Minh Triết Học Xã

Mùa xuân – nghĩ về chu kỳ nhân sinh

"Xuân khứ bách hoa lạc,
Xuân đáo bách hoa khai,
Sự trục nhãn tiền quá,
Lão tùng đầu thượng la"

Đọc bốn câu ấy giữa một buổi sáng xuân, tôi chợt thấy lòng mình lặng lại. Đất trời xoay vần, hoa nở rồi tàn, tàn rồi lại nở. Con người đặt tên cho những vòng quay ấy là “năm”. Nhưng thật ra, năm chỉ là một quy ước – một đơn vị đo thời gian mà ta tạo ra để cảm thấy mình đang đi về phía trước.

Chu kỳ sống của con người không nằm ở con số 365 ngày. Nó nằm ở những lần ta vượt qua một bài học, những lần ta nhìn rõ hơn về chính mình, những lần ta khai mở tâm hồn để bước qua điều trần trục mà đời sống bày sẵn – những cấu trúc xã hội, kỳ vọng, danh xưng, hơn thua đã tồn tại từ trước khi ta sinh ra.

Ta lớn lên trong một thế giới đã có sẵn luật chơi. Ta được trao một cái tên, một vai trò, một hệ giá trị. Và rồi suốt đời, ta tưởng rằng mình đang sống tự do, nhưng phần nhiều chỉ đang vận hành trong những thiết kế có trước. Mỗi “mùa xuân” của đời người, nếu không đi kèm một sự thức tỉnh, thì cũng chỉ là một vòng quay lặp lại.

Vậy nên, câu hỏi không phải là: “Ta đã đi qua bao nhiêu năm?”
Mà là: “Ta đã vượt qua bao nhiêu lớp vô minh của chính mình?”
- Ta là ai, nếu gỡ bỏ chức danh?
- Ta là gì, nếu không còn những lời khen chê?
- Bản sắc của ta có phải là thứ người khác nhìn thấy, hay là điều ta âm thầm đối diện mỗi đêm?

Mùa xuân thực sự không đến khi hoa nở.
Mùa xuân đến khi ta nhận ra mình không chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh, mà là một thực thể có khả năng quan sát, lựa chọn và chuyển hóa.
Có thể đời sống đã bày sẵn nhiều thứ trước khi ta sinh ra.
Nhưng ta vẫn có một quyền – quyền hiểu, quyền vượt qua, và quyền sống với một tâm thức rộng hơn những gì ta được lập trình.
Xuân đến rồi xuân đi.
Hoa nở rồi hoa tàn.

Nhưng nếu mỗi vòng quay giúp ta sáng hơn một chút, thì tuổi tác không còn là sự lão hóa, mà là sự trưởng thành của tâm.
Và khi đó, mùa xuân không còn ở ngoài kia –
mà ở trong chính mình.

Càng làm tốt, ta càng dễ bị trách cứ?

Tôi nhận ra một điều khá muộn, sau hơn 5 năm làm việc và đi qua nhiều vị trí, nhiều cấp lãnh đạo khác nhau: càng làm tốt, ta càng dễ bị trách cứ.

Lúc mới đi làm, tôi tin rằng cứ cố gắng, cứ gánh vác, cứ làm cho thật tròn vai thì rồi kinh nghiệm sẽ đến, cơ hội sẽ mở ra. Và đúng là tôi đã làm được rất nhiều việc, thậm chí nhiều lúc quán xuyến thay cả những phần không thuộc trách nhiệm của mình. Nhưng càng về sau, tôi càng thấy một nghịch lý: khi mình làm tốt, người ta quen với điều đó; khi mình dừng lại, từ chối, hoặc chuyển giao công việc cho người khác, sự khó chịu bắt đầu xuất hiện.
Không phải vì tôi làm sai, mà vì họ đã quen với việc tôi luôn ở đó. Quen với cảm giác yên tâm khi có một người “lo được hết”. Và khi sự quen thuộc ấy bị phá vỡ, thay vì nói lời cảm ơn, phản ứng thường là trách móc.

Tôi hay nghĩ đến một hình ảnh rất đời: bạn đi một chiếc xe quen suốt nhiều năm, nó chở bạn êm ái, không một lời than vãn. Đến một ngày, xe bị xì lốp. Bạn buộc phải lấy một chiếc xe khác, chạy không quen, khó chịu đủ đường. Và rồi, thay vì nhớ đến quãng đường chiếc xe cũ đã đồng hành cùng bạn, bạn quay lại trách nó: tại sao lại hư vào lúc này?

Nhiều môi trường làm việc cũng như vậy. Người làm tốt lâu ngày dễ bị xem là “mặc định phải như thế”. Khi họ không còn đáp ứng trọn vẹn kỳ vọng ngầm ấy, họ trở thành vấn đề.
Từ những trải nghiệm đó, tôi học cách từ chối, học cách giấu bớt khả năng, và quan trọng hơn, học cách tập trung cho mục tiêu cá nhân thay vì cố gắng làm hài lòng mọi hệ thống. Không phải vì lười biếng hay thiếu trách nhiệm, mà vì tôi hiểu rằng nỗ lực của mình cần được đặt đúng chỗ.

Bài học lớn nhất là: hãy nhìn thật kỹ cấp trên và văn hóa tổ chức trước khi quyết định phấn đấu đến đâu. Có những môi trường xứng đáng để dốc lòng, nhưng cũng có những nơi mà càng cho đi nhiều, bạn càng bị khai thác nhiều hơn. Những lời hô hào kiểu “cứ phấn đấu đi rồi sẽ được ghi nhận, thăng tiến” đôi khi chỉ là diễn ngôn lãnh đạo được tạo ra để giữ cho guồng máy vận hành trơn tru.

Hiểu được điều này không khiến tôi bi quan, mà giúp tôi tỉnh táo hơn. Làm việc vẫn cần nghiêm túc, nhưng không đánh đổi chính mình. Bởi sau cùng, con đường sáng suốt nhất không phải là làm hết sức ở mọi nơi, mà là đặt đúng sức mình vào đúng môi trường.

Ranh giới giữa sự nghiêm túc học thuật và chủ nghĩa cá nhân trong nghiên cứu khoa học

Tôi từng nghĩ khá nhiều về ranh giới giữa sự nghiêm túc học thuật và chủ nghĩa cá nhân trong nghiên cứu khoa học. Nhưng phải đến khi đi qua một chặng đường không dài làm reviewer, trực tiếp đọc phản biện và nhận phản biện, tôi mới thật sự chạm vào vấn đề này một cách rõ ràng.

Có một nghịch lý đang diễn ra: cái được gọi là nghiêm túc học thuật đôi khi đang bị biến tướng thành chủ nghĩa cá nhân trong tri thức. Nhiều người quá tin vào hiểu biết của chính mình, đến mức xem đó là chuẩn mực tuyệt đối. Những gì khác với hệ quy chiếu quen thuộc của họ thì bị xem là “chưa đủ”, “chưa đúng”, thậm chí bị gạt bỏ không thương tiếc — bất chấp công sức, thời gian và thiện chí học thuật của người khác.

Điều này bộc lộ rõ trong quá trình phản biện bài báo, luận văn, luận án hay đề tài nghiên cứu. Đặc biệt ở phản biện ẩn danh, khi không đối diện trực tiếp, không cần chịu trách nhiệm xã hội cho lời nói, cái tôi tri thức có điều kiện phô bày mạnh mẽ hơn. Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng đã chỉ ra hiện tượng này thường xuất hiện ở giai đoạn tiền đỉnh cao của nhà nghiên cứu — khi họ bắt đầu tin rằng mình đã đủ giỏi, đủ “trọng lượng”, và vì thế không còn nghi ngờ chính hiểu biết của mình nữa.

Nhưng khoa học, nếu thiếu sự nghi ngờ đối với chính bản thân mình, thì rất dễ trượt sang giáo điều. Khi đó, phản biện không còn là để làm sáng tỏ tri thức, mà trở thành công cụ khẳng định cái tôi. Đáng buồn hơn, có những người phê phán người khác một cách lạnh lùng, quên rằng chính họ cũng từng là người đi học, từng cần sự nâng đỡ, khoan dung và dẫn dắt.

Chia sẻ điều này không phải để trách cứ, mà để nhắc nhau về một tinh thần khoa học khai minh: nghiêm túc nhưng khiêm tốn, chặt chẽ nhưng khoan dung, phản biện nhưng không đàn áp. Bởi lẽ, chủ nghĩa cá nhân trong nghiên cứu không chỉ làm tổn thương người khác, mà còn âm thầm giết chết hình ảnh của chính nhà khoa học — và quan trọng hơn, giết chết khả năng khai mở tư duy mà khoa học đáng lẽ phải nuôi dưỡng.

By Tuyen (2026).
Ảnh: Group Reviewer 2 must be stopped.

Xin được giới thiệu series "Minh triết cuối tuần".
Những đúc kết ngắn gọn, dễ nhớ và có sức tác động mạnh mẽ đến suy nghĩ, nhận thức này mong sẽ giúp bạn thảnh thơi và thong d**g hơn trên cuộc đời khó khăn này.

👏 Hãy làm bạn và ở gần những người thật sự hiểu ta, những người nhìn thấy nơi ta một phần của chính họ.
Vì suốt đời này, ta không cần – và cũng không thể – dùng hết hơi sức để thay đổi cách nhìn của bất kỳ ai về mình; ai không muốn hiểu, có nói bao nhiêu cũng vẫn vậy.

👏 Đừng dành cả đời níu giữ một vị trí mà người khác chỉ cần vài giờ là đã có thể thay thế ta.
Có những chỗ chỉ cần ta sơ ý là mất, nhưng có một nơi không ai cướp được: đó là giá trị nội tâm mà ta đã khổ công vun dưỡng.

👏 Ta không cần thuyết phục ai phải công nhận mình; người có mắt để thấy, sẽ tự thấy.
Người biết giá trị của ta sẽ tự tìm đến, rất tự nhiên, không cần lời mời gọi – còn những người không thấy, dù ta cố gắng thế nào cũng chỉ vô ích.

Tương lai của tri thức nhân loại không nằm ở những cỗ máy mạnh hơn, mà ở những con người hiểu rõ hơn về giới hạn của mình.

Tương lai ấy sẽ đến khi tri thức không chỉ hỏi “làm sao để biết”, mà còn hỏi “biết để làm gì”. Khi đó, khoa học xã hội sẽ không còn là phụ trợ của công nghệ, mà trở thành nơi gìn giữ phẩm giá cho thời đại hậu nhân loại – nơi con người học cách tồn tại không chỉ như sinh thể thông minh, mà như sinh thể có ý thức, có lòng nhân, và có khả năng thức tỉnh.

“Khi ham muốn lắng xuống, bình yên bắt đầu.”

Mọi việc trên đời đều khởi đầu từ một chữ muốn: muốn có, muốn hơn, muốn được nhìn nhận, muốn không thua kém ai. Từ cái “muốn” nhỏ bé ấy, con người dựng nên cả một đời rong ruổi, tưởng rằng mình đang sống, nhưng thật ra là đang chạy — chạy theo những ảo vọng không bao giờ đủ.

Ham muốn giống như lửa. Khi mới nhóm, nó sưởi ấm ta; nhưng càng chất thêm củi, ngọn lửa ấy càng thiêu rụi sự bình yên bên trong. Người có nhiều ham muốn không phải người sung sướng nhất, mà là người dễ bất an nhất. Vì càng có, càng sợ mất. Càng cao, càng sợ ngã. Càng được tung hô, càng sợ bị lãng quên. Và thế là một đời trôi qua trong những đêm dài không ngủ, trong những nỗi sợ không tên.

Kỳ lạ thay, chỉ khi tâm tham cầu không còn, ta mới nhận ra: thế giới chưa bao giờ thiếu, chỉ là ta không nhìn thấy. Khi thôi tranh giành, thôi cưỡng cầu, mọi sự đến với mình đều là duyên đúng lúc. Không phải “buông xuôi”, mà là tùy thuận – thuận theo dòng duyên mà không bị cuốn trôi.

Nếu có thể, mỗi sáng hãy tập nhìn lại tâm mình một chút: hôm nay ta đang làm vì điều gì – vì niềm vui tự nhiên hay vì một ham muốn phải hơn ai đó? Chỉ cần thấy được điều ấy, ta đã đi được nửa chặng đường về với bình yên.

Ảnh: Hàng trăm người chen lấn xô đẩy tranh giành ăn buffet (Kênh 14).

Một vài suy nghĩ cá nhân sau khi danh sách 836 ứng viên giáo sư, phó giáo sư năm 2025 được công bố ️🎊

✍️ Từ khi còn chưa bước chân vào giảng đường đại học, trong tâm thức của tôi, những người mang học hàm, học vị cao luôn là biểu tượng của trí tuệ, học thuật và sự mẫu mực trong tư tưởng. Đó là niềm tin mà đến nay tôi vẫn giữ, nhưng cũng phải thừa nhận rằng, theo quan sát của riêng mình trong môi trường học thuật, số người thật sự xứng đáng với ý nghĩa cao đẹp của hai chữ “giáo sư” đang ngày một ít đi. Tôi không có bằng chứng thống kê, chỉ là những điều mắt thấy, tai nghe, và lòng cảm nhận.

✍️ Vì vậy, khi Văn phòng Hội đồng Giáo sư Nhà nước công bố danh sách 836 ứng viên được thông qua (trong đó có 71 giáo sư và 765 phó giáo sư), tôi vẫn muốn gửi lời chúc mừng chân thành đến những người thực sự xứng đáng, đã dành cả đời tâm huyết cho tri thức và người học. Tuy nhiên, tôi cũng tin rằng trong danh sách ấy, sẽ có người vừa đủ chuẩn, và có thể có người chưa đủ.

️🎈 Tại sao tôi lại nói vậy? Vì tiêu chuẩn dễ bị lung lay nhất hiện nay chính là tiêu chuẩn về công bố quốc tế – đặc biệt là Scopus. Ở nhiều hồ sơ, tạp chí được liệt kê là “Scopus-indexed”, nhưng nếu kiểm tra kỹ, không ít trường hợp thuộc tạp chí đã bị loại khỏi Scopus, hoặc chỉ nằm trong danh sách ở một giai đoạn ngắn.

✍️ Vấn đề là, nhiều hội đồng hiện vẫn chỉ kiểm tra bằng cách tra trên Scimago (SJR) – trong khi SJR chỉ cho biết xếp hạng tạp chí theo năm, chứ không phản ánh chính xác việc tạp chí còn được Scopus công nhận hay không ở thời điểm bài báo được xuất bản.
Cách làm đúng phải là:
👉 Kiểm tra trực tiếp Scopus Source List (file cập nhật hàng tháng do Elsevier công bố).
👉 Tra cụ thể xem tạp chí in/out Scopus từ số, tập nào.
👉 Xác minh bài báo có mã DOI và index thật trong Scopus database, chứ không dựa vào danh xưng.

Nếu thực hiện quy trình này một cách nghiêm túc, tôi tin rằng sẽ có không ít hồ sơ không đạt yêu cầu. Và điều đó không phải để làm khó ai, mà để bảo vệ sự tôn nghiêm và uy tín của học hàm, học vị Việt Nam.

🙌 Danh xưng “giáo sư” hay “phó giáo sư” vốn dĩ không chỉ là một bậc thang nghề nghiệp, mà là biểu tượng của văn hóa tri thức, của sự chính trực trong học thuật. Vì vậy, điều quan trọng không phải là thêm bao nhiêu người đạt, mà là giữ được bao nhiêu người thật sự xứng đáng.

Nguồn: Tran Tuyen

Danh sách xem tại: http://hdgsnn.gov.vn/tin-tuc/danh-sach-ung-vien-duoc-hdgs-nganh-lien-nganh-de-nghi-xet-cong-nhan-dat-tieu-chuan-chuc-danh-gs-pgs-nam-2025_823/
Bài báo tham chiếu: https://giaoduc.net.vn/97-ung-vien-gs-pgs-khong-vuot-qua-vong-xet-hdgs-nganh-lien-nganh-nganh-kinh-te-nhieu-nhat-post255076.gd

97 ứng viên GS, PGS không vượt qua vòng xét HĐGS ngành, liên ngành: Ngành Kinh tế nhiều nhất GDVN -Năm 2025 có 97 ứng viên giáo sư, phó giáo sư không được HĐGS ngành, liên ngành thông qua, trong đó ngành Kinh tế chiếm số lượng nhiều nhất.

👇 Thức tỉnh sau những con số: Khi đại học cần quay lại với sứ mệnh khai minh chứ không phải cuộc đua thứ hạng

Bảng xếp hạng Times Higher Education (THE) năm 2026 vừa công bố ghi nhận 11 trường đại học Việt Nam lọt vào danh sách — con số cao nhất từ trước đến nay. Hai cái tên mới là Đại học Nguyễn Tất Thành và Đại học Đà Nẵng, bổ sung vào danh sách quen thuộc gồm UEH, Duy Tân, Tôn Đức Thắng, Y Hà Nội, Mở TP.HCM, ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Bách khoa Hà Nội và Huế. Bức tranh tổng thể cho thấy giáo dục đại học Việt Nam đang được quốc tế ghi nhận hơn bao giờ hết.

👋 Nhưng đằng sau những vị trí tưởng như rực rỡ đó, một câu hỏi đáng phải đặt ra: chúng ta đang thật sự tiến bộ, hay chỉ đang học cách leo hạng?

🙏 1. Khi “thành tích” trở thành mục tiêu, chứ không còn là hệ quả
Nhìn sâu vào dữ liệu THE, có thể thấy các trường Việt Nam có điểm nghiên cứu (Research Quality) rất cao – nhiều trường đạt trên 90 điểm về trích dẫn. Tuy nhiên, các tiêu chí nền tảng như chất lượng giảng dạy (Teaching) và môi trường nghiên cứu (Research Environment) lại chỉ quanh mức 12–20 điểm. Điều này cho thấy sự mất cân đối: chúng ta đang nỗ lực công bố quốc tế, nhưng chưa tạo được một hệ sinh thái học thuật vững bền.
Không thể phủ nhận, công bố khoa học là cần thiết. Nhưng khi công bố trở thành mục tiêu sống còn để “có tên trên bảng xếp hạng”, nó dễ biến thành một nền kinh tế hình thức: dự án nào cũng phải có bài báo; giảng viên bị ép phải công bố dù thiếu điều kiện nghiên cứu; sinh viên cao học bị biến thành “nhà sản xuất dữ liệu giá rẻ”. Từ đó hình thành một văn hóa công bố vì chỉ tiêu, chứ không còn vì tri thức.

🙏 2. Khi xếp hạng trở thành chiếc gương méo
Bản chất của các bảng xếp hạng quốc tế như THE hay QS là công cụ so sánh tương đối, giúp nhìn nhận vị trí học thuật trên bình diện toàn cầu. Nhưng khi được xem như mục tiêu phấn đấu tuyệt đối, nó trở thành chiếc gương méo phản chiếu niềm tin sai lệch về giá trị giáo dục.
Trên thế giới, hơn 700 trường đại học và viện nghiên cứu đã rút khỏi các hệ thống xếp hạng – trong đó có Sorbonne (Pháp), Harvard, Yale, Columbia, Johns Hopkins – những tên tuổi không cần bảng xếp hạng để chứng minh đẳng cấp. Họ rời đi không phải vì sợ bị đánh giá thấp, mà vì họ nhận ra trò chơi xếp hạng đang làm méo mó sứ mệnh của giáo dục: thay vì khai sáng tri thức, đại học đang bị biến thành nhà máy sản xuất điểm số và chỉ số.

Ở Việt Nam, hệ quả này bắt đầu rõ rệt: nguồn lực đầu tư cho nghiên cứu, giảng viên, và cơ sở vật chất bị dồn vào chạy đua công bố quốc tế, trong khi chất lượng giảng dạy, kỹ năng sinh viên, và năng lực tư duy phản biện lại không được cải thiện tương xứng. Những gì chúng ta cần — những con người biết suy nghĩ độc lập, biết đặt câu hỏi, biết sáng tạo và phụng sự xã hội — lại không thể đo bằng số lượng bài báo hay vị trí trong bảng xếp hạng.

🙏 3. Khai minh trở lại: Đại học là nơi gieo hạt, không phải nơi tính điểm
Một xã hội tiến bộ không được định hình bằng thứ hạng, mà bằng chất lượng tri thức và nhân cách mà nền giáo dục gieo trồng. Đại học phải là không gian khai minh, nơi tri thức được đặt trong bối cảnh nhân văn và trách nhiệm xã hội, nơi người học được khơi dậy khả năng tự học, tự phản tỉnh, và tự phụng sự.
Nếu xem bảng xếp hạng như “tấm gương để soi mình”, thì tốt. Nhưng nếu xem nó là “kim chỉ nam để hành động”, thì đó là một sai lầm nguy hiểm. Bởi khi cái bóng của con số lớn hơn giá trị con người, giáo dục sẽ đánh mất linh hồn.

👉 Giờ đây, khi thế giới đang tự điều chỉnh nhận thức về ý nghĩa thật của giáo dục, Việt Nam cũng cần một sự thức tỉnh tương tự. Thứ chúng ta cần không phải là thêm vài bậc trong bảng xếp hạng, mà là một cuộc cách mạng thầm lặng về chất lượng người dạy, người học, và môi trường học thuật – nơi tri thức không phải để leo hạng, mà để khai sáng.

👏 Bảng xếp hạng chỉ là ảo ảnh của sự công nhận. Khai minh mới là giá trị thật của giáo dục.

Các bảng thống kê có nguồn từ báo Tuổi trẻ và tác giả tổng hợp từ THE 2026.

Xuân, hạ, thu, đông rồi lại xuân – bốn mùa xoay vần, lặp đi lặp lại mà không bao giờ cũ.

Mỗi mùa như một nhịp thở của vũ trụ, dịu dàng nhưng kiên định, nhắc ta rằng đời sống vốn không đứng yên, cũng chẳng hối hả. Hôm nay, ngày đầu tháng Mười, cũng có thể xem như khởi đầu của mùa đông – mùa cuối cùng trong vòng quay năm tháng. Thời gian dường như chậm lại, để ta có thể lắng nghe được tiếng thì thầm của đất trời.

Bao tháng ngày qua, có lẽ ta đã mải miết với bao lo toan, đã để thời gian trôi đi mà không kịp nhận diện. Nhưng ngay khoảnh khắc này, nếu ta dừng lại, chạm vào nhịp đập của thời gian và không gian, ta sẽ thấy rõ sự chuyển động lặng lẽ của bốn mùa và của chính đời mình. Khi đó, ta chợt nhận ra: ta không cần đuổi theo thời gian, cũng chẳng cần sợ bị thời gian rượt đuổi. Bởi thời gian không phải kẻ săn đuổi, cũng chẳng phải món đồ để ta chiếm hữu. Thời gian chỉ là nhịp thở của vũ trụ, và ta, nếu biết buông nhẹ, thì có thể sống hòa điệu trong nhịp thở ấy.

Có những lúc, tâm ta tự nhiên trở nên lắng đọng. Ta nhìn thấy lá vàng rơi mà không buồn, nghe mưa rơi mà không vội, thấy sương giăng mà không lạnh. Bởi ta hiểu rằng mọi thứ chỉ đang dịch chuyển theo một tiết tấu vĩnh cửu, và ta may mắn được hiện diện trong tiết tấu đó. Khi sống được như vậy, ta bỗng thấy mọi chuyện đời thường nhẹ đi: nỗi lo cũng không còn quá nặng, thành công hay thất bại cũng chỉ như mây trôi qua bầu trời.

Mong rằng trong những ngày cuối năm này, bạn sẽ có cơ hội tìm được sự hòa điệu ấy – hòa điệu cùng thời gian, cùng không gian, cùng vũ trụ. Và khi lòng bạn biết buông nhẹ, biết lắng nghe nhịp đập thâm sâu ấy, bạn sẽ thấy mình không thiếu, cũng chẳng cần phải hơn ai. Bởi ngay trong khoảnh khắc hiện tại, bạn đã đủ đầy như một mùa xuân mới vừa khẽ chạm vào.

THẤY RÕ SẮC TỨC THỊ KHÔNG

Bát-nhã Tâm Kinh khai thị: “Sắc tức thị không, không tức thị sắc.” Người xưa đã thấy rõ bản chất của vạn vật, điều mà khoa học hiện đại nay cũng dần chứng minh.

Khoa học nói rằng: tất cả hình tướng trong đời này – từ một hạt cát, một nhành cây, một con người – đều được tạo thành từ nguyên tử. Nguyên tử lại chỉ là khoảng trống bao la, với hạt nhân nhỏ bé và các electron xoay vần. Cái mà mắt ta thấy như chắc đặc, kỳ thực phần lớn chỉ là “không gian rỗng”.

Như thế, cái gọi là “sắc” – hình tướng – vốn đã là “không”. Nó hiện hữu chỉ nhờ sự kết hợp tạm thời của các phần tử. Khi duyên đủ thì hợp, thành vật, thành người, thành cảnh. Khi duyên tan thì rã, trở lại hư vô.
Ngược lại, “không tức thị sắc”: chính cái rỗng lặng ấy lại là nền tảng cho mọi hiện hữu. Nhờ có không gian rỗng, nguyên tử mới vận hành, nguyên tố mới hợp thành muôn vật. Không phải hư vô chết cứng, mà là không gian sinh thành.

Nguyên lý của cuộc đời
Đời người cũng theo cùng một nguyên lý ấy:
- Mọi sự gặp gỡ, mọi sự việc, mọi quan hệ, đều là hợp duyên.
- Đủ duyên thì sinh khởi, hết duyên thì tan rã.
- Trong cái “có” đã ẩn sẵn mầm “không”; trong cái “không” lại tiềm chứa khả năng “có”.

Vì vậy, con đường minh triết là:
- Khi cần, ta tạo ra nhân duyên để hợp – gieo nhân, mở duyên, dựng nên sự việc.
- Khi hết, ta buông để tan – không níu kéo, không cưỡng cầu, để dòng đời trở lại nguyên trạng.

Tuân theo dòng chảy
Người không hiểu nguyên lý này, sống trong khổ đau vì cố giữ cái vốn phải tan. Người thấy rõ nguyên lý này, sống trong bình thản vì biết thuận theo dòng chảy.
Sắc tức thị không không chỉ là giáo lý trong kinh Phật, mà còn là nguyên lý nền tảng của vũ trụ. Nó nhắc ta rằng: chẳng có gì thường hằng, chẳng có gì để níu giữ.
Điều duy nhất cần là tâm sáng suốt, biết tạo duyên khi nên, và buông khi phải.

NGÓN TAY VÀ MẶT TRĂNG

Người đời thường hỏi: đâu là chân lý vĩnh hằng?
Nhưng chân lý không phải tảng đá bất biến, cũng chẳng phải khuôn vàng thước ngọc. Nó chỉ là ngón tay chỉ về mặt trăng: nếu cứ nhìn ngón tay, ta không bao giờ thấy được vầng nguyệt sáng.

Tri thức và kiến thức của ta, dù nhiều đến đâu, cũng chỉ như nắm lá trong tay. Trong khi thế sự, biến hóa của đời người, lại như rừng lá mênh mông. Lấy nắm lá trong tay để đo rừng, sao có thể thấu suốt?
Điều cần, không phải tích thêm lá vào tay, mà là mỗi ngày trí tuệ sáng ra. Trí tuệ ấy không chỉ là tri thức, mà là con mắt thấy rõ:
- Thấy người, không chỉ hình tướng, mà cả sự vận động trong chiều sâu.
- Thấy việc, không chỉ kết quả, mà cả dòng nhân duyên đang vận hành.
- Thấy đời, không chỉ là trật tự ngoài mặt, mà cả sự lộn xộn vốn có của nó.

Khi trí tuệ sáng ra, ta sẽ bình thản trước mọi lộn xộn, bởi hiểu rằng đời vốn dĩ đã như thế. Cái cần sắp đặt, không phải thế gian, mà là tâm mình. Đời có thể muôn hình vạn trạng, nhưng tâm không được lộn.