چې ثروت، چې د دوئ په باور هماغه سره زر وو، ثابت دی ځکه چې د سرو زرو کانونه په کمه پيمانه پيدا کيږي او عرضه يې محدوده ده. نو د تجارت منفی بيلانس د شتمنۍ د بايللو په معنی وو. په بل عبارت د يو هيواد ګټه تل د بل په تاوان وه.
۳: د نفوس زياتوالی
دوی د نفوس زياتوالی د نظامي او اقتصادي قدرت په ګټه بله ځکه د دوی په ګومان څومره چې د يو استعمارګر نفوس ډیر وي هومره يې د تولید کچه او نظامي پرسونل ډېر وي.
۴: د تجارت مثبت بیلانس
د دوئ ټول تمرکز په دې وو چې د تجارت مثبت بیلانس ولري تر څو يې د سرو زرو ذخیرې پراخي شي. د وارداتو زياتوالی برعکس د سرو زرو د ذخيرو خالي کولو او قدرت نورو هيوادونو ته د ليږلو په معنی وو.
۵: په مستعمرو تکيه کول
نه تنها د خام موادو لپاره بلکه ددې لپاره چې د سرو زرو او شتمنۍ يو مثبت بیلانس وساتي، استعماري قوتونو په مستعمرو تکيه کوله. په نتيجه کې په اوږدمهاله کې استعماري قوتونه ډېر ځواکمن او په ځان بسیا شول او اکثره يې تر اوسه د ښه اقتصاد لرونکي دي.
۶: په تجارت د استعمارګر هيواد مونوپولي
يواځې استعمارګر هيواد حق درلود چې خپلې مستعمرې سره ډېر غیر متوازن تجارت وکړي چې ته چې د مستعمرو څخه خام مواد په ارزانه بيه استعماري هيوادونو ته تلل او د توليدي پروسې څخه وروسته بېرته مستعمرو او نورو استعماري هيوادونو ته په خورا لوړه بیه صادريدل. چې په نتيجه کې يې د استعماري هيوادونو د سرو زرو بیلانس تل مثبت وو.
۷: تجارتي خنډونه:
مستعمرو نشول کولی غیر له استعمارګر هيواده بل جعچا سره په خپلواکه توګه تجارت وکړي. همدا شان هيوادونو د نورو هيوادونو په وارداتو تعرفې وضعه کولې تر څو د تجارت بیلانس مثبت وساتي.

ادامه په بل پوسټ کې.

اقتصادي مکتبونه

مرکانټليزم:
که څه هم نن سبا مرکانټلیزم يوه ناکاره اقتصادي سیستم ګڼل کېږي، خو د ۱۶مې ميلادي پيړۍ څخه نيولې تر ۱۸مې پيړۍ پورې د اروپايي هيوادونو د خوښې سيستم وو. هغه مهال د مرکانټلیزم د پلويانو اقتصادي موخه يواځې د تولید او استعمار په زور د سرو زرو ذخیره کول وو او په کور دننه لګښت يا مصرف يې د اقتصاد او د خپل استعماري نظام په زيان بله. دوئ فکر کاوه چې د هيواد شتمني د فردي شتمنۍ په مجموعې پسې نده تړلې. دوئ تل د ملي شتمنۍ د زياتوالي په هڅه کې وو او ددې لپاره يې د تولیداتو او صادراتو زياتول او په کور دننه د مصرف کمښت ترويجول. نو په دې توګه د دوی په سيستم کې د ملي شتمنۍ زیاتوالي د خلکو فقر سره مستقیمه اړیکه درلوده. دوئ کارګرانو ته په دوه دلايلو کم حق ورکاوه. يو دا چې داخلي سکتور ته په نړیوال تجارت کې رقابتی ګټه ورسوي. دويم دا چې دوئ په دې باور وو چې که کارکوونکي لوړ معاشونه ولري نو کار به کم او تفريح به ډېره کوي او په دې سره به د تولید کچه کمه شي چې په نتيجه کې به يې د دوی دتجارت بیلانس منفي او دوئ به سره زر له لاسه ورکړي. نو په دې آساس کله چې موخه دملي تولید زياتوالی وي او ملی مصرف او د ولس سوکالي له نظره وغورزي، نو د خلکو غربت د دولت په ګټه تمامیږي.
نو ځکه خو د دوئ په فکر ملي شتمني يواځې طلا او نقره وو نه مصرفي توکي، چې ترلاسه کولو لپاره يې هيوادونو آن استعماري سياستونو ته مخه کړه.
د طلا او نقرې د لاسته راوړلو بله لار استعمار وو. زورورو ملتونو کمزوري هغه خپلې مستعمرې وګرځولې او دوی څخه وړي د تولید خام مواد به يې په خپلو هيوادونو کې په توليداتو بدل او بیرته به يې په څو برابره قیمت په مستعمرو او نورو استعماري قوتونو خرڅول. داسې قوانين یې هم وضع کول چې له مستعمرو څخه يې د هغه توکو د تولید حق اخيسته کوم چې استعمارګرو د مستعمرو څخه په وړل شويو خامو موادو جوړول او بیرته يې په دوی څو برابره خرڅول. همدا شان مستعمرو حق نه درلود چې په تجارت لاس پوري کړي او بې له استعمارګر څخه نورو ملتونو سره تجارتي اړيکي ولري. ښه مثال يې د انګرېزانو د هند شرقي کمپنۍ ده چې د هند په تجارت يې پوره واک او اختيار درلود.

نور په بل پوسټ کې.

اقتصادي مکتبونه

مرکانټليزم:
که څه هم نن سبا مرکانټلیزم يوه ناکاره اقتصادي سیستم ګڼل کېږي، خو د ۱۶مې ميلادي پيړۍ څخه نيولې تر ۱۸مې پيړۍ پورې د اروپايي هيوادونو د خوښې سيستم وو. هغه مهال د مرکانټلیزم د پلويانو اقتصادي موخه يواځې د تولید او استعمار په زور د سرو زرو ذخیره کول وو او په کور دننه لګښت يا مصرف يې د اقتصاد او د خپل استعماري نظام په زيان بله. دوئ فکر کاوه چې د هيواد شتمني د فردي شتمنۍ په مجموعې پسې نده تړلې. دوئ تل د ملي شتمنۍ د زياتوالي په هڅه کې وو او ددې لپاره يې د تولیداتو او صادراتو زياتول او په کور دننه د مصرف کمښت ترويجول. نو په دې توګه د دوی په سيستم کې د ملي شتمنۍ زیاتوالي د خلکو فقر سره مستقیمه اړیکه درلوده. دوئ کارګرانو ته په دوه دلايلو کم حق ورکاوه. يو دا چې داخلي سکتور ته په نړیوال تجارت کې رقابتی ګټه ورسوي. دويم دا چې دوئ په دې باور وو چې که کارکوونکي لوړ معاشونه ولري نو کار به کم او تفريح به ډېره کوي او په دې سره به د تولید کچه کمه شي چې په نتيجه کې به يې د دوی دتجارت بیلانس منفي او دوئ به سره زر له لاسه ورکړي. نو په دې آساس کله چې موخه دملي تولید زياتوالی وي او ملی مصرف او د ولس سوکالي له نظره وغورزي، نو د خلکو غربت د دولت په ګټه تمامیږي.
نو ځکه خو د دوئ په فکر ملي شتمني يواځې طلا او نقره وو نه مصرفي توکي، چې ترلاسه کولو لپاره يې هيوادونو آن استعماري سياستونو ته مخه کړه.
د طلا او نقرې د لاسته راوړلو بله لار استعمار وو. زورورو ملتونو کمزوري هغه خپلې مستعمرې وګرځولې او دوی څخه وړي د تولید خام مواد به يې په خپلو هيوادونو کې په توليداتو بدل او بیرته به يې په څو برابره قیمت په مستعمرو او نورو استعماري قوتونو خرڅول. داسې قوانين یې هم وضع کول چې له مستعمرو څخه يې د هغه توکو د تولید حق اخيسته کوم چې استعمارګرو د مستعمرو څخه په وړل شويو خامو موادو جوړول او بیرته يې په دوی څو برابره خرڅول. همدا شان مستعمرو حق نه درلود چې په تجارت لاس پوري کړي او بې له استعمارګر څخه نورو ملتونو سره تجارتي اړيکي ولري. ښه مثال يې د انګرېزانو د هند شرقي کمپنۍ ده چې د هند په تجارت يې پوره واک او اختيار درلود.

نور په بل پوسټ کې.

په اقتصاد کې ولې بیلابیلې او مخالفې نظريې او مکتبونه ډېر دي؟

په هره علمي څانګه کې د پوهانو تر مينځ اختلاف موجود وي خو دا چې په اقتصاد کې ولې د دغه د نظريو اختلاف ډېر جوت دی او ولې ډيرې نظريې او اقتصادي مکتبونه موجود دي په لاندنيو دلايلو پورې اړه لري:

۱: د اقتصاد بنسټ يو نه حل کيدونکې پوښتنه ده او هغه دا ده: څنګه کولای شو چې د محدودو منابعو څخه د انسان نامحدوده غوښتنې پوره کړو؟ نو که اقتصاد پوهان هر څومره کوښښ وکړي چې خپلې نظريې په ریاضیکي شکل وړاندې کړي او د احصايې او عددونو څخه کار واخلي خو په اقتصادي نظريو کې تل د فلسفې او اخلاقو اثرات ليدل کيږي نو ځکه پکې تل د ژورو اختلافاتو لپاره ځائ وي.

۲: د اقتصادي تيوري تجربه کول خورا ستونزمن کار دی. که چيرې په فزيک او يا کیمیا کې د کومې تيورۍ سموالی او ناسموالی معلومول غواړو نو کولای شو چې په لابراتوار کې د تجربو په وسیله په ډيرې چټکۍ او آسانۍ سره خپل هدف ته ورسيږو‌. خو که د يوې اقتصادي نظريې تجربه کول غواړو نو په عملي توګه يې بايد په ټولنه کې تطبيق کړو تر څو جوته شي چې دا تيوري مناسبه ده که نه. خو دا تجربه ټولنې ته ډېره ګرانه پريوځي ځکه چې که چیرې تيوري ناکامه شي نو د ټولنې د سقوط او بدبختۍ سبب ګرځي. نو ځکه خو د اقتصادي تيوريانو بشپړ تائيد او رد ناممکن دی. يوه تيوري که څه هم اکثريت اقتصاد پوهان يې خلاف وي خو تر څو چې عملاً په اقتصاد کې ونه ازمايل شي په بشپړه توګه يې رد کول ناممکن دي.

۳: د ټولنې هر وګړی هره شيبه د اقتصاد تر تاثير لاندې دی. اقتصاد د خلکو مالي حالت، دولت داري، سیاست، چاپيريال، د کار او تفريح وخت، په ټولنه کې د جرمنو کچه، خلاصه د خلکو ټول ژوند اغيزمن کوي. نو ځکه هر څوک د اقتصاد په اړه يو نظر لري. د اقتصاد پوهانو نيولی تر يوه کوچني بزګر پورې چې د حاصلاتو د قيمتونو په اړه خپل فکر لري، هر څوک اقتصادي نظريې لري.

تاسو کومې اقتصادي نظريې پيژنۍ او د کومې طرفدار یاست؟

په راتلونکي پوستونو کې به د اقتصاد مهمې نظريې او ښوونځي وڅيړو او وبه ګورو چې هره نظريه څنګه دغه نا حل کيدونکې پوښتنه ځوابوي (څنګه د محدودو منابعو څخه د انسان نا محدوده غوښتنې پوره کړو؟).

پوهېږم‌ چې‌ ستړی يې!

د ټکنالوژی په برخه کې نن سبا د مصنوعي ځیرکتیا او د OpenAI کمپنی لخوا جوړ شوي ChatGPT په اړه خورا زیات بحثونه روان دي، چې معلوماتو ته د لاسرسی خورا اړینه او ګټوره مرجع بلل کیږي. که څه هم چټ جي پي ټي وړیا دی، خو متاسفانه د افغانستان په ګډون ځيني هیوادونه ورته د لاسرسی اجازه نلري، خو نورې حللارې شته چې له مخې یې مونږ ChatGPT ته لاسرسی موندلای شو. مخکې له دې چې په افغانستان کې د ChatGPT ته لاسرسی یوه غوره لار دروښیو، لومړی د مصنوعي ځیرکتیا او ChatGPT تعارف کوو، ترڅو هغه لوستونکي چې ورسره آشنا نه دي، په اړه یې یو څه وضاحت ومومي.

په ساده ژبه، مصنوعي ځیرکتیا (AI) په ماشینونو کې د انساني ځیرکتیا نقل او ښودنې ته وایي، کوم چې د انسانانو په څیر فکر کولو او د دوی ادراکي عملونو نقل کولو لپاره پروګرام شوي یا جوړ شوي دي . پدې کې زده کړه، استدلال، د ستونزې حل کول، او درک شامل دي. په بل عبارت، داسې ماشین رامینځته کول چې د چاپیریال درک کولو توان ولري، ستونزې درک کړي، او د وضعیت سره سم په هوښیارۍ سره عمل وکړي. اساسا، ماشینونه د انسانانو په څیر پریکړې کوي، او په ځینو وختونو کې د دوی څخه ښه کار کوي.

د مصنوعي ځیرکتیا د ماشینونو له ډلې یو هم ChatGPT دی. دا یو آنلاین سوپر کمپیوټر دی چې ستاسو پوښتنو او بیانونو ته په خبرو اترو کې د انسان په څیر ځواب ورکوي. ChatGPT کولی شي تاسو سره د کمپیوټر کوډ لیکلو څخه د مقالو لیکلو پورې په یو لړ کارونو کې مرسته وکړي. دا د یو روبوټ په څیر دی چې څه ورته وواېې، پوهیږي پرې، او بیا تاسو ته په داسې طریقه ځواب درکوي چې د ریښتیني انسان په څیر ښکاري. دا خپل معلومات د انټرنیټ، کتابونو، مقالو، او ویب پاڼو څخه د متن لوی ډیټا سیټ څخه ترلاسه کوي، او تاسو ته اړین او د پوښتنې د شرایطو پورې اړوند ځوابونه تولیدوي

پام مو وي چې ځینې وختونه ChatGPT ځوابونه سم او ریښتوني نه وي، ځیني وخت ستاسې پوښتنو ته داسې ځواب وايي چې نا سم یا بې معنا وي،په هرصورت ، هرڅومره چې خلک دا کاروي او څومره چې دا زده کوي ، هومره ځان اصلاح کوي او دقیق کیږي. د غلط ځواب په صورت کې تاسو هم ورته ویلای شئ چې ځواب مو سم ندی.

له افغانستان څخه ChatGPT ته لاسرسی:

څرګه چې وړاندې یادونه وشوه، ChatGPT د افغانستان سربېره په چین، اوکراین، ایران، روسیه، بلاروس، او وینزویلا هیوادونو کې د لاسرسی وړ ندی.
خو یو څو اونۍ وړاندې د کورا (Quora) کمپنی له لوری د (Poe) په نوم د نوي سیستم پیل وشو. دا سیستم نه یوازې دا چې کاروونکو ته د یو نوي بوټ د جوړولو توان ورکوي، بلکه د نورو کمپنیو لخوا جوړو شویو مصنوعي ځیرکتیا او چټ بوټونو ته هم لاسرسی وړاندې کوي، او یاد ویبسایټ خوشبختانه د افغانستان لپاره هم د اوس لپاره د لاسرسی وړ دی. په پو ویبپاڼه او اپل اپلیکیشن کې لاندې د مصنوعي ځیرکتیاو سیستمونو ته لار موندلای شئ:

1. ChatGPT، ChatGP-4 او Sage: د مختلفو معلوماتو سربیره درسره د پروګرامینګ به برخه کې هم مرسته کولای شي. ChatGPT-4 ته وړیا لاسرسی محدود دی، د اپل اپلیکیشن له لارې یې په پیسو هم اخیستلای شئ. دا درې واړه ماشینونه د نورو ژبو په نسبت په انګلیسي ژبه غوره ځوابونه وړاندې کوي.
2. Claude-Instant: دا په ډیری نویو او له نوښت ډکو لیکنو دندو کې غوره دی او اوږد او ډیر ژور ځوابونه ورکوي. د پخوا موجود کلاډ په پرتله، کلاډ انسټنټ په غیر انګلیسي ژبو کې چټک او د پام وړ ښه والی لري.
3. Claude+: دا په پیچلو او ستونزمنو کارونو کې د کلاډ انسټنټ څخه د پام وړ ښه دی. د کلاډ انسټنټ سره ورته، دا په ځانګړي ډول له نوښت ډکو لیکنو او تفصيلي ځوابونو چمتو کولو کې خورا پیاوړی دی.
4. Dragonfly: دا د لنډو ځوابونو په وړاندې کولو کې ښه والی لري، له ډراګون پلای څخه په هغه صورت بهتره ځوابونه ترلاسه کولای شئ چې پوښتنې مو مثالونه وړاندې کوي:

څرنګه ورته لاسرسی ومومو:
1. لومړی (www.poe.com) ویبپاڼې ته لاړ شی، یا هم په خپل ایفون کې د پو اپلکیشن ډاونلوډ کړئ.
2. تاسو ته به د راجستر برخه مخې ته وړاندې شي چې د مبایل شمېرې غوښتنه کوي، اوسمهال تاسو نشی کولای چې د مبایل له لارې ځان راجستر کړئ، لاندې ترې (continue with Google) او (Continue with Apple) لیکلي، تاسو کولای شئ د اپل ای ډي یا د جیمیل له لارې داخل داخلیدو هڅه وکړئ.
3. د خپل جیمیل (Gmail) یا ابل ایډي د معلوماتو له داخلولو وروسته به تاسو یاد ویبسايټ ته لار ومومئ او له پورته ذکر شویو مصنوعي ځیرکتیاو څخه د زده کړې او کار په موخه ګټه پورته کړئ.

که لېکنه ګټوره تمامه شوي وي، له نورو دوستانو سره یې شریکه کړئ، تر څو هر څوک ترې علمي او پوهې لپاره ګټه پورته کړي. مونږ به د یو بلې ګټورې مصنوعي ځیرکتیا (Bing AI) ته د لاسرسی په اړه هم ډېر زر معلومات درکړو.

مننه.

#افغانستان #ټولنه #پوهاوی

په وچه کې راګیر هیواد دې ته وايي چې دا هېواد سمندر ته مستقیم لاسرسی نلري او د سمندري ټرانسپورټ لپاره په ګاونډیو هیوادونو تکیه کوي. دا د نړیوالې سوداګرۍ لپاره ډیری ننګونې رامینځته کوي، لکه لوړ لګښتونه، اوږد واټن، او سیاسي خطرونه. افغانستان هم يو له هغو هيوادونو څخه دی چې سمندر ته لار نلري.

په وچه کې راګیر هیواد یو له عمده ستونزو څخه بندرونو ته د توکو لیږد او رالیږد او ددې لوړ لګښت دی. د نړیوال بانک په وینا، په وچه کې بند هیوادونه د ساحلي هیوادونو په پرتله په اوسط ډول د ټرانسپورټ لګښتونه 50٪ ډیر ورکوي. دا په نړیوال بازار کې د دوی سیالي او ګټه کموي. برسېره پردې، په وچه کې تړل شوي هیوادونه باید د ډیری سرحدونو، ګمرکي طرزالعملونو، او ټرانزیټ فیسونو سره معامله وکړي، کوم چې د سوداګرۍ وخت او پیچلتیا زیاتوي.

په وچه کې راګیرو هیوادونو بله ستونزه د ترانزیتي هیوادونو په زیربناوو او پالیسیو باندې تکیه ده. په وچه کې ګیر هیوادونه باید د خپلو ګاونډیو سړکونو، ریل پټلۍ او بندرونو څخه کار واخلي، کوم چې ممکن کافي یا د باور وړ نه وي. د مثال په توګه، د سړک خراب حالت، ګڼه ګوڼه، یا حادثې کولی شي د کارګو د ځنډ او زیان لامل شي. سربیره پردې، په وچه کې د ګیرو هیوادونو نړیوال تجارت په ګاونډیو هیوادونو کې سیاسي بې ثباتۍ، شخړو، یا بندیزونو له امله د ترانزیتي لارو د اغیزمنیدو له وجې له ستونزو سره مخ کیدلای شي. د مثال په توګه، په 2016 کې، د ایتوپیا او اریتریا ترمنځ سرحدي شخړې د جیبوتي هیواد د سوداګرۍ جریان ګډوډ او ستونزمن کړ کړ، جیبوتي په وچه کې پروت هیواد د ایتوپیا په بندر تکیه کوي.

د دې ستونزو د له منځه وړلو لپاره، په وچه کې پراته هیوادونه باید د خپلو ترانزیتي ګاونډیو او سیمه ایزو سازمانونو سره همکاري زیاته کړي ترڅو خپل ارتباط او ادغام ښه کړي. دوی همدارنګه اړتیا لري چې خپل صادراتي بازارونه او محصولات متنوع کړي، په زیربناوو او لوژستیک کې پانګه اچونه وکړي، او د لګښتونو او ځنډونو د کمولو لپاره د سوداګرۍ د اسانتیاو پر برابرولو کار وکړي. سربیره پردې، په وچه کې تړل شوي هیوادونه کولی شي د ډیجیټل ټیکنالوژیو، ای کامرس، او د خدماتو د سوداګرۍ څخه ګټه پورته کړي، کوم چې په فزیکي ترانسپورت پورې اړه نلري. د دې ننګونو په حل کولو سره، په وچه کې پراته هیوادونه کولی شي په نړیواله سوداګرۍ کې خپل ګډون او فعالیت زیات کړي.

(ژباړه)

#افغانستان #اقتصاد #پښتو #پوهاوی

آيا غواړئ چې له افغانستان څخه ChatGPT ته لاسرسی ومومئ، خو د لاسرسی لپاره آسانه لار درته معلومه نده؟ د معلوماتو لپاره زمونږ نويو لېکنو ته مراجعه وکړئ

اقتصادي اصطلاحات (۱)