09/08/2022
[SÁCH GIÁO KHOA SINH HỌC MỚI CÓ ĐIỂM GÌ ĐẶC BIỆT?]
Theo thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm học 2022 – 2023 tới đây sẽ là năm học đầu tiên triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 ở bậc trung học phổ thông (cùng với lớp 3 ở cấp tiểu học và lớp 7 ở cấp trung học cơ sở). Theo đó, Sinh học trở thành một môn học tự chọn thuộc nhóm môn khoa học tự nhiên (Vật lý, Hoá học, Sinh học) được thực hiện giảng dạy với thời lượng dự kiến khoảng 70 tiết học/năm. Đồng thời, do CTGPDT 2018 không quy định bắt buộc về việc sử dụng đồng nhất một bộ sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc, các địa phương (cấp tỉnh, thành phố) có thể tuỳ vào tình hình thực tế để lựa chọn bộ sách giáo khoa phù hợp. Với cơ chế này, các tỉnh/thành phố có thể tuỳ ý lựa chọn một trong ba bộ sách giáo khoa: Kết nối tri thức với cuộc sống (NXB Giáo dục), Chân trời sáng tạo (NXB Giáo dục) hoặc Cánh diều (NXB Đại học sư phạm) để thống nhất sử dụng trong phạm vi địa phương. Để đáp ứng với thay đổi về mục tiêu cũng như nội dung giáo dục của CTGDPT 2018, sách giáo khoa Sinh học 10 theo chương trình mới cũng có một số thay đổi nhất định.
Một số thay đổi đáng chú ý ở sách giáo khoa sinh học mới xét trên cả ba bộ sách giáo khoa có thể kể đến như sau:
* Về hình thức: tăng cường đáng kể kênh hình (bảng biểu, sơ đồ,…) lẫn kênh chữ. Nội dung bài học được tổ chức khoa học hơn (Mở đầu → Hình thành kiến thức mới → luyện tập, vận dụng) cùng với các biểu tượng bắt mắt. Thiết kế và trình bày nội dung bài học cũng có sự đầu tư tạo hứng thú cho học sinh khi sử dụng.
* Về nội dung:
1. Thay đổi toàn bộ tên gọi, danh pháp cũ thành tên gọi, danh pháp tiếng anh tương ứng (ví dụ: ADN → DNA, saccarit → saccharide,…)
2. Thay vì mở đầu chương trình bằng bài “Các cấp độ của tổ chức sống” (chương trình cũ), CTGDPT 2018 có sửa đổi và thay thế nội dung đầu tiên thành “Giới thiệu khái quát chương trình môn Sinh học”, trong đó giới thiệu tổng quan về các lĩnh vực nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu khoa học và các ngành nghề liên quan đến Sinh học. Đây là một điểm cộng lớn cho sự thay đổi về nội dung vì CTGDPT 2018 đã chú trọng đến việc tăng cường dạy “cách học, cách làm” thay vì dạy kiến thức có sẵn.
3. Bổ sung một số nội dung mới không có ở chương trình cũ, ví dụ như “truyền tin tế bào”, “công nghệ tế bào”,… Nội dung mới tuy ít (về cơ bản các nội dung cốt lỗi vẫn gần như giống khung chương trình cũ) nhưng khi nhìn một cách tổng thể, giữa các nội dung có tính hệ thống chặt chẽ hơn và giữa các bài học có tính liên kết và mối quan hệ mật thiết hơn.
4. Tăng cường nội dung liên hệ thực tiễn, ứng dụng khi trình bày bài học. Câu hỏi và bài tập cuối bài cũng được thay đổi về hình thức nhằm chú trọng đánh giá khả năng vận dụng kiến thức vào đời sống (tiếp cận dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh).
5. Chuyên đề học tập: Bên cạnh nội dung giáo dục trong sách giáo khoa, học sinh còn được lựa chọn một số chuyên đề học tập trong mỗi năm học. Các chuyên đề này chủ yếu được phát triển từ nội dung các chủ đề sinh học ứng với chương trình mỗi lớp 10, 11, 12 nhằm mở rộng kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành, tìm hiểu ngành nghề để trực tiếp định hướng, làm cơ sở cho các quy trình kĩ thuật, công nghệ thuộc các ngành nghề liên quan đến sinh học trong tương lai. Nội dung cụ thể của các chuyên đề học tập được trình bày riêng trong sách “Chuyên đề học tập Sinh học”.
Hiện nay, cả ba bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, Chân trời sáng tạo và Cánh diều đều được sử dụng tại nhiều địa phương trên khắp cả nước, trong đó Cánh diều là bộ sách được phần đông các địa phương lựa chọn cho chương trình GDPT mới ở cấp phổ thông hơn cả. Với SGK Sinh học Cánh diều, đặc trưng của bộ sách này là cách trình bày bài học logic (trong bài phân chia rõ hai cột nội dung và câu hỏi luyện tập, vận dụng), đa dạng trong minh hoạ cũng như tỉ mỉ về nội dung. Với cuốn Kết nối tri thức với cuộc sống, điểm mạnh đặc trưng là kiến thức gần gũi, liên hệ thực tiễn đa dạng trên nhiều mặt đúng như tên gọi của bộ sách, tuy nhiên lại có điểm trừ lớn là kênh chữ chiếm đa số, hình ảnh minh hoạ trong nhiều bài học chưa đa dạng và đầu tư nên kém bắt mắt hơn so với hai bộ sách còn lại. Với cuốn Chân trời sáng tạo, bộ sách này mang nhiều đặc điểm trung gian giữa hai bộ sách trên: cân đối giữa kênh chữ và kênh hình, nội dung bài học được trình bày logic theo hướng sơ đồ hoá, chú trọng liên hệ, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đặc biệt là ở câu hỏi cuối bài. Mỗi bộ sách đều có ưu, nhược điểm riêng và phù hợp với từng đối tượng học sinh cụ thể, ví dụ như với bộ Cánh diều, một số nội dung được đào sâu hơn so với hai bộ sách còn lại, do đó rất phù hợp cho các học sinh có niềm yêu thích với Sinh học và có thể sử dụng làm nền tảng cho học sinh tiếp cận với kiến thức nâng cao phục vụ cho kì thi HSG các cấp. Trên thực tế, mặc dù trở thành môn học tự chọn nhưng nếu học sinh có thể tự do lựa chọn 4 môn bất kỳ trong 9 môn tự chọn thì số tổ hợp có thể lên tới hơn 100, do đó đa số các trường THPT hiện nay đều chủ động tự tạo ra một số tổ hợp môn có sẵn cho học sinh lựa chọn để phân lớp, bởi vậy có thể học sinh lựa chọn tổ hợp có môn Sinh học nhưng chưa chắc đã “thích” học mà chọn vì thấy có vẻ “dễ” hoặc có môn khác trong tổ hợp này là môn mình yêu thích, trong trường hợp này những bộ sách với kiến thức cơ bản, nhẹ nhàng lại phù hợp hơn cả.
Tóm lại, những thay đổi trên trong SGK Sinh học mới là tín hiệu đáng mừng góp phần đưa chương trình Sinh học tiếp cận với xu hướng quốc tế, góp phần giáo dục định hướng nghề nghiệp cũng như chú trọng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Song song với sự đổi mới này cũng cần có sự đầu tư hơn về trang thiết bị, cơ sở vật chất phục vụ dạy học cũng như năng lực của giáo viên.