Balana - بلنه

د شام حكومت

كله چې عربانو له خپل اصلي ټاټوبي نه كوچيدل پيل كړل، نو د قضاعه كورنۍ ځنې پښې لكه بني سليح بن حلوان چې بنو ضجعم بن سليح يې له اولادې نه وو، د شام په پولو كې ميشته شوې. روميانو دا كورنۍ د ځان كړې او غوښتل يې په دوى سره له يوې خوا د صحرا او وچې د عربانو مخه ونيسي او له بل پلوه د فارس په مقابل كې ورنه ګټه واخلي. پدې ترتيب سره يې د هغوى لپاره بيل پاچا وټاكه، د دوى پاچايي د دوهمې ميلادي پيړۍ له پيل نه تقريبا تر پايه پورې دوام درلود، تر ټولو مشهور پاچا يې زياد بن الهبوله و. او د دوى د پاچايۍ لړۍ هغه وخت پاى ته ورسيده كله چې د آل غسان كورنۍ ضجاعمه ته ماتې وركړه، او پدې سره د روميانو له خوا د شام پاچايي هم آل غسان ته وسپارله شوه، نوموړې كورنۍ د روميانو د مزدورانو په صفت تر (13) هگ كال پورې د شام په عربانو حكومت وچلاوه، خو په نوموړي كال د حضرت عمر (رضي الله عنه) د خلافت په دوران كې د يرموك د غزا په نتيجه كې د دوى حكومت پاى ته ورسيد، او د دوى وروستى پاچا (جبله بن الايهم) اسلام راوړ او له مسلمانانو سره يو ځاى شو(1).

د حجاز پاچايي

ترڅو چې اسماعيل (عليه السلام) ژوندى و د مكې مشري او د بيت الله شريف مسئوليت له همده سره و،(2) خو كله چې هغه د (137) كلونو په عمر له دنيا نه رحلت وكړ،(3) نو دا مسئوليت يې زامنو نابت ورپسې قيدار او په بل روايت قيدار بيا نابت په غاړه واخيست. او له دوى نه وروسته د مكې مشري د دوى ن*كه مضاض بن عمرو الجرهمي ته وسپارله شوه، خو د اسماعيل (عليه السلام) اولاده كه څه هم مشري له نورو سره وه د ډير قدر او عزت خاوندان وو ځكه د دوى پلار او ن*كه كعبه شريفه جوړه كړې وه.(4)

د وخت په تيريدو سره د اسماعيل (عليه السلام) د اولادې نوم او نښان مخ په وركيدو شو، جرهميان هم د بخت نصر له دورې مخكې كمزوري شول، او په همدې وخت د مكې په سياسي آسمان كې د عدنان د كورنۍ ستورى وځليد. په ذات عرق كې په عربانو باندې د بخت نصر د تيري په هكله را نقل شوى روايت هغه چې وايي پدې پيښه كې د عربو مشر د جرهم له قبيلې څخه نه و، زمونږ د يادې شوې خبرې پخلاوى كوي.(١)

د عدنان كورنۍ د بخت نصر د دوهمې حملې (87 ٥ ق .م) په وخت كې يمن ته وتښتيدلې، برمياه (عليه السلام) چې د اسرائيلو نبي و، معد له ځان سره شام ته بوتلا، او كله چې د بخت نصر فشارونه كم شول معد بيرته مكې ته راستون شو، خو هغه وخت په مكه كې له جرهميانو نه يوازې جرشم بن جلهمه پاتې وو،معد د هغه له لور سره واده وكړ او له هغې نه يې زوى (نزار) پيدا شو.

نوره د جرهميانو وضعه هم مخ په خرابيدو شوه، څوك به چې مكې ته راتلل نو دوى به ورباندې ظلمونه كول دكعبې ټول مال ئې ځان ته خاص كړ . دې كار عدنانيان په غوصه كړل،او كله چې د خزاعه قبيلې خلك په مرظهران نومې منطقه كې ميشته شول او ويې ليدل چې د جرهميانو او عدنانيانو وضعه ښه نده، نو له همدې وضعې نه په استفادې او د عدنان قبيلې دځينو كورنيو په مرسته يې د جرهميانو په خلاف جګړه پيل كړه، بالاخره يې د دوهمې ميلادي پيړۍ په نيمايي كې جرهميان له مكې نه وشړل او د مكې مشري دوى په غاړه واخيسته.
جرهميانو چې كله مكه پريښوده، نو ځنې شيان يې د زمزم په څاه (كوهي) كې واچول او خوله يې ورپټه كړه.ابن اسحاق وايي:عمرو بن الحارث بن مضاض الجرهمي٤ دكعبې شريفې دوې هوسۍ او حجر اسود دواړه د زمزم په كوهي كې ښخ كړل او بيا له خپلو ملګرو سره د يمن په خوا وخوځيده.

د مكې پريښودل جرهميانو ته دډير غم اوخفګان باعث وو پدې هكله عمرو داسې وايي :
كأْن لم يكن بين الحجون الى الصفا أْنيس و لم يسـمر بمـكة سامر
بلى نـحن كـنا أْهلها فأْبـادنا صروف الليالي والجدود العواثر١

د شعر ترجمه داسې كيږي:

[ته به وايې چې دحجون او صفا ترمنځ هيڅوك نه وو (آشنا اودوست نشته) اونه دمكې د شپې له خوا جوړو شويو محفلوكې كوم كيسه ويونكى د شپې كيسې ويلې دي.مونږ د دې ځاى اوسيدونكي وو، خو د وخت ناكردو اوخرابو قسمتونو اونيمه خوا نصيبونو تباه او برباد كړو.]

اسماعيل (عليه السلام) په شلمې قبل الميلاد پيړۍ كې تير شوى وْ. نو پدې سره ويلى شو چې جرهم قبيله تقربيا يوويشت پيړۍ په مكه كې اوسيدلى،او د شلو پيړيو په شا اوخوا كې يې حكومت ورباندې كړى دى.پدوى پسې د مكې مشري د خزاعه كورنۍ ته رسيدلې، خو درى لانديني مسئوليتونه له مضر كورنۍ سره پاتې شوي وو:

1_ له عرفات نه مزدلفې ته د خلكو ليږدول او په (يوم النفير) (يعنى دذي الحجې ديارلسمه ورځ) له منى نه د تللو اجازه وركول.دا وظيفه د بنوالغوث بن مره چې د الياس بن مضر له كورنۍڅخه و په غاړه وه.دوى ته صوفه ويل كيدل،د(يوم النفير) په ورځ به تر هغه پورې بل هيچا هم جمرې نه ويشتلې ترڅو به چې د صوفه يوه كس جمرې ويشتل نه وو پيل كړي، اوكله به چې خلك له جمرې ويشتلو فارغ شول، نو د صوفه خلكو به د عقبې دواړه خواوې ونيولې او تر هغې به بل چاته دتګ اجازه نه وه ترڅو به چې دوى ټول نه ووتللي،او چې دوى به ټول لاړل نو بيا به يې نورو خلكو ته د تګ اجازه وركړه، د صوفه له ختميدو وروسته دا ميراث د تميم قبيلې د بنوسعد بن زيد مناه كورنۍ په برخه ورسيد.

2_ د نحر (قربانۍ) يا لوى اختر په سهار له مزدلفې نه منى ته تلل، دا دنده د بني عدوان په غاړه وه .

3_ د الاشهرالحرام وروسته، مخكې كول چې دا د بني كنانه قبيلې د بني تميم بن عدي كورنۍ وظيفه وه.٢ هغه وخت هم دوى د الاشهرالحرام احترام درلود، پدې مياشتو كې به ئې جګړې نه كولې، خوكله به چې جګړه روانه وه نو بيا به يې داسې فيصله كوله چې دا مياشتى به وروسته كړو،يعنى اوس به جګړې ته ادامه وركړو او بيا به راتلونكې مياشتي الاشهرالحرام وګرځوو.

په مكه باندې د خزاعه كورنۍ مشري درى سوه (300) كاله دوام وموند١. د دوى په دوره كې عدنانيان په نجد، بحرين او د عراق شا او خوا كې خواره شول، د قريشو ځنې كورنۍ لكه حلول او حرم او د بني كنانه مختلفې پښې د مكې په څنډو كې پاتې شوې خو دوى د قصي بن كلاب تر وخته د مكې اوكعبې شريفې په كارونو كې هيڅ ونډه نه درلوده٢.

د قُصي په هكله ويل كيږي چې دوى لا د مور په غيږ كې و چې پلار يې مړشو، موريې د بني عذره كورنۍ له (ربيعه بن حرام) نومي سړى سره واده وكړ او ورسره د هغه اصلي وطن يعنى د شام سرحدي سيمې ته لاړه، خو كله چې قصي ځوان شو بيرته مكې ته راستون شو، پدې وخت كې دمكې مشر د خزاعه كورنۍ حليل بن حبشه و.

قصي د هغه له لورحبي سره واده وكړ٣، خو كله چې حليل مړ شو نو د خزاعه او قريشو ترمنځ جګړه ونښته، په پاى كې دمكې اوكعبې شريفې ټول كارونه قصي پخپله غاړه واخيستل.

د دې جګړې د اسبابو په هكله درى روايتونه رانقل شويدي:

1_ كله چې قُصي د مال او ډيرو سړيو خاوند شو، حليل مړ شو نو ده ځان د مكې اوكعبې شريفې د مشرۍ لپاره تر خزاعه او بني بكر نه غوره وباله، او ويل به يې:.

څرنګه چې قريش د اسماعيل (عليه السلام) د اولادې مشران دي نو بايد دا مشري هم له دوى سره وي، پدې هكله يې له قريشو او بني كنانه سره خبرې اترې اومشورې وكړې هغوى د ده دا خبره ومنله او په يوه اتفاق يې خزاعه او بني بكر له مكې نه وايستل ٤.

2_ بل دا- د خزاعه په ګومان _حليل وصيت كړى و چې دمكې اوكعبې شريفې مشري به قصي ته سپارل كيږي.٥

3_ حليل دكعبې شريفې مشري خپلې لور (حبي) ته سپارلې وه او ابو غبشان خزاعي يې ورته وكيل نيولى و. او پدې سره دكعبې شريفې مشري د حبي په نمايندګۍ د ابو غبشان په غاړه وه، خوكله چې حليل مړ شو نو قصي دا مشري له ابو غبشان نه په يوه ژي (مشك) شرابو واخيستله، خو خزاعه پدې قانع نه شول، او غوښتل يې قصي له كعبې شريفې نه منع كړي، نو قصي هم د دوى د مقابلې لپاره د قريشو اوبني كنانه خلك راټول كړل ترڅو خزاعه بيخي له مكې نه وشړي او هغوى هم ټول پدې خبره كې له قصي سره موافق شول١.

په هر حال كله چې حليل مړ شو صوفه خپل كارونه سرته رسول،يو وخت قصي له قريشو اوكنانه سره يوځاى له عقبې سره د دوى مخې ته ودريد او ورته ويې ويل : د دې كار د سرته رسولو لپاره مونږ له تاسو نه غوره يو او په همدې سره ونښتل په پاى كې قصي ورباندې بريالى شو، او پدې سره خزاعه او بنوبكر د قصي خوا پريښوده، قصي هم د هغوى په خلاف د جګړې تياري ونيوله. سخته جګړه پيل شوه دواړو طرفونو ته زيات ځاني اومالي تاوانونه واوښتل بالاخره په سوله راضي شول او د بني بكر كورنۍ يوغړى (يعمر بن عوف) يې مينځګړى وټاكه او هغه داسې فيصله وكړه: د مكې او كعبې شريفې د مشرۍ لپاره قصي له خزاعه نه غوره او مناسب دى قصي كه څوك وژلي د هغه وينې ورته بښل شويدي، خو خزاعه او بنوبكر به د وژل شويو كسانو ديت وركوي، اوكعبه دې قصي ته پريښووله شي. نوموړى دهمدې فيصلې له امله له همدې ورځې نه په شداخ ونومول شو٢.

پدې ترتيب سره قصي د پنځمې ميلادي پيړۍ په نيمائې برخه يعنى (440م) كال كې د مكې او كعبې شريفې مشري په غاړه واخيسته٣.او په همدې سره په مكه باندې د خزاعه مشرۍ پاى وموند او د قريشو او قصي د مشرۍ دوره پيل شوه. قصي خپل قوم د مكې له شاوخوا نه راټول كړ، هرې قبيلې ته يې بيل بيل ځايونه وټاكل،او النساه، آل صفوان، عدوان او مره بن عوف ته يې خپلې خپلې دندې هم وروسپارلې، ځكه ده دا په ځان پور باله چې بايد پوره يې ادا كړي٤.

د قصي بل مهم كار دا و چې دكعبې شريفې شمال ته يې دارالندوه (د مشورو كوټه) جوړه كړه، د دې كوټې دروازه جومات ته راختلې وه، قريش به دلته د خپلومهمو مسائلو د حل و فصل لپاره راټوليدل. هغوى دې كوټې ته په ډيره درنه سترګه كتل، ځكه د همدې كوټې له بركته د دوى په منځ كې يووالى راغلى و،او همدلته به د دوى لويې لويې پيښې په ښې طريقې سره حل كيدلې١.

قصي پخپله دا تشريفاتي دندې په غاړه لرلې:

1_ د دارالندوه مشري- دلته به قريشو د خپلو مهمو مسايلو په هكله بحثونه كول، او همدلته به يې دخپلو لوڼو ودونه تر سره كول (د ودونو عقد او تړون به همدلته ترسره كيده).

2_ اللواْ (بيرغ) – د جګړى جنډه به له ده پرته نه پورته كيدله .

3_ الحجابه (ساتنه) – د كعبې شريفې دروازه به يوازې ده پرانستله،اوهمده به يې خدمت او سرپرستي كوله .

4_ سقايه يعنې حاجيانو ته اوبه وركول- دوى به د حاجيانو لپاره په خرما اومميزو سره خوږې شوې اوبه برابرولې او د حج په وخت كې به يې حاجيانو ته ور څښلې٢.

5_ حاجيانو ته خوراك وركول (رفاده الحاج)- دا هغه خوراك و چې دوى به حاجيانو ته د ميلمستيا په دود وركاوه. قصي په قريشو باندې دا لازمه كړې وه چې د حج په موسم كې څه اندازه مال ده ته وركړي تر څو هغه ورباندې بې وسه حاجيانو ته خوراك برابر كړي ٣ .

دا ټولې دندې د قصي په غاړه وې، نوموړى لا ژوندى و چې زوى يې عبدمناف د مقام او منزلت خاوند شو، خو عبدالدار چې له هغه نه مشر و پدې خوښ نه و، نو ځكه قصي ورته وويل:اې عبدالداره! زه به تا په قوم كې مطرح كوم كه څه هم هغوى له تانه تكړه او عزتمن دي او له تانه يې ميدان ګټلى دى او كه څه هم هغوى ستا ورور له تا نه غوره بولي، په همدې اساس يې عبدالدار ته د دارالندوه، حجابه،اللواْ او السقايه او الرفاده مسئوليتونه وسپارل. د قصي خبره به هيچا هم په ځمكه نه غورځوله، د هغه هر امر كه په ژوند و او يا پس له مرګه داسې و لكه د دين حكم او امر،او همدا وجه وه چې د ده له مرګه وروسته هم د ده امر په ځاى پاتې شو او زامنو يې بيله كوم مخالفته عمل ورباندې كاوه، خوكله چې عبدمناف هم مړ شو نو بيا د هغه زامنو د خپل تره (عبدالدار) له زامنو سره د دې دندو په سر اختلاف پيل كړ.

پدې ډول قريش په دوو برخو وويشل شول،او نژدې وه چې د دواړو ډلو ترمنځ جګړه ونښلي، خو بالاخره سوله وشوه او دا منصبونه يې سره وويشل. د السقايه او الرفاده مسئوليت د عبدمناف زامنو په غاړه واخيست، دارالندوه، اللواْ او الحجابه له بني عبدالدار سره پاتې شول. بيا بنو عبدمناف هم پخپل منځ كې پچه واچوله (قرعه اندازي يې وكړه) او دا وظيفه د هاشم بن عبدمناف په برخه ورسيده.

كله چې هاشم مړ شو نو دا وظيفه يې ورور المطلب بن عبدمناف ته وسپارله شوه،او له هغه نه وروسته عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف ددې منصب لپاره غوره كړاى شو. دا دنده (د السقايه او الرفاده مسئوليت) د عبدالمطلب له زامنو سره و، چې اسلام راغى او پدې وخت دا وظيفه د عباس بن عبدالمطلب (رضي الله عنه ) په غاړه وه١.

قريشو لدېنه علاوه نورمنصوبه او وظيفې هم درلودلى چې پخپل منځ كې يې سره ويشلې وې،او يوه دموكراتيك دولت ته ورته اداره يې جوړه كړې وه، او د اوسنۍ زمانې پارلماني تشكيلاتو ته ورته تشكيلات يې درلودل .

او هغه ادارې او دندې عبارت دي له :

1¬_ الايسار- د ويش پخاطر د بوتانو په غشو باندې قرعه اندازي (پچه اچول) دا دنده د بني جمح په غاړه وه .

2_ تحجيرالاموال – بوتانوته وړاندې شويو او اهداء شويو نذرونو اوقربانيو تنظيمول، د شخړو، دښمنيو او داسې نورو مسايلو هوارول، دا دنده او مسئوليت له بني سهم سره و.

3_ شورى – چې مسئوليت يې د بني اسد په غاړه و.

4_ الاشناق – د ديتونو او جريمو تنظيمول، دا د بني تيم دنده وه .

5_ العقاب – د ملي بيرغ وړل او اوچتول، دا د بني اميه وظيفه وه.

6_ القبة – د لښكرو برابرول او د آسونو مشري، دا د بني مخزوم مسئوليت و.

7_ السفارة – دا دنده د بني عدي په غاړه وه٢.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
لیکوال:: مولانان صفي الرحمن مبارکپوري
ژباړه: سلطان محمود صلاح
ــــــــــــــــ
راتلونکی درس: د نورو عربو حکومت
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
د سبسکرایب اتومات لینک :
https://bit.ly/2VrqZXR
نور نشریات:
الله تعالی ته رجوع کول – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2Xw0IdD
د انسان د خلقت مقصد – مولوي ولي الله سعید:
https://bit.ly/2Xvdp8E
تلاوت قرآنکریم با ترجمه فارسی / دري – برکت الله سلیم ، عمر خطاب :
https://bit.ly/3cbmB6f
د بدیو ضررونه او د نیکیو فواید – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2xpI38S
له بدیو ځان ساتل ستره نیکي ده. - مولوي عنایت الله صاحب:
https://bit.ly/2wFjJPQ
د روژې ۱۰ خصوصیات او فضايل
https://bit.ly/3auZ9jb

د عربو حكومت او امارت

كله مو چې وغوښتل له اسلام نه وړاندې د عربو له حال او احوال نه خبرې وكړو، نو لازمه مو وليده چې د عربو د حكومت، امارت، قومونو او مذهبونو د تاريخ په هكله هم لنډ شانته معلومات وړاندې كړو، تر څو د اسلام د ظهور په وخت كې د وضعې څرګندونه او پيژندنه راته آسانه شوې وي. د اسلام له لمر څرك نه مخكې عربي واكداران په دوه ډوله وو، يو ډول يې داسې تاج لرونكي پاچايان وو چې په حقيقت كې يې پوره استقلال او آزادي نه درلوده، بل ډول د قبائلو او كورنيو مشران وو چې د پاچايانو په شان د پوره صلاحيت او امتيازاتو خاوندان وو، او زيات شمير يې د پوره استقلال درلودونكي هم وو، او كيداى شې چې يو شمير نورو به يې د كوم پاچا تابعيت هم درلود. د يمن، آل غسان او الحيره پاچايان تاج لرونكي او نور پاتې بې تاجه پاچايان وو.

د يمن پاچايي

په يمن كې د العاربه عربو له مينځ نه تر ټولو لومړى پيژندل شوى قوم د سبا قوم دى. د (اور) په ځمكه كيندنه چى پدې وروستيو كې شوې ځنې داسې معلومات په لاس راغلې دي چې له ميلاد نه (25) پيړۍ مخكنيۍ زمانه پورې اړه لري او د ددى قوم (سباء) يادونه هم پكې شويده. د دوى د تمدن پرمختګ او واكمنۍ وسعت او پراختيا له ميلاد نه يوولس (11) پيړۍ مخكې شروع شويدى .
د دوى واكمني په لاندې ډول په مختلفو مرحلو ويشلى شو:

1_ له 650 ق. م نه مخكې پيړۍ، پدې وختونو كې د دوى پاچايان د ((مكرب سبا)) په نامه ياديدل، پايتخت يې د (صرواح) ښار و چې لا تر اوسه پورې يې د مارب ښار لويديځ لوري ته د يوې ورځې مزل په اندازه ليرې مسافه كې نښې نښانې ليدلې كيږي او د (خريبه) په نامه يادول كيږي. د يمن په تاريخ كې مشهور بڼد (سدمارب) هم په همدې دوره كې جوړ شويدى. ويل كيږي چې د سبا قوم د واكمنۍ لمن دومره پراخه وه چې د عربي وطن په د ننه او بهر كې يې ډيرې مستعمرې درلودې.

2_ له 650 ق.م نه تر 115 ق.م پورې، پدې دوره كې د دوى پاچايان د سبا د پاچايانو په نامه ياديدل، او د مكرب لقب يې پريښود پايتخت يې له صرواح نه مارب ته انتقال كړ، او اوس هم د صنعاء ختيځې خواته شپيته (60) ميله ليرې د دې ښار (مارب) نښې نښانې ليدل كيږي.

3 _ له 115ق. م نه تر 300م پورې، پدې دوره كې حمير قبيلې د سبا پاچايانو ته ماتې وركړه او د (مارب) په ځاى يې د (ريدان) ښار خپل پايتخت وټاكه دا ښار وروسته د (ظفار) په نامه ونومول شو، ځنې آثار يې تر اوسه پورې (يريم) ته نژدې د مدور په غره باندې باقي پاتې دي. د هغوى انحطاطه (ځوړتيا) له همدې دورې نه پيل شوه، تجارت يې له ناكامۍ سره مخ شو ځكه چې لومړى د حجاز پر شمال انباطيانو خپل تسلط ټينګ كړ او د سبا قوم يې له دې ځايه ويوست ورپسې روميانو په مصر، سوريې او د دوهم ځل لپاره په شمالي حجاز باندې له تسلط او واكمنۍ وروسته بحري تجارتي لارې هم تر خپل كنترول لاندې راوستلى، او لدې نه علاوه د مختلفو قبيلو خپل مينځي اختلافات هم د دې سبب شول چې ال قحطان د وركې او تباهۍ په څنډه ودريږي او له خپل وطن نه بې وطنه او در په در شي.

4 _ له 300م كال نه تر اسلامي لمر څرك پورې- پدې دوره كې هغوى له ډول ډول ستونزو، كودتا ګانو، او خپل مينځي جنګونو سره لاس او ګريوان وو، تر څو دوى خپل هر څه حتى آزادي هم له لاسه وركړه. په همدې وخت كې روميان عدن ته ننوتل، حبشيانو د دوى په مرسته او د همدان او حمير قبيلو له داخلي جګړو نه په استفادې سره په (340)م كال كې د لومړي ځل لپاره يمن ونيو چې تر (378م) پورې له همدوى سره و.

وروسته يمنيانو بيرته خپله آزادي وګټله، خو پدې وخت كې د مارب په بندكې درزونه پيدا شول تر څو په 450 يا 451م كال كې هغه لوى سيلاب چې قرآنكريم د سيل العرم په نوم ياد كړى راوبهيد، هر څه يې په مخه كړل او ډيره تباهي او بربادي يې جوړه كړه.

په (523م) كال يهودي مشر ذو نواس د نجران پر مسيحيانو سخته حمله وكړه او غوښتل يې هغوى په زور او جبر سره له مسيحيت نه واړوي، خو كله چې هغوى دا ونه منله نو ذونو اس ورته د اور كندې وايستلې او هغه مسيحيان يې پكې ورواچول. همدې كيسې ته قرآنكريم د (البروج) په سورت كې اشاره كوي فرمايي:

((قُتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ * النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ * إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ * وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُړمِنِينَ شُهُودٌ * وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاَّ أَنْ يُړمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ * الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ)) (البروج: 4 _ 9 )

[ترجمه : مړه دې شي کندې ايستونکي، اور ډير خس و خاشاک لرونکى.کله چې دوى پر هغوى ناست وو، او هغه څه يې ليدل چې پر مسلمانانو يې کول. اوله هغوى نه يې بدله نه اخيسته مګر ددې چې هغوى په عزيز او حميد خداى ايمان درلود، هغه خداى چې د اسمانونو او ځمکې پاچايي ورسره ده او الله پر هر څه شاهد او خبر دى.]

او د همدې پيښې په نتيجه كې نصرانيان د خپل انتقام پخاطر د روم د امپراطور تر مشرۍ لاندې په عربو باندې د تسلط او د خپلې واكمنۍ د پراختيا په تكل كې شول، حبشيان يې راپورته كړل، بحري قوت (كښتۍ او جهازونه) يې ورته برابر كړل، بالاخره اويا زره (70000) حبشي سپاهيان په يمن وروختل او په (525م) كال يې يمن ونيو او ارياط يې حاكم وټاكل شو. نوموړى تر يو وخته د يمن حاكم و، تر څو د خپلو لښكرو د يوه قوماندان (ابرهه) له لاسه ووژل شو. ابرهه د قدرت واګې پخپل لاس كې ونيولې، او دا همغه ابرهه دى چې د مكې دورانولو لپاره يې لښكرې را ايستلې وې، دى او لښكر يې د اصحاب الفيل په نامه شهرت لري.

د الفيل له پيښې نه وروسته يمنيانو له فارسيانو نه د مرستې غوښتنه وكړه او بالاخره يې د يوې كلكې مقابلي په نتيجه كې حبشيان له خپل وطن نه وشړل او په (575م) كال يې د معديكرب بن سيف ذي يزن الحميري تر مشرۍ لاندې خپله آزادي اعلان كړه، او معديكرب يې پاچا وټاكل شو.

نوموړي يو شمير حبشيان د خپل خدمت او چوپړ لپاره له ځان سره وساتل تر څو يوه ورځ د همدې حبشي خدمتګارانو له خوا ووژل شو او دده په مرګ سره د ذي يزن د كورنۍ حكومت هم پاى ته ورسيد.

ورپسې كسرى په صنعاء كې فارسي والي مقرر كړ او يمن د فارس يو ولايت اعلان شو، دې سلسلې تر (638م) كال پورې دوام درلود، خو په همدې كال فارسي والي باذان اسلام راوړ او پدې ترتيب سره په يمن باندې د فارس تسلط او واكمني ختمه شوه(1).

د حيره پاچايي

له كومې ورځې نه چې لوى قوروش په (557-529 ق.م) كې فارسيان سره يو كړي وو له همغې ورځې نه په عراق او شا او خوا سيمو كې د فارسيانو حكومت چليده، دا وخت د دوى د زور او دبدبې وخت و هيچا يې هم مقابله نشواى كولاى تر څو په (326 ق. م) كال كې اسكندر مقدوني د فارسيانو پاچا (لومړنى دارا) ته ماتې وركړه، او پدې ډول سره دا دولت تجزيه شو، ملك الطوايفى ورباندې حاكمه شوه. دا لړۍ تر ( 230م) پورې جاري وه، په همدې وخت كې قحطانيانو هجرت وكړ او د عراق ځنې كليوالې سيمې يې ونيولې، ورپسې عدنانيان راغلل او له دوى سره له كشمكش او جنجال وروسته يې د فرات جزيرې څه برخې قبضه كړې.

فارسيان د دوهم ځل لپاره له (226م) كال نه را پديخوا د ساساني دولت د بنسټ ايښودونكي (اردشير) په دوره كې د قدرت خاوندان شول. نوموړي فارسيان سره متحد كړل او په ګاونډيو عربانو يې قبضه ولګوله، په نتيجه كې د قضاعه قبيلې خلك مجبور شول چې شام ته لاړ شي، حيره او انبار هم د اردشير تر ولكې لاندې راغلل.

د ارد شير په دوره كې په حيره او د عراق او عربي جزيرې په كليوالو سيمو كې د ميشته قبيلو لكه مضر او ربيعه والي جذيمه الوضاح نوميده. ارد شير پوهيده چې په عربو باندې حكومت كول او د هغوى له حملو نه ځان ساتل تر هغه پورې ممكن ندي تر څو يې پر دوى داسې يو څوك نه وي ګمارلى چې له قومي او ملي قوت نه برخمن وي، په قوم كې ځاى ولري او وكولى شي چې له روميانو سره د مقابلې په وخت د دوى مرسته لاسته راوړي، او هم د عراق عربان د روم تر قبضې لاندې شام كې اوسيدونكو عربانو په مقابل كي ودروي. همدا راز د الحيرې له والي سره به د فارسي لښكرو يو غونډ هم موجود و، تر څو د حكومت په خلاف د صحرا نشينو عربانو د پاڅون په ټكولو كې ورنه كار واخلي. جذيمه د ( 268م) كال په شا او خوا كې مړ شويدى.

د جذيمه له مرګ نه وروسته د سابور بن اردشير په دوره كې عمرو بن عدي بن نصر اللخمي- د لخميانو د لومړني حاكم په توګه د حيرې والي وټاكل شو. لخميانو تر هغې پورې په حيره باندې حكومت كاوه تر څو قباذ بن فيروز د فارس واكدار وټاكل شو، پدې وخت كې مزدك هم را پيدا شو، نوموړي د فساد، فحشاء او اباحيت لور ته بلنه پيل كړه، قباذ او نورو ډيرو د مزدك دا بلنه ومنله، وروسته قباذ د حيرې مشر المنذر بن ماء السماء ته ليك واستاوه او هغه يې هم دې نوي دعوت ته راوباله، خو هغه د خپل غرور له كبله دا غوښتنه ونه منله، نو قباذ هغه عزل او په ځاى يې د مزدكي مذهب يو پيرو حارث بن عمرو بن حجر الكندي د حيرې والي مقرر كړ.

له قباذ نه وروسته د فارس مشري د كسرى نوشيروان په غاړه ولويده، نوموړي له مزدكي مذهب سره ډير كينه درلوده، مزدك او د هغه ډير پيروان يې ووژل، منذر يې بيرته د حيران والي وټاكه، حارث يې راوغوښت خو هغه داركلب ته وتښتيد او بيا هملته مړ شو.
له منذر بن ماء السماء نه وروسته حكومت له همدوى سره و، تر څو د نعمان بن منذر دوره پيل شوه پدې وخت كې زيد بن عدي العبادي د

نعمان په خلاف يوه توطئه جوړه كړه او د همدې توطئې په نتيجه كې كسرى ورباندې په غوصه شو او هغه يې راوغوښت خو نعمان لومړى په پټه سره د آل شيبان مشر هاني بن مسعود ته ورغى، خپل مال او اولاد يې له هغه سره پريښودل، بيا دكسرى په لور وخوځيده، كسرى هغه بندي كړ په بنديخانه كې مړ شو، او د ده پر ځاى يې اياس بن قبيصه الطائي د حيرې والي وټاكه. او هغه ته يې امر وكړ چې له هاني بن مسعود نه د نعمان مال وغواړي، خو هاني دا ونه منله چې د نعمان مال وركړي، نو كسرى د هاني په خلاف د جګړې اعلان وكړ او خپلې لښكرې يې د اياس په مشرۍ د هغه په لور ور مرش كړې، پدې ترتيب سره د ذي قار په سيمه كې د دواړو خواوو تر منځ سخته جګړه ونښته چې په پاى كې بنو شيبان برى وموند او فارسيانو ماتې وخوړه، او دا لومړى ځل وْ چې عربو عجمانو ته ماتې وركړه. دا پيښه د رسول الله (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) له ولادت نه لږه موده وروسته واقع شويده، رسول اكرم (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) په حيره باندې د اياس بن قبيصه د حكمرانۍ له پيل نه اته مياشتې وروسته زيږيدلى دى. په اياس پسې د حيرې ولايت يوه فارسي نژاده شخص ته وسپارل شو، خو په (632م) كال كې د حيرې ولايت بيرته د آل لخم كورنۍ ته په لاس ورغى او منذر چې په معرور سره مشهور و والي وټاكل شو، خو د ده د ولايت لا اته مياشتې نه وې پوره شوى چې د خالد بن الوليد (رضي الله عنه) تر مشرۍ لاندې اسلامي لښكرې ورباندې وروختلې.(1)
________________
لیکوال: صفي الرحمن مبارکپوري
ژباړه: سلطان محمود صلاح
ــــــــــــــــــــــــــ
د سبسکرایب اتومات لینک :
https://bit.ly/2VrqZXR
نور نشریات:
الله تعالی ته رجوع کول – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2Xw0IdD
د انسان د خلقت مقصد – مولوي ولي الله سعید:
https://bit.ly/2Xvdp8E
تلاوت قرآنکریم با ترجمه فارسی / دري – برکت الله سلیم ، عمر خطاب :
https://bit.ly/3cbmB6f
د بدیو ضررونه او د نیکیو فواید – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2xpI38S
له بدیو ځان ساتل ستره نیکي ده. - مولوي عنایت الله صاحب:
https://bit.ly/2wFjJPQ

د اسماعيل (عليه السلام) زامن
الله تعالى اسماعيل ( عليه السلام) ته د مضاض له لور نه دولس زامن وركړل چې نومونه يې دادي
نابت يا نبايوط، قيدار، ادبائيل، مبشام، مشماع، دوما، ميشا، حدد، يتما، يطور، نفيس، قيدمان، بيا له دوى نه دولس كورنۍ جوړې شوې، يو څه موده ټول په مكه كې اوسېدل او د يمن، شام او مصر تر مينځ يې تجارت كاوه، بيا وروسته دا كورنۍ په ټوله عربي جزيره او حتى چې له جزيرې نه اخوا هم خورې شوې له دې معلوماتو نه علاوه د قيدار او نابت له اولادې پرته د نورو په هكله څه نور معلومات په لاس كې نه شته.
انباطي تمدن د حجاز په شمال كې ډېر پرمختګ وكړ،هغوى هلته يو پياوړى حكومت جوړ كړ (بطراء) د دوى پايتخت و، هيچا يې هم مقابله نشواى كولاى، تر څو روميان راغلل او هغوى يې له مينځه يووړل.

سليمان ندوي له ډير بحث او څېړنې وروسته وايي چې د آل غسان پاچايان او انصار (اوس او خزرج) د ال قحطان له اولادې څخه نه وو، مګر هغوى د نابت بن اسماعيل (عليه السلام) له اولادې څخه دي.
د قيدار بن اسماعيل (عليه السلام) اولاده په مكه كې پاتې شوه، تر څو عدنان او ورپسې يې ځوی معد پيدا شول د عدناني عربو د نسب سلسله تر همدې ځايه پورې په سمه توګه محفوظه ده. عدنان د رسول اكرم (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) يوويشتم ن*كه دى.

په يوه حديث شريف كي راځي: كله به چې رسول الله (صلى الله عليه وسلم) د خپل نسب شجره ويله نو چې عدنان ته به ورسيد توقف به يې وكړ او نور نومونه به يې نه يادول ويل به يې:‏(‏كذب النسابون‏)‏. شجره ويونكو دروغ ويلي دي.

يو شمير عالمان له عدنان نه پورته هم د رسول الله (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) د نسب د شجرې ويل روا بولي ځكه هغوى په دې هكله دا مخكې ياد شوى حديث ضعيف بولي، دوى وايي چې د عدنان او ابراهيم (عليه السلام) تر مينځ څلويښت پلرونه (پوشته) تير شوي دي.

ويل كيږي چې (معد) يو ځوی درلود چې (نزار) نوميده، د نزار څلور زامن پيدا شول چې له هغوى نه د (اياد)، (انمار)، (ربيعه)، او (مضر) څلور لويې كورنۍ جوړې شوې، خو ربيعه او مضر ډيرې لويې او د زياتو پوشتو درلودونكې كورنۍ دي.

د ربيعه كورنۍ پښې دا دي: اسد بن ربيعه، عنزه، عبدالقيس، د وائل دوه زامن (بكر، تغلب) حنيفه او نورې.
مضر قبيله په دوو لويو كورنيو قيس عيلان بن مضر او الياس بن مضر باندې ويشل شوې ده، بيا له قيس عيلان نه بنو سليم، بنو هوازن، بنو غطفان، او له غطفان نه عبس، ذبيان، اشجع او غني بن اعصر، او له الياس بن مضر نه تميم بن مره، هذيل بن مدركه، بنو اسد بن خزيمه او د كنانه بن خزيمه كورنۍ، او له كنانه څخه د قريشو قبيله چې د فهر بن مالك بن النضر بن كنانه له اولادې څخه دي جوړه شوې ده.
بيا قريش په مختلفو كورنيو ويشل شوي دي چې مشهورې يې د جمح، سهم، عدي، مخزوم، تيم، زهره او د قصي بن كلاب كورنۍ درې واړه پښې يعنى (عبدالدار بن قصي، اسد بن عبدالعزى بن قصي، او عبدمناف بن قصي) كورنۍ دي.
د عبدمناف كورنۍ څلور پښې لري چې عبد شمس، نوفل، المطلب، او هاشم نوميږي، او د همدې هاشم له كورنۍ نه الله تعالى خپل رسول حضرت محمد (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم د رسالت لپاره غوره كړيدى.(1)
رسول اكرم (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) فرمايلي:
((ان الله اصطفى من ولد ابراهيم اسماعيل، واصطفى من ولد اسماعيل كنانه، واصطفى من بني كنانه قريش، و اصطفى من قريش بني هاشم و اصطفاني من بني هاشم)) .(رواه مسلم عن وائله بن الاسقع، باب فضل نسب النبي (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) 2/245 و الترمذي 2/201.) [الله تعالى د ابراهيم (عليه السلام) له اولادې نه اسماعيل (عليه السلام) او د اسماعيل (عليه السلام) له اولادې نه كنانه او له بني كنانه نه قريش، او له قريشو نه بني هاشم او له بني هاشم نه يي زه غوره كړى يم.]
له عباس بن عبدالمطلب (رضي الله عنه) نه روايت دى چې رسول الله (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) فرمايي:((ان الله خلق الخلق فجعلني من خير فرقهم و خير الفريقين، ثم تخير القبائل فجعلني من خير القبيلة، ثم تخير البيوت فجعلني من خير بيوتهم، فأنا خيرهم نفسا و خيرهم بيتا)).(رواه الترمذي باب ماجاء فى فضل النبي (صلى الله عليه و اله و صحبه و سلم) 2/201.
[الله تعالى مخلوق پيدا كړ، نو زه يې په له ټولو نه غوره فرقه او ډله كې وګرزولم، بيايې د هغوى په دوو غوره ډلو كې هم له هغې ډيرې غورې ډلې نه وګرزولم، بيايې قبيلې غوره كړې او زه يې په له ټولو نه غوره قبيله كې وګرزولم، بيايې كورنۍ غوره كړې زه يې له ټولو نه په غوره كورنۍ كې وګرزولم، نو زه د خپل ذات له پلوه او د خپلې كورنۍ له اړخه (يعنى له دواړو خواوو نه) له ټولو نه غوره او بهتر يم.]
او كله چې د عدنان اولاده زياته شوه، نو د عربي وطن په مختلفو برخو كې خواره شول. عبدالقيس، د بكر بن وائل او د تميم ځنې كورنۍ بحرين ته لاړې، بنوحنيفه بن صعب بن علي بن بكر يمامه ته لاړل او په حجر نومي ځاى كې ميشته شول، د بكر بن وائل نورې كورنۍ له يمامه، بحرين سيف كاظمه، خليج او ان د عراق تر شا او خوا سيمو لكه ايله او هيت پورې ورسيدلې، د تغلب ځنې كورنۍ د فرات په جزيره او نور يې له بكر سره ميشته شول، بنو تميم د بصرې په دښته كې واړول.
بنوسليم مدينې ته نژدې د القرى له درې نه تر خيبره او له خيبر نه د مدينې تر ختيځ، او د مدينې له ختيځ نه تر جبلين او په دې ترتيب سره ان تر حره نومې سيمې پورې خواره شول. ثقيف په طائف او هوازن د مكې په ختيځ د اوطاس په برخه كې چې د مكې او بصرى په لاره كې پرته ده ځاى په ځاى شول. بنو اسد د تيماء په ختيځه او د كوفې په لويديځه خوا كي ميشت شول، د دوى او تيماء تر مينځه د طي قبيلې بحتر نومې كورنۍ اوسيدله، د دوى له ځاى نه تر كوفې پورې د پنځو شپو مزل و. ذبيان كورنۍ د تيماء سره خوا كې تر حوران پورې پرته وه. د كنانه كورنۍ په تهامه او د قريشو پښه په مكه او شا او خوا سيمو كې پاتې شول، خو هغوى ډير خپل مينځي اختلافات درلودل، اتفاق يې نه درلود بلكه تيت او پرك و تر څو چې قصي بن كلاب ځوان شو، او دوى يې سره متحد او يو موټى كړل، د نفاق اور يې مړ كړ، او خپل قوم يې د يووالي په رسۍ سره وتاړه، او د همدې اتفاق او وحدت له بركته هغوى د قدر، مقام او منزلت خاوندان شول.
ــــــ
لیکوال: صفي الرحمن مبارکپوري
ژباړه:سلطان محمود صلاح
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نورې برخي په تبصره کې.
د سبسکرایب اتومات لینک :
https://bit.ly/2VrqZXR
ټویټر حساب:
https://twitter.com/BalanaLessons

- نور نشریات:
الله تعالی ته رجوع کول – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2Xw0IdD
د انسان د خلقت مقصد – مولوي ولي الله سعید:
https://bit.ly/2Xvdp8E
تلاوت قرآنکریم با ترجمه فارسی / دري – برکت الله سلیم ، عمر خطاب :
https://bit.ly/3cbmB6f
د بدیو ضررونه او د نیکیو فواید – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2xpI38S
له بدیو ځان ساتل ستره نیکي ده. - مولوي عنایت الله صاحب:
https://bit.ly/2wFjJPQ

د كهلان قبيلې مهاجرين په څلورو برخو ويشلى شو
۱ – ازد – دوى د خپل مشر عمران بن عمرو مزيقباء په امر خپل وطن پريښود، لومړى په يمن كې د ننه له يوه ځاى نه بل ته تلل راتلل، د حالاتو د معلومولو په خاطر يې د څار ګروپونه استول تر څو په پاى كې د شمال په لور لاړل او مختلفې کورنۍ يې په مختلفو سيمو کې ميشتې شوې چې تفصيل يې داسې دى:
ثعلبه بن عمرو په حجاز كې د ثعلبيه او ذي قار تر مينځ واړول او كله يې چې اولادونه لوى شول او شمېره يې ډيره شوه نو مدينې ته ننووت او هملته ميشت شو، اوس او خزرج او د حارثه بن ثعلبه اولاده له همدې (ثعلبه) قبيلې څخه دي.
حارثه بن عمرو (خزاعه) او اولاده يې په ظهران كې ځاى په ځاى شول، وروسته يې په مكه حمله وكړه او د مكې اصلي اوسيدونكي (جرهميان) يې له مكې نه ووېستل او دوى په كې ميشت شول.
عمران بن عمرو او اولاده يې عمان ته لاړل، همدوى د عمان ازديان دي.
د نصر بن ازد كورنۍ په تهامه كې ميشته شوه او دوى ته ازد شنوئه وايي.
جفنه بن عمرو او اولاده يې شام ته ورسېدل او هملته ميشت شول، جفنه په شام كې د غساسنه پاچايانو پلار و، دوى ته غساسنه ځكه ويل كيږي چې مخكې له دينه چې شام ته لاړ شي په حجاز كې يې د غسان په نامه مشهورې چينې تر څنګ اړولي وو او همدې چينې ته د نسبت په اساس غساسنه وبلل شول.
۲_ لخم او جذام – دوى د ختيځ او شمال په لوري لاړل. او د لخم له كورنۍ نه يو هم په حيره كې د مناذره پاچايانو پلار نصر بن ربيعه و.
۳_ بنو طيئ – د ازد كورنۍ له وتلو وروسته بنو طيئ د شمال په لور وخوځيدل تر څو د اجا او سلمى نوميو غرونو تر مينځ ځاى په ځاى شول چې وروسته دا دواړه غرونه د طيئ د غرونو په نامه مشهور شول.
۴_ كِنده- دوى لومړى بحرين ته لاړل، خو وروسته مجبور شول چې حضرموت ته ولاړ شي، هلته يې هم ګذاره ونه شوه نجد ته لاړل او هلته يې لوى حكومت جوړ كړ، خو هغه هم ډير ژر له مينځه لاړ.
د حمير يوه قبيله (قضاعه) هم له يمن نه ووتله او د عراق د سرحدي برخو په السماوه نومي كلي كې ميشته شوه؛ خو په دې كې اختلاف شته دى چې قضاعه له حمير څخه وه او كه نه.

مستعرب عربان
د مستعربه عربانو ن*كه حضرت ابراهيم (عليه السلام) اصلا د عراق د (ار) نومي ښار ګوټي اوسيدونكی و. (ار) د فرات سيند په لويديځه غاړه له كوفې سره نژدې پروت دى، په اوس وخت له ځمكې كيندنې او څيړنې وروسته د نوموړي ښارګوټی او د ابراهيم (عليه السلام) د كورنۍ او د دوى د ټولنيزې او ديني وضعې په هكله زيات معلومات په لاس راغلي دي.
څرګنده ده چې ابراهيم (عليه السلام) د عراق له (ار) نومي ځاى نه حاران يا حران او له هغه ځاى نه فلسطين ته تللى و او همدغه ځاى يې د خپل دعوت لپاره مركز ټاكلى و په دې هېواد كې د ننه او بهر يې ډير سفرونه كړيدي.

يو ځل مصر ته تللى و هلته چې د وخت د فرعون له فريب او مكر سره مخ شوى و، فرعون غوښتل چې د ابراهيم (عليه السلام) ښځې حضرت ساره ته ضرر ورسوي، خو الله تعالى د هغه دا چل اوفريب ناكام كړ.

فرعون په دې پوه شو چې ساره له خپل خداى (جل جلاله) سره څومره نژدې او ټينګې اړيكې لري، همغه و چې خپله لور (هاجره) يې ساره ته د خادمې او نوكرې په صفت وركړه او بيا ساره هغه (هاجره) ابراهيم (عليه السلام) ته په نكاح وركړه.
ابراهيم (عليه السلام) بيرته فلسطين ته راستون شو او هلته الله تعالى له هاجرې نه ځوى وركړ، دغه وخت له ساره سره څه ضد پيدا شو او ابراهيم (عليه السلام) يې دې ته اړ کړ چې هاجره او وړوكى ځوى يې (اسماعيل عليه السلام) له دې ځاى نه وباسي، نو ابراهيم (عليه السلام) هغوى دواړه له ځان سره بوتلل او د بيت الله شريف سره خوا كې تر هغې لوىې ونې لاندې يې ځاى په ځاى كړل چې په هغه لږ لوړ ځاى چې شا او خوا يې د سيلاب اوبو وهلی و ولاړه وه، هغه وخت په مكه كې هيڅوك هم نه اوسېدل ځكه هلته نه اوبه وې او نه واښه.
ابراهيم (عليه السلام) هاجره او اسماعيل (عليه السلام) ته لږ څه اوبه او يوه كمه اندازه خواړه (خرما) پرېښودل او خپله بيرته فلسطين ته ستون شو، څو ورځې لانه وې تيرې شوې چې د دوى د څښاك اوبه او خواړه خلاص شول په همدې وخت كې د الله تعالى په فضل او كرم سره د زمزم چينه را وخوټيده او په دې ترتيب سره رحيم خداى د دوى د څښاك او خوراك تدبير وكړ. دا كيسه اوږده او مشهوره ده.
وروسته د يمانيه قبيلې خلك (دوهم جرهميان) راغلل او د اسماعيل (عليه السلام) د مور په اجازه په مكه كې ميشته شول. ويل كيږي هغوى له دې نه مخكې د مكې په شا او خوا درو كې اوسېدل.
د بخاري شريف له روايت نه دا په ډاګه كيږي چې يمانيان له اسماعيل (عليه السلام) نه وروسته خو مخكې له دې نه چې هغه ځوان شي په مكه كې ميشت شوي وو، په داسې حال كې چې له دې نه وړاندې به هم هغوى په دې دره باندې تيريدل.
ابراهيم (عليه السلام) به كله كله د اسماعيل (عليه السلام) او حضرت هاجرې د ليدو په خاطر مكې ته تشريف ووړ، خو دا نه ده معلومه چې څو ځله مكې ته تللى دى، تاريخي مصادرو مكې ته د ابراهيم (عليه السلام) يوازې څلور سفرونه ذكر كړيدي:
١- قرآنكريم فرمايي چې الله تعالى ابراهيم (عليه السلام) ته داسې خوب وروليد چې خپل ځوی اسماعيل (عليه السلام) ذبح كوي، نو هغه هم د الله تعالى د دې امر د تعميل لپاره اقدام وكړ: (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (103) وَنَاديناهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّړيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (105) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (106) وَفَديناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) (الصافات: 103- 107)
[ترجمه: ((او كله چې غاړه كېښوده (دواړو حكم د الله ته) او وايې چاوه دغه
(اسماعيل) پر ښي اړخ دده او غږ وكړ مونږ ده ته داسې چې اې ابراهيم! په تحقيق سره رښتيا كړ تا خوب خپل او ومو مانه هغه له تا بيشكه مونږ همداسې (ن*كه جزا لكه د ابراهيم نېكه) جزا وركوو (نورو محسناتو ن*كو كارانو ته، بيشكه چې هم دا ذبحه خا مخا دا ابتلاء ازموينه وه ښكاره او فديه مو وركړه دغه (اسماعيل) ته په مذبوحې لويې سره)).]
په سفر التكوين (بايبل) كې راغلي چې اسماعيل (عليه السلام) له اسحاق (عليه السلام) نه (13) ديارلس كاله مشر و، او د دغې كيسې له سياق نه داسې معلوميږي چې دا پيښه د اسحاق (عليه السلام) له زيږيدو نه مخكې واقع شوې ده ځكه د اسحاق (عليه السلام) د پيدا كيدو زيرى د كيسې په پاى كې راغلى دى.
له دې کيسې نه دا ثابتيږي چې د اسماعيل (عليه السلام) له ځوانېدو نه مخکې ابراهيم (عليه السلام) لږ تر لږه يو ځل مکې ته سفرکړی دى. او د پاتې دريو نورو سفرونو تفصيلات يې بخاري شريف د ابن عباس (رضي الله عنهما) په روايت را نقل كړيدي چې لنډيز يې داسې دى (٢):
٢- كله چې اسماعيل (عليه السلام) ځوان شو او له جرهميانو نه يې عربي ژبه زده كړه، د جرهميانو مينه ورسره پيدا شوه، نو يوه ښځه يې ده ته په نكاح وركړه، دغه وخت يې مور (حضرت هاجره) وفات شوه. په همدې وخت كې حضرت ابراهيم (عليه السلام) هم د دوى د احوال او ليدو په خاطر مكې ته راغى، اسماعيل (عليه السلام) يې ونه موند، له ښځې نه يې دده او د ژوند د حال، احوال په هکله پوښتنه وکړه، ښځې يې له ژوند نه ډيرې ګيلې او شكوې وكړې، نو ابراهيم (عليه السلام) ورته وويل كله چې اسماعيل (عليه السلام) راغى ورته ووايه چې د دروازې ته درۍ دې بدله كړه. اسماعيل (عليه السلام) چې راغى د پلار په مقصد پوه شو، نو خپله دا ښځه يې طلاقه كړه، او د جرهم قبيلې د مشر مضاض بن عمرو له لور سره يې واده وكړ.(١)
٣ – د اسماعيل (عليه السلام) له دوهم واده نه وروسته ابراهيم (عليه السلام) يو ځل بيا مكې ته راغى، خو دا ځل يې هم خپل ځوی ونه وليد، له ښځې نه يې د حال او احوال پوښتنه وكړه هغې د الله تعالى حمد او ثنا ويله او پخپل ژوند يې شكر يوست، نو ابراهيم (عليه السلام) ورته وويل:اسماعيل (عليه السلام) ته ووايه چې د خپلې دروازې ته درۍ دې ټينګه ساته، او په خپله بيرته فلسطين ته ستون شو.
دريم ځل چې كله ابراهيم (عليه السلام) مكې ته راغى اسماعيل (عليه السلام) زمزم اوبو ته نژدې تر يوې لويې ونې لاندې غشي جوړول، كله يې چې خپل پلار وليد ورپاڅېد يو له بل سره يې د مينې او محبت څرګندونه وكړه. د دوى دا ليدنه له ډيرې مودې جدايۍ وروسته شوې وه، ډيره ګرانه ده چې دومره اوږده موده دې د ابراهيم (عليه السلام) په شان مشر، مهربان او مشفق پلار د خپل ځوی جدايي وزغملى شي، او يا دې د اسماعيل (عليه السلام) په شان ن*ك صالح، او مطيع ځوی له خپل پلار نه بېل او جدا و اوسيدلى شي!! همدا ځل دوى دواړو (عليهما السلام) كعبه شريفه جوړه كړه او ابراهيم (عليه السلام) د الله تعالى په امر خلكو ته د حج كولو بلنه او دعوت وركړ.
ـــــــــــــــــــــــ
لیکوال: صفي الرحمن مبارکپوري
ژباړه : سلطان محمود صلاح
ــــــــــــــــــــــ
د سبسکرایب اتومات لینک :
https://bit.ly/2VrqZXR
نور نشریات:
الله تعالی ته رجوع کول – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2Xw0IdD
د انسان د خلقت مقصد – مولوي ولي الله سعید:
https://bit.ly/2Xvdp8E
تلاوت قرآنکریم با ترجمه فارسی / دري – برکت الله سلیم ، عمر خطاب :
https://bit.ly/3cbmB6f
د بدیو ضررونه او د نیکیو فواید – مولوي عبدالحنان دیوبندي:
https://bit.ly/2xpI38S
له بدیو ځان ساتل ستره نیکي ده. - مولوي عنایت الله صاحب:
https://bit.ly/2wFjJPQ