29/03/2025
Rất hữu ích với người học ngoại ngữ, đây chính là cách tôi học trong nhiều năm, cứ phải tắm trong ngôn ngữ, thay vì học ngữ pháp như kiểu học công thức toán học. Kiểu như đứa trẻ 2 tuổi học nói ấy.
Cách Não Bộ Tiếp Nhận Ngôn Ngữ
Hầu hết học sinh vẫn mắc những lỗi giống nhau, dù họ đã biết quy tắc. Dĩ nhiên hiện nay có nhiều chương trình học thương mại, nhưng đáng tiếc là phần lớn trong số đó không hiệu quả. Bạn nên tập trung vào việc tiếp nhận ngôn ngữ (language acquisition).
Tiến sĩ Jeff McQuillan là một chuyên gia về tiếp nhận ngôn ngữ thứ hai – quá trình mà con người học một ngôn ngữ mới. Ông có bằng tiến sĩ về Ngôn ngữ học Ứng dụng và từng là giáo sư đại học trong nhiều năm. Tiến sĩ McQuillan cũng có hàng chục năm kinh nghiệm trong việc nghiên cứu cách chúng ta học ngôn ngữ – điều rất hữu ích cho bất kỳ ai muốn học một ngôn ngữ mới. Hiện nay, ông đã xuất bản nhiều bài viết về việc học ngôn ngữ và đang điều hành chương trình podcast ESL dành cho người học tiếng Anh.
Ông cũng có một blog mang tên "The Backseat Linguist". Trong buổi phỏng vấn này, Jeff chia sẻ những gì nghiên cứu đã cho thấy về cách chúng ta học ngôn ngữ, những sai lầm lớn khi học ngữ pháp và từ vựng, cùng với lời khuyên cho người học ngôn ngữ. Jeff, người lớn học ngôn ngữ mới như thế nào?
Người lớn học ngôn ngữ mới giống như trẻ em học ngôn ngữ, giống như cách tất cả chúng ta đã học ngôn ngữ mẹ đẻ – đó là bằng cách hiểu được thông điệp. Điều này nghe có vẻ bí ẩn, nên để tôi giải thích thêm. Thực ra, bộ não có hai cách để lưu giữ ngôn ngữ. Cách thứ nhất được gọi là “học” – tức là kiến thức có ý thức về ngôn ngữ, như việc biết các quy tắc ngữ pháp. Ví dụ như quy tắc “i đứng trước e, trừ sau c”. Trong ngôn ngữ học, chúng tôi thường phân biệt giữa “học” (learning) và “tiếp nhận”
(acquisition). Học là có ý thức, còn tiếp nhận là tiềm thức hoặc vô thức – đó là loại kiến thức bạn có trong não ngay cả khi bạn không nhận ra.
Kiến thức đó là thứ bạn thường dùng trong giao tiếp. Vậy câu hỏi đặt ra là: cái nào quan trọng hơn? Ta nên tập trung vào việc học hay tiếp nhận? Câu trả lời – như tôi đã gợi ý – là bạn nên tập trung vào việc tiếp nhận. Tiếp nhận là kiến thức vô thức hoặc tiềm thức về ngôn ngữ – cảm giác về ngôn ngữ, hiểu mà không cần suy nghĩ. Làm sao để đạt được điều đó? Ai cũng biết cách để học: bạn cầm sách lên và học quy tắc, hoặc bạn dùng flashcard.
Còn việc tiếp nhận thì đến từ việc hiểu được thông điệp – bộ não sẽ tiếp nhận ngôn ngữ khi nó hiểu được điều đang được truyền đạt. Ví dụ nhé: nếu bạn đang học tiếng Tây Ban Nha, bạn cần đặt mình vào hoàn cảnh mà ngôn ngữ được trình bày theo cách dễ hiểu. Chẳng hạn, nếu tôi nói tiếng Tây Ban Nha và dùng tay chỉ vào mình, bạn có thể hiểu nghĩa mà không cần học thuộc quy tắc hay từ vựng.
Nếu bạn hiểu điều đó, thì bạn bắt đầu tiếp nhận một chút tiếng Tây Ban Nha chỉ trong vòng 20 giây tôi nói. Điều xảy ra là bạn dùng kiến thức đã biết để suy ra cái chưa biết – từ ngôn ngữ bạn đã hiểu hoặc từ ngôn ngữ hình ảnh (cử chỉ, hành động). Bằng cách đó, não của bạn hiểu được ý nghĩa. Với một người học độc lập, họ nên bắt đầu từ đâu nếu muốn học theo cách tiếp nhận?Tôi nói với mọi người rằng: hầu hết ai cũng học những ngôn ngữ phổ biến như tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Trung… nên may mắn là hiện nay có sẵn nhiều tài liệu học. Có rất nhiều video YouTube, có những người như bạn chia sẻ về việc tiếp nhận ngôn ngữ.
Tất nhiên cũng có các chương trình thương mại, nhưng hầu hết lại không tốt – chúng tập trung vào việc ghi nhớ từng mẩu nhỏ của ngôn ngữ, thay vì cung cấp nội dung phong phú và dễ hiểu như ví dụ đơn giản tôi vừa đưa ra. Bạn nên tìm giáo viên, phương pháp hoặc tài liệu giúp bạn hiểu được ngôn ngữ, không chỉ đơn thuần là dịch từng từ. Dịch không có gì sai, nhưng nếu bạn chỉ nhìn vào bản dịch thì sẽ không hiệu quả. Bạn cần tài liệu chủ yếu được trình bày bằng ngôn ngữ bạn đang học, chứ không phải tiếng mẹ đẻ.
Bạn nên bắt đầu với những tài liệu trình bày thông tin một cách trực quan – như hình ảnh, minh họa – để bạn hiểu được người nói hoặc nội dung bạn đang đọc. Đó có thể là tranh minh họa, video có hình ảnh rõ ràng, hoặc một người nói chậm rãi và rõ ràng.
Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thật ra điều này cực kỳ quan trọng. Tôi thường khuyên mọi người tìm giáo viên hiểu được tầm quan trọng của hình ảnh, biết nói chậm và rõ, và có thể kể những câu chuyện thú vị.
Tại Nhật, có một người tên là Beniko Mason đã phát triển phương pháp kể chuyện để dạy ngôn ngữ. Cô ấy và các giáo viên theo phương pháp này đứng trước bảng hoặc dùng tranh ảnh để kể những câu chuyện đơn giản, giúp người học tiếp nhận ngôn ngữ một cách tự nhiên.
Vậy ngữ pháp thì sao? Nó phù hợp với quá trình này như thế nào? Khi nói “ngữ pháp”, nhiều người thường nghĩ đến “cú pháp” – tức là thứ tự từ trong câu, cấu trúc câu.
Khi người ta nói về học ngữ pháp, họ thường nghĩ đến việc học có ý thức – quay lại với sự phân biệt lúc nãy: học (ý thức) và tiếp nhận (tiềm thức). Vâng, bạn có thể học cú pháp và hiểu một số quy tắc.
Nhưng vấn đề là: bạn có thực sự sử dụng được chúng khi cần không? Các sách ngữ pháp chỉ thể hiện được một phần rất nhỏ trong hệ thống ngữ pháp phức tạp mà ta sử dụng hàng ngày.
Ngay cả khi bạn rất thông minh và thuộc lòng tất cả quy tắc, điều đó vẫn chưa đủ. Vì bạn cần thời gian để áp dụng quy tắc đó vào thực tế. Khi đang giao tiếp hoặc đọc sách, bạn không thể dừng lại để nghĩ: “Chờ đã, đây là thì hiện tại tiếp diễn hay quá khứ hoàn thành nhỉ?”
Con người có xu hướng tự nhiên là tập trung vào ý nghĩa. Chúng ta không quá quan tâm đến việc thông điệp được cấu trúc như thế nào. Não bộ không thể làm nhiều việc ngôn ngữ cùng lúc – nó hoặc tập trung vào ý nghĩa, hoặc tập trung vào hình thức (cấu trúc). Nó có thể chuyển đổi nhanh giữa hai việc, nhưng không thể làm cùng lúc.
Nếu bạn cố gắng tập trung vào hình thức – như cách một câu được nói ra – thì bạn không còn tập trung vào ý nghĩa nữa. Và bản năng của não là hướng về ý nghĩa.
Khi người ta học ngữ pháp, họ thường học những danh sách như: thì quá khứ, động từ bất quy tắc,… nhưng tất cả điều đó sẽ đến tự nhiên nếu bạn có đủ đầu vào dễ hiểu.
Một số người sẽ nói: “Tôi học một quy tắc rồi sau này thấy mình dùng được nó, vậy học chuyển thành tiếp nhận à?” – Không hẳn vậy.
Chúng tôi không nghĩ quá trình đó diễn ra theo cách đó. Việc bạn học một quy tắc một cách có ý thức không đồng nghĩa với việc nó sẽ đi vào hệ thống tiếp nhận vô thức.
Vậy việc học quy tắc có lợi ích gì không – ví dụ như để kiểm soát lời nói khi nói tiếng Tây Ban Nha? Câu trả lời là: không nhiều.
Hầu hết mọi người không giỏi trong việc “tự kiểm soát” lời nói. Họ không đủ thời gian hoặc khả năng để dùng kiến thức ý thức đó trong lúc giao tiếp.
Ví dụ trong việc viết: bạn nghĩ viết là thời điểm lý tưởng để áp dụng quy tắc ngữ pháp – vì bạn có thời gian để sửa lỗi. Nhưng khi nghiên cứu việc viết và dạy ngữ pháp một cách rõ ràng, rồi yêu cầu học sinh viết – họ vẫn mắc lỗi. Ngay cả khi bạn có thời gian và biết quy tắc, việc tập trung vào hình thức vẫn rất khó. Đó là lý do tại sao việc đọc soát văn bản rất khó. Vì chúng ta tập trung vào ý nghĩa, nên rất dễ bỏ sót lỗi chính tả hay ngữ pháp. Thay vì cố gắng trở thành người giỏi kiểm soát, hãy trở thành người giỏi tiếp nhận.
Bằng cách nào? Bằng cách nhận thật nhiều đầu vào dễ hiểu.
Khi não bạn tập trung vào ý nghĩa trong giao tiếp, nó sẽ tự động – một cách vô thức – xử lý và tiếp nhận ngôn ngữ.
Nếu bạn hiểu khoảng 95% nội dung khi đọc hoặc nghe, thì bạn đang ở ngưỡng tốt để não có thể tiếp nhận phần còn lại. Đừng lo về việc bạn đang ở cấp độ nào hay đã tiếp nhận được những quy tắc nào – chỉ cần tiếp tục nhận nhiều thông điệp dễ hiểu.
Ngay cả khi bạn hiểu 100% nội dung, bạn vẫn đang tiếp nhận thêm ngữ pháp hoặc củng cố hệ thống tiếp nhận trong não. Miễn là bạn được tiếp xúc với nội dung bạn hiểu phần lớn, bạn vẫn đang học.
Tiếp theo là từ vựng – một chủ đề yêu thích của nhiều người học. Làm sao để cải thiện vốn từ hiệu quả nhất?
Câu trả lời là: cũng giống như ngữ pháp, từ vựng được tiếp nhận qua thông điệp dễ hiểu. Bạn nên đọc và nghe những nội dung mà bạn hiểu khoảng 90–98%. Qua đó, bạn sẽ suy đoán được những từ mới dựa trên ngữ cảnh.
Nếu bạn hiểu quá ít (ví dụ chỉ 70–80%), bạn sẽ không thể tiếp nhận từ mới vì thiếu ngữ cảnh hỗ trợ. Từ vựng được tiếp nhận một cách tình cờ và từng chút một – không phải bằng cách học thuộc danh sách từ.
Bạn không cầm sách lên với mục tiêu học từ mới. Bạn cầm sách vì bạn muốn hiểu câu chuyện hay nội dung trong đó. Và trong quá trình đọc hiểu, bạn tiếp nhận từ mới một cách vô thức.
Từ vựng không đến một lần là xong – mỗi lần bạn thấy lại một từ trong ngữ cảnh khác nhau, bạn sẽ hiểu thêm 10–15% về nó. Và sau vài lần, bạn sẽ 'biết' từ đó một cách tự nhiên mà không rõ là đã học khi nào.
Đó là cách não bộ tích lũy từ vựng – từng chút một, qua nhiều lần tiếp xúc. Từ cần thiết sẽ xuất hiện thường xuyên hơn – bạn sẽ thấy chúng lặp lại và dần dần tiếp nhận chúng. Còn những từ hiếm thì không quá quan trọng – bạn không cần lo.
Tất cả những gì bạn cần làm là đọc và nghe nhiều – những từ quan trọng sẽ tự động ở lại trong trí nhớ dài hạn. Việc ghi nhớ danh sách từ vựng bằng flashcard thường chỉ hiệu quả trong thời gian ngắn. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc học từ vựng theo kiểu đó không giúp cải thiện khả năng hiểu hay sử dụng ngôn ngữ. Thay vào đó, hãy dành thời gian để đọc và nghe nhiều nội dung dễ hiểu – bạn sẽ học được cả từ vựng, cú pháp, kiến thức và cách biểu đạt tự nhiên.
Cuối cùng, lời khuyên quan trọng nhất: Hãy giảm kỳ vọng của bạn. Người lớn thường quá khắt khe với bản thân và nghĩ rằng họ nên học nhanh hơn.
Thực tế là học ngôn ngữ cần thời gian – ngay cả trẻ em cũng học rất chậm, chỉ là người lớn có tiêu chuẩn khác với trẻ em.
Nếu bạn đặt kỳ vọng quá cao, bạn sẽ nhanh chóng nản và bỏ cuộc. Hãy kiên nhẫn, tìm nội dung bạn thích và tiếp tục tiếp nhận – bạn sẽ học được ngôn ngữ theo cách tự nhiên và bền vững nhất.
-Repost bài của Chau Doan-