Huyen Le

“Nếu con bạn hay khóc, có thể con đang mang trong mình căng thẳng của… chính bạn!”

“Tôi từng nghĩ: chắc mình chiều con quá. Nhưng càng quan sát, tôi càng thấy – con không ‘diễn’. Con thực sự không kiểm soát được nước mắt của mình. Giống tôi – một người mẹ luôn cố gắng mạnh mẽ, nhưng chỉ cần một nỗi bất công nhỏ cũng có thể bật khóc…”

Bất kỳ điều gì không như ý cũng có thể khiến con tôi khóc.

Một lần, cả nhà đang trên đường đi chơi. Con đang rất vui, bỗng thấy một bức tranh thật lạ bên đường, muốn dừng lại xem, nhưng bố vẫn tiếp tục lái xe – vì không biết con muốn gì. Bức tranh vụt qua. Và con khóc.

Lần khác, con chơi đố vui cùng bạn bè. Con vừa nghĩ ra câu trả lời thì một bạn khác nhanh hơn giành phần trả lời trước. Con khóc.
Có khi, con (mới học mầm non) phát hiện mình… không được nghỉ hè như các anh chị lớn hơn. Vậy là… con khóc.

Con đã 5 tuổi. Và tôi – mẹ của con – đôi khi cũng thấy chùng lòng. Bao nhiêu nỗ lực để con vui, để con hạnh phúc, cuối cùng thường kết thúc bằng những giọt nước mắt vì một điều gì đó rất nhỏ.

Mọi người xung quanh phê phán: “Chiều quá sinh hư rồi đấy!”, “Lèo nhèo thế là hỏng!”, “Phải rắn lên, không nó ăn vạ mãi!”

Nhưng tôi quan sát con, và thấy con không "giả vờ" hay "diễn". Con thực sự khó kiểm soát được cảm xúc của mình. Con dễ bị kích hoạt, thường xuyên cần ôm mẹ thật chặt để được trấn an. Nhiều khi con không muốn khóc – nhưng cơ thể con cứ tự bật ra như vậy.

Và rồi tôi tự hỏi: phải chăng con thừa hưởng điều đó từ tôi?

Tôi vốn là một người mẹ "yếu thần kinh" – đúng nghĩa đen. Tôi cũng dễ xúc động, dễ bật khóc. Xem một bộ phim, đọc một câu chuyện, chứng kiến điều gì đó bất công… tôi khóc. Không òa lên như con, nhưng trào lên xúc động. Tôi đã học cách kiềm chế. Nhưng tôi hiểu – cảm xúc, khi đã dâng trào – rất khó cưỡng lại.

Đó là phản ứng tự nhiên của hệ thần kinh – một hệ thần kinh từng phải học cách phòng vệ, sinh tồn, co lại khi không được thấu hiểu hay an ủi.

Thực tế, tôi có mối quan hệ kiểu gắn bó tránh né (Avoidant Attachment) với mẹ của tôi từ nhỏ. Tôi đã học cách không đòi hỏi gì từ mẹ, kể cả khi tổn thương. Tôi tỏ ra “tự lập” sớm – vì khi còn là một đứa trẻ non nớt, tôi không được đáp ứng đủ đầy về cảm xúc.

Tưởng như tôi đã mạnh mẽ. Nhưng thực ra, tôi đã lớn lên trong tình trạng lo âu âm ỉ. Hệ thần kinh của tôi rơi vào trạng thái căng thẳng mãn tính – lúc nào cũng sẵn sàng phản ứng, đề phòng, thu mình. Tôi gọi mình là “người yếu thần kinh” – bởi thần kinh của tôi luôn trong trạng thái căng thẳng, khó điều hòa, dễ bị kích hoạt.

Rồi tôi làm mẹ vào năm 2020 – giữa đại dịch. Cả thế giới chìm trong sợ hãi, bất an, và tôi cũng vậy. Không từ nào có thể diễn tả hết những lo lắng triền miên trong tôi suốt 2–3 năm đầu đời của con: kinh tế bấp bênh, dịch bệnh rình rập, nỗi ám ảnh về cảnh con bị mang đi cách ly…

Và điều tôi thấm thía nhất là: trẻ sơ sinh cảm nhận thế giới qua hệ thần kinh của người chăm sóc chúng.

Con tôi không biết thế giới có virus. Nhưng con cảm được từng nhịp tim gấp gáp, từng hơi thở lo lắng, từng cái siết tay căng thẳng của mẹ. Và như một sự kế thừa âm thầm, con tiếp nhận hệ thần kinh căng thẳng ấy.

Con khóc – không phải vì con hư.

Con khóc – vì cơ thể con đang tìm một lối thoát để tự điều hòa.

Con dễ bị kích động – bởi vì con được sinh ra từ một người mẹ mang trong mình quá nhiều căng thẳng.

Nếu bạn có một em bé hay khóc, xin đừng vội dán nhãn "mè nheo", "ăn vạ".

Hãy thử nhìn sâu hơn. Có thể đó là tiếng gọi thầm lặng của một hệ thần kinh đang khao khát được an toàn.

Nếu bạn thấy bài này chạm đến mình, hoặc khiến bạn nghĩ đến ai đó, hãy chia sẻ. Vì biết đâu, có một người mẹ khác cũng đang tự trách mình – mà chỉ cần một góc nhìn mới để tha thứ cho bản thân và ôm con dịu dàng hơn một chút.

Âm thanh của cảm xúc

Trong truyện Gã khổng lồ tốt bụng của tác giả Roald Dahl, có một gã khổng lồ với đôi tai đặc biệt. Gã có thể nghe được những âm thanh rất nhỏ, rất xa – như tiếng tim đập dồn dập vì sợ hãi của một cô bé vừa trông thấy điều gì đó đáng sợ.

Đôi khi, tôi tự thấy mình cũng có đôi tai ấy.

Bạn có không?

Đôi tai “nghe” được trái tim thổn thức, nhịp mạch dồn dập, hơi thở ngập ngừng, bắp cơ co rút... của một đứa trẻ khi chúng ở trong trạng thái cảm xúc bất an, lo sợ – hoặc ngược lại, “nghe” được tiếng cười khúc khích trong tâm hồn tràn ngập niềm vui của một đứa trẻ hạnh phúc.

Tôi tin rằng, bất kỳ người mẹ, người giáo viên nào cũng có thể có đôi tai đặc biệt ấy – nếu họ đủ chú tâm.

Nhưng đáng tiếc, không phải ai cũng lắng nghe được. Bởi vì có quá nhiều thứ khác khiến họ bận lòng – định kiến, áp lực, tổn thương riêng, hay đơn giản là thói quen gạt cảm xúc của trẻ sang một bên.

Chính vì thế, tôi cảm thấy mình cần lên tiếng. Cần nói thay cho những đứa trẻ – những người không thể tự giãi bày, không thể tự bảo vệ mình.

Tôi nhớ một kỷ niệm sâu sắc khi còn học lớp 2.

Hôm ấy, tôi mải mê vẽ trong giờ tập viết, và bị bạn mách cô giáo.

Cô gọi tôi lên bảng, cầm chiếc bảng con xoay dọc, đ.ánh thẳng vào đầu tôi một cái thật mạnh. Rồi cô quăng bảng ra cửa, trợn mắt, m.ắng ch.ửi th.ậm tệ, bắt tôi tự ra nhặt rồi về chỗ tiếp tục học bài.

Khi lớn lên, và kết nối thêm nhiều dữ liệu, tôi hiểu rằng: ngày đó, tôi đã bị cô trù.

Cô bé lớp 2 ấy vẫn sống trong tôi – ngơ ngác, tổn thương, không hiểu mình đã sai đến mức nào để bị đối xử như thế. Và giờ đây, mang theo cô bé ấy trong lòng, tôi muốn nói với người giáo viên năm xưa của mình:

“Cô ơi, em học sinh ấy sai. Nhưng đâu cần phải đánh đập và s.ỉ nhục đến vậy?
Em cảm ơn cô đã dạy em biết chữ. Nhưng hình ảnh của cô trong em thật xấu – không có tính giáo dục chút nào.”

Tuy nhiên, dù giờ có nói trực tiếp với cô câu này, thì cũng đã quá muộn.

Tôi học sút hẳn thời gian đó và tổn thương vẫn nhức nhối trong lòng sau hơn 30 năm.

Nhưng điều khiến tôi day dứt hơn, là cô đã dạy bao nhiêu thế hệ trẻ trong suốt cuộc đời giáo viên của mình. Có bao nhiêu đứa trẻ khác cũng từng bị tổn thương như tôi? Có ai đã vượt qua? Và có ai mãi tuột dốc?

Tôi đã nghe, đã chứng kiến quá nhiều câu chuyện như vậy – từ những đứa trẻ không thể tự lên tiếng cho mình. Trong suốt tuổi thơ tôi, trong suốt những năm làm nghề giáo dục và tâm lý.

Và điều đó khiến tôi không thể lặng yên.

Tôi viết – vì những đứa trẻ.

Tôi chia sẻ – để cha mẹ hiểu con hơn, thầy cô hiểu trò hơn.

Để những nỗi đau giống như tôi từng mang, sẽ không còn nhiều thêm nữa.

Tôi không thể thay đổi quá khứ của mình.

Nhưng tôi mong là có thể góp phần thay đổi tương lai của những đứa trẻ khác.

Tôi từng có một niềm tin rằng chỉ cần mình đủ kiên nhẫn, nhẹ nhàng giải thích mọi điều thì con sẽ hiểu chuyện và nghe lời. Nhưng không! Đôi khi bạn giải thích cả chục lần và chắc chắn con đã hiểu một vấn đề, nhưng chúng vẫn không nghe bạn mà chỉ làm theo ý thích của mình.

Có nhiều lý do để trẻ không nghe lời:

- Muốn khẳng định bản thân.
- Quá thích thú và không thể kiềm chế được, dù cha mẹ đã nhắc nhở.
- Muốn thử giới hạn của cha mẹ.

Con trai tôi, khi 3,5 tuổi, rất thích nghịch nước và thuốc đánh răng. Mỗi lần đi đánh răng con đều làm cho phòng tắm bị ướt, quần áo bị ướt, thuốc đánh răng thì đầy nước hoặc bị vẩy khắp bồn rửa mặt và tường, tôi đã nhắc nhở nhiều lần mà con không thay đổi.

Điều này quả là một thách thức với những cha mẹ lựa chọn giải pháp mềm mỏng kiên nhẫn với con như tôi, bởi:

- Nói con không nghe lời dẫn đến luôn trong tình trạng bực dọc.
- Người xung quanh không đồng tình, thậm chí phê phán, chế giễu: "Đấy cứ nhẹ nhàng mãi nó có nghe đâu, càng ngày càng hư".
- Bản thân đứa trẻ luôn cố đẩy giới hạn chịu đựng của bố mẹ ra xa, khiến bố mẹ muốn bùng nổ và nghi ngờ phương pháp mình đã lựa chọn.

"Chẳng lẽ lại chỉ có đánh thì mới dạy được con!" - Tôi từng nghĩ. Điều này dường như đi ngược với niềm tin của bản thân.

Cuối cùng, qua nhiều trải nghiệm, bài học tôi rút ra được là:

1️⃣ Vẫn kiên nhẫn nhẹ nhàng với con: Cố gắng giải thích để con hiểu đúng - sai, lắng nghe và thấu hiểu lý do cũng như cảm xúc của con, đối thoại với con để đảm bảo con đã hiểu vấn đề cũng như biết trước hậu quả nếu con tiếp tục tái phạm.

2️⃣ Xác định trước giới hạn cho phép: Con vi phạm đến lần thứ bao nhiêu thì sẽ phạt. Tôi luôn đảm bảo là giới hạn này ở trong ngưỡng chịu đựng của mình, không dẫn tới việc bản thân bị bùng nổ cơn tức giận với con.

3️⃣ Cảnh báo trước khi hành động: Nếu con vẫn tiếp tục vi phạm và tiến gần tới giới hạn đã xác định từ trước, tôi sẽ nói lên cảm xúc của mình với con, nhắc nhở về hậu quả sắp tới nếu con tiếp tục.

4️⃣ Thực hiện hình phạt nếu con không dừng lại. Thú thật là không ít lần mình phải thực hiện hình phạt cứng rắn với con đâu ạ, bao gồm cả phạt roi vào mông.

Nhưng nhờ có sự chuẩn bị trước nên việc thực hiện hình phạt với con luôn trong tầm kiểm soát và có ý thức:

- Đảm bảo bản thân đủ bình tĩnh khi phạt con. Không phạt một cách bột phát vì tức giận.
- Nếu phạt roi thì đảm bảo không đánh vào chỗ nguy hiểm (chỉ vụt vào mông) hoặc gây tổn tinh thần con (như tát vào mặt).
- Đảm bảo con đã được cảnh báo trước.
- Đảm bảo con hiểu mẹ vẫn yêu thương con, không phải mẹ ghét con mà đánh. Mẹ chỉ muốn con nhận thấy hành vì con làm là sai và phải chịu trách nhiệm, hậu quả cho việc đó.

Dạy con - Gieo mầm

Ngoài ra, còn một điều rất quan trọng nữa. Dạy trẻ, theo tôi, cũng như việc gieo mầm. Đôi khi, bạn chỉ có thể làm hết sức mình và kiên nhẫn chờ đợi. Có những thứ, nếu bạn quá nôn nóng, đòi có kết quả ngay thì quả đó cũng chỉ là một thứ quả chín ép, không đem đến kết quả thực sự.

Chuyện là, con trai tôi rất tham ăn và không biết chia sẻ. Không ít lần chồng tôi nửa đùa nửa thật than thở với con: "Sao ai đẻ ra con mà ăn tham thế!" 😅

Quả thực, thằng bé từ nhỏ đã không chịu chia sẻ. Dù bố mẹ có phân tích, nhắc nhở, hướng dẫn ra sao, con cũng không thay đổi.

Tôi hiểu rằng, không chia sẻ có thể là biểu hiện của:

- Nhu cầu khẳng định cái tôi: Tôi hiện diện ở đây, tôi độc lập, tôi có chủ quyền, có quyền quyết định. Nên cái gì là của tôi thì tôi sẽ giữ, tôi không chia sẻ cho ai hết.

- Sự chi phối mạnh mẽ của cảm xúc: Thích quá nên không chia sẻ.

- Chưa có khả năng đặt mình vào vị trí của người khác nên không hiểu được những lời giải thích như: "Bạn cũng thích chơi", "Bố mẹ cũng muốn ăn"...

Do vậy, tôi nỗ lực hướng dẫn con, nhưng không bao giờ ép.

Đôi lần, con mang đồ chơi đến lớp để CHƠI CÙNG các bạn, nhưng không CHIA SẺ với các bạn. Tuy nhiên, quy định của lớp là các bạn phải chia sẻ đồ chơi với nhau. Trong tình huống bị ép buộc, con rất tức giận và từ đó quyết định không mang đồ chơi đến lớp nữa.

Trong tình huống này, với con, các yếu tố chưa đủ chín muồi để con hiểu ý nghĩa của việc chia sẻ và tự nguyện làm việc đó. Hành động buộc phải chia sẻ chỉ khiến con cảm thấy tức giận. Việc chia sẻ lúc này đó chẳng có ý nghĩa gì cả.

Kiên nhẫn chờ đợi kết quả

Tôi kiên nhẫn chờ đợi và tôn trọng quyết định của con, đồng ý là con có quyền không chia sẻ nếu con không muốn. Nhưng, tôi cũng luôn tận dụng các cơ hội để con thấy ý nghĩa của sự chia sẻ:

Con: "Mẹ ơi, đây là miếng bánh của mẹ à?"
Mẹ: "Ừ, con ạ! Con có muốn ăn với mẹ không?"
Con: "Con có!"
Mẹ: "Mẹ chia sẻ với con nhé! Con có vui không?"
Con: "Con có."
Mẹ: "Ừ, chia sẻ khiến con vui, và mẹ cũng rất vui. Vì mẹ rất yêu thương con!"

Cứ như vậy, tôi gieo hạt mầm sẻ chia trong con và chờ đợi. Cũng phải mất rất nhiều thời gian, trải qua nhiều lần buồn bã, thất vọng vì con vẫn "ăn tham" như cũ.

Cho đến một ngày, con ăn bánh gio chấm mật:

- Con: "Mẹ ơi, mẹ ăn bánh không, con cho mẹ hai miếng?"
- Mẹ: "Con chán rồi à con?"
- Con: "Không, con vẫn thích ăn, nhưng nếu mẹ thích ăn thì con cho mẹ hai miếng."
- Mẹ: "Ồ, thế à? Mẹ xin!" (Ăn luôn)
- Con: "Mẹ có vui không?"
- Mẹ: "Có chứ, con chia sẻ với mẹ thì mẹ rất vui!"
- Con: "Vì con yêu thương mẹ!" ❤️

Giờ đây, việc chia sẻ là niềm vui, con thấy tự hào về bản thân khi làm việc đó. Con luôn để ý và tự đề xuất việc chia sẻ với mẹ mà không cần mẹ phải gợi ý trước gì cả.

Vậy đó, dạy con đôi khi không thể đòi hỏi kết quả ngay lập tức. Bố mẹ cứ làm, cứ hướng dẫn và tạo mọi điều kiện tốt nhất mà thôi. “Nảy mầm” khi nào lại là việc của con.

Nhưng hãy kiên nhẫn. Tôi luôn tin, kết quả sẽ đến, sớm thôi!

Khi con học kém, hay quên, thiếu tập trung, điều đầu tiên bạn sẽ nghĩ đến là gì?

- Con nhận thức không tốt?
- Con lười?
- Con ý thức kém?

Khi con "hư", bạn càng la mắng, dọa nạt, đưa ra hình phạt… con lại càng phản kháng, lỳ lợm, mất kết nối. Bạn có từng tự hỏi vì sao lại như vậy?

Có nhiều lý do dẫn đến việc một bạn nhỏ học tập không tốt, hoặc hư, dạy mãi không được. Nhưng, khi bạn đã thử mọi cách có thể nghĩ ra mà con vẫn không tiến bộ, hãy tìm hiểu xem con có bất ổn gì về cảm xúc hay không.

Trong rất nhiều trường hợp, trí nhớ kém, sự thiếu tập trung, quậy phá, nghịch ngợm là những biểu hiện bề nổi của một nội tâm nhiều biến động về cảm xúc. Sự bất ổn trong cảm xúc chính là những cơn sóng ngầm cuốn trẻ vào vòng xoáy của nó, khiến con không thể là chính mình với khả năng nhận thức bình thường, ứng xử bình thường, sinh hoạt bình thường.

Thường thì cảm xúc tác động đến trẻ rất khác người lớn và chúng ta không dễ gì nhận ra. Thứ làm trẻ lo lắng, cáu kỉnh, tổn thương có khi chẳng hề hấn gì với chúng ta cả. Trong khi đó, trẻ có thể còn quá nhỏ, hoặc thiếu hiểu biết về cơ thể mình, cảm xúc của mình để tự nhận ra hoặc diễn đạt được một cách chính xác điều bản thân cảm thấy! Do vậy, bố mẹ càng không hiểu con, không giúp được con, con cũng không thể tự giúp chính mình.

Vậy phải làm sao?

Sẽ luôn có cách. Chỉ cần bố mẹ dành đủ thời gian CHẤT LƯỢNG cho con, thực sự ngồi xuống, lắng nghe con nói, bằng cả TRÁI TIM và CƠ THỂ của mình. Tôi tin, bạn sẽ sớm tìm được câu trả lời.

"Đi làm về đã mệt sẵn rồi, con lại còn nghịch, quấy, khóc, cãi lại thì không thể nào chịu nổi!"

Mỗi khi cafe với nhau, có lẽ đề tài "hot" trong câu chuyện của các mẹ chính là kể về những đứa con. Có những niềm vui khi mẹ con trong giai đoạn "mật ngọt", nhưng cũng có không ít những bức xúc khi bọn trẻ lớn lên và bắt đầu hình thành những suy nghĩ, hành động, thói quen riêng.

Qua nhiều năm quan sát, tôi nhận thấy đỉnh điểm của mâu thuẫn mẹ con thường xuất hiện ở tuổi bắt đầu vào lớp 1 hoặc tuổi teen. Câu chuyện các mẹ kể về con thường chứa đầy bức xúc, mệt mỏi và cả những giọt nước mắt.

Làm sao để các mẹ giảm bớt những khó chịu và đau khổ này?

Khi chúng ta cho rằng vấn đề xuất phát từ người khác, cụ thể là từ những đứa con, chúng ta sẽ cố gắng để thay đổi chúng và trong nhiều trường hợp, cảm thấy khá bất lực. Chúng ta càng trở nên đau khổ hơn vì vấn đề không được giải quyết, thêm cả cảm giác thất bại với con mình. Thật là quá sức chịu đựng phải không?

Vậy, hãy thử thay đổi bản thân chúng ta xem sao. Dựa trên những bằng chứng khoa học, tôi có những cơ sở để tin tưởng rằng giải pháp này sẽ giúp bạn giảm được những cơn giận dữ với con mình bằng cách hiểu sâu hơn về cơ chế thần kinh đang hoạt động trong mối quan hệ cha mẹ-con cái.

Hãy xem, chúng ta có thể thay đổi được điều gì từ chính chúng ta.

Hệ thống tương tác thần kinh giữa mẹ và con

Khi bạn trở về nhà, sau một ngày làm việc mệt mỏi, hệ thần kinh căng thẳng, cảm xúc ức chế đang tích tụ, bạn nghĩ con bạn có cảm nhận được điều đó không?

Có, chắc chắn là có - ngay cả khi bạn không nói ra.

Theo các nghiên cứu khoa học: Tim và não bộ phát ra trường điện từ.

Nghiên cứu của HeartMath Institute cho thấy rằng trạng thái sinh lý của hệ thần kinh một người có thể ảnh hưởng đến những người xung quanh thông qua trường điện từ tim. Điều này giải thích vì sao chúng ta cảm thấy dễ chịu khi ở gần một người có hệ thần kinh cân bằng, bình an hoặc ngược lại, cảm thấy căng thẳng khi ở gần người đang trong trạng thái lo lắng, dù họ không thể hiện ra.

Theo quan điểm tư duy hệ thống, một mối quan hệ, đặc biệt là mối quan hệ mẹ-con, không tồn tại hai cá thể riêng biệt, mà có một "hệ thống tương tác cảm xúc-thần kinh" đang vận hành. Mỗi thành phần trong hệ thống này ảnh hưởng và bị ảnh hưởng lẫn nhau, đôi khi không cần lời nói hay hành động rõ ràng.

Cơ chế "neuroception" - sự tiếp nhận vô thức về sự an toàn hay đe dọa - là một quá trình diễn ra ngoài ý thức, và xảy ra trong từng khoảnh khắc của tương tác.

Trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm với trạng thái sinh lý-thần kinh của người chăm sóc, vì đó là cách chính yếu chúng đánh giá xem môi trường có an toàn không, trước cả khi ngôn ngữ có thể diễn đạt.

Ngay cả khi mẹ không la mắng, không phàn nàn, nhưng thân thể mẹ đang thể hiện tín hiệu căng thẳng như:

- Hơi thở ngắt quãng, nông
- Vai nhô cao, cơ thể cứng
- Ánh mắt thiếu hiện diện, không thực sự "nhìn thấy" con
- Giọng nói thiếu mềm mại, đều đặn
→ Tất cả những tín hiệu phi ngôn ngữ này đều được hệ thần kinh của trẻ tiếp nhận như những dấu hiệu nguy hiểm tiềm tàng.

Hệ thần kinh của con sẽ phản ứng theo cơ chế sinh tồn tự động: co lại, rút lui, hoặc thể hiện hành vi "gây rối" - không phải vì nghịch ngợm hay cố tình khiêu khích, mà thực chất là để "kiểm tra lại" trạng thái an toàn của mẹ và hòng làm giảm căng thẳng trong chính hệ thần kinh của bé.

Với trẻ tuổi teen, chúng có thể không "kiểm tra lại" theo cách này, nhưng hệ thần kinh của chúng còn dễ bị kích hoạt hơn, với cường độ phản ứng thường mạnh mẽ hơn do đặc thù phát triển não bộ ở giai đoạn này.

Sức mạnh của giao tiếp phi ngôn ngữ

Albert Mehrabian đã tiến hành các nghiên cứu vào năm 1967 về cách con người diễn đạt và hiểu cảm xúc trong giao tiếp. Ông đưa ra quy tắc 7-38-55, chỉ ra rằng khi một người diễn đạt cảm xúc:

- 7% thông tin đến từ từ ngữ (những gì được nói).
- 38% đến từ giọng điệu (cách nói, bao gồm nhấn nhá, cao độ, tốc độ...).
- 55% đến từ ngôn ngữ cơ thể (biểu cảm khuôn mặt, cử chỉ, tư thế...).

Lưu ý: Mô hình này chủ yếu áp dụng trong việc truyền tải cảm xúc và thái độ, đặc biệt khi có sự mơ hồ hoặc mâu thuẫn giữa lời nói và biểu hiện phi ngôn ngữ - không áp dụng cho mọi tình huống giao tiếp.

Vòng lặp kích hoạt thần kinh giữa mẹ và con

Chúng ta có thể thấy một vòng lặp kích hoạt thần kinh diễn ra như sau:

- Mẹ mang về nhà một trạng thái sinh lý căng thẳng chưa được giải phóng (có thể đã kìm nén từ công sở).

- Trẻ vô thức "tiếp nhận" sự bất an này thông qua cơ chế neuroception → hệ thần kinh của trẻ chuyển sang chế độ phòng vệ/sinh tồn: bồn chồn, nói nhiều, "gây rối", khó ngủ, phản ứng quá mức.

- Mẹ, đang nỗ lực kiềm chế, lại bị tăng thêm kích thích từ hành vi của con → hệ thần kinh bị kích hoạt mạnh hơn, dẫn đến biểu hiện cảm xúc dâng trào, dễ bùng nổ.

- Trẻ, vốn đã trong trạng thái báo động, lại bị phản ứng mạnh từ mẹ → hệ thần kinh càng cảm thấy bị đe dọa, tổn thương → hành vi càng cực đoan hơn.

- Và vòng lặp tiếp tục…

Câu chuyện cá nhân: Nhận diện tín hiệu thân thể

Một lần, đón con trai đi học về, tôi phát hiện trên đầu con có một vết đỏ. Tôi vừa vạch tóc con ra xem, vừa hỏi:
Mẹ: "Con, sao đầu con lại bị đỏ thế này? Con có bị va vào đâu không? Có bị ngã không?"
Con trai: "Con không."
Mẹ (tiếp tục hỏi đi hỏi lại): "Sao không va vào đâu, không ngã mà lại bị đỏ như thế này?"
Con trai (bắt đầu mếu máo): "Con không va vào đâu mà! Con nói thật! Sao mẹ lại mắng con?"
Mẹ (bắt đầu cáu): "Mẹ có mắng con đâu?"
Con trai: "Mẹ nói to."

Lúc này, tôi mới chợt nhận ra là giọng nói của tôi rất to và gay gắt. Sự lo lắng đã kích hoạt hệ thần kinh của tôi và biểu hiện qua giọng nói mà tôi không hề nhận ra. Con trai không phản ứng với nội dung câu hỏi, mà phản ứng với trạng thái sinh lý báo động mà giọng nói của tôi đang truyền tải - đó là lý do con bắt đầu khóc.

Nếu con không biết giải thích với mẹ rằng "Mẹ nói to" thì có lẽ tôi sẽ nổi cáu với sự khóc lóc của con, và cả hai chúng tôi sẽ rơi vào vòng lặp kích hoạt thần kinh mà tôi đã đề cập ở trên.

Khi chúng ta, vốn đang chứa trong mình một bọc bức xúc, về nhà nhìn chỗ này chỗ kia không vừa ý, lại thêm đứa con có những hành vi mà chúng ta cho là "gây chuyện" thì hệ thần kinh sẽ bị kích hoạt đến mức không thể điều hòa. Cơn bùng nổ từ hệ thần kinh bị kích hoạt quá độ có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Và chắc chắn rồi, trạng thái sinh lý của bạn càng cao thì hệ thần kinh của con cũng phản ứng tương ứng - thể hiện qua cảm xúc tức giận tột độ hoặc sợ hãi tột cùng.

Nhìn sâu hơn vào cơ chế thần kinh thay vì đổ lỗi

Nếu ta chỉ nhìn hành vi bên ngoài, rất dễ rơi vào các kết luận như:

- "Mẹ nóng tính", "mẹ không kiểm soát được cảm xúc"
- "Con hư", "con hỗn", "con cố tình chọc tức"
- Những kết luận này dễ mang tính đổ lỗi, làm tổn thương, hoặc khiến cả mẹ và con cảm thấy bất lực.

Nhưng:

- Không ai "xấu" hoặc "có lỗi" ở đây.
- Những hành vi phản ứng chỉ là biểu hiện của hai hệ thần kinh đang bị kích hoạt và thiếu kết nối an toàn.
- Tức giận, rút lui, la hét... không phải là "lỗi cá nhân" - mà là chiến lược sinh tồn tự động khi hệ thần kinh không còn đủ nguồn lực để điều hòa.

Giải pháp để chuyển hóa

Cách tốt nhất để giải tỏa bản thân khỏi những căng thẳng bức xúc, thay vì mang chúng về nhà là các mẹ hãy luyện tập thói quen nhận biết trạng thái sinh lý của hệ thần kinh, kết nối với cơ thể để "nghe" được những tín hiệu mà thân thể đang phát ra. Đây chính là bước đầu tiên của quá trình Chuyển hóa

Dưới đây là một số phương pháp đơn giản để điều hòa hệ thần kinh, giúp xả bỏ năng lượng tiêu cực:
✔ Chuyển động cơ thể có ý thức
Rung lắc nhẹ toàn bộ cơ thể, vươn vai, nhảy nhẹ nhàng.
Khi làm điều này, hãy chú ý cảm nhận các cơ bắp đang dãn ra, cảm giác nhẹ nhõm khi căng thẳng được giải phóng.
✔ Tiếp xúc với môi trường vật lý
Chạm tay vào tường, bàn hoặc đi chân trần trên đất.
Cảm nhận cụ thể độ cứng, mềm, nhiệt độ, kết cấu - giúp đưa tâm trí trở về hiện tại thay vì bị cuốn vào vòng xoáy lo lắng.
✔ Thở có chủ đích
Hít vào sâu qua mũi trong 4 nhịp, giữ 2 nhịp, thở ra dài qua miệng trong 6 nhịp.
Quan sát cảm giác bụng phồng lên khi hít vào, xẹp xuống khi thở ra, cảm nhận luồng không khí mát khi vào, ấm khi ra.
✔ Viết ra cảm xúc
Nếu cảm thấy nặng nề, hãy viết ra những gì bạn cảm nhận được trong cơ thể mà không cần phân tích.
Chú ý đến các cảm giác cụ thể: tim đập nhanh, cổ căng, vai nhức, bụng thắt lại...
✔ Tiếp xúc với nước
Rửa tay, tắm hoặc ngâm chân trong nước ấm.
Khi bạn rửa tay dưới vòi nước, hãy chú tâm cảm nhận dòng nước chảy qua từng ngón tay, nhiệt độ mát lạnh, cảm giác ướt át - đây chính là một dạng thiền chánh niệm thân thể đơn giản mà hiệu quả.

Sự bình thản của hệ thần kinh bạn không chỉ giúp ích cho bản thân bạn, giải phóng bạn khỏi những bức xúc không cần thiết, mà còn đem đến sự an toàn cho hệ thần kinh của con cái và cả gia đình.

Bạn đã từng nhận thấy "tín hiệu báo động sớm" nào từ cơ thể mình trước khi cảm xúc giận dữ bùng nổ? Đó có thể là nhịp tim tăng, hơi thở nông, cổ căng cứng, hoặc bụng thắt lại? Hãy chú ý quan sát và ghi nhận những dấu hiệu này - chúng là cơ hội quý giá để bạn kịp thời điều chỉnh trạng thái sinh lý trước khi vòng lặp kích hoạt thần kinh bắt đầu.

Tôi đã từng thấy rất nhiều người có thể làm việc và kiếm tiền bình thường, thậm chí kiếm rất nhiều tiền nhưng họ vẫn sống một cuộc đời đau khổ. Không những thế, những người xung quanh họ, đặc biệt là người thân, gia đình họ cũng bị đau khổ theo.

Tôi thường nhìn thấy những đưa trẻ trong họ với những tổn thương sâu kín, những nỗi đau không bao giờ lành. Và bởi vậy họ vô thức truyền lại điều đó cho thế hệ sau.

Điều đó làm tôi thấy buồn và nhức nhối và thấu hiểu bởi tôi cũng có những điểm giống như họ. May mắn là tôi hiểu bản thân mình, nhìn ra vấn đề của mình và đang từng bước trên hành trình chữa trị những vết thương của tôi.

Tôi cũng thương những em bé đang từng ngày được sinh ra, lớn lên và phải chịu những tổn thương không đáng có. Tôi muốn giúp đỡ những em bé đó và cha mẹ của chúng bằng những gì tôi có, tôi trải nghiệm.

Đó chính là lý do tôi muốn chia sẻ về cảm xúc và cơ chế hoạt động của nó, đặc biệt là đối với những em bé hay cáu giận khó kiểm soát, tự ti và kém tập trung. Và tôi tin – mỗi nội dung tôi viết ra đều có thể gieo một hạt giống hiểu biết và yêu thương trong ai đó.

*Điều Sẽ Giúp Bạn Kiểm Soát Cơn Giận Với Con* (Phần 1)

"Em tức không thể chịu nổi, em có yêu cầu gì nhiều ở con đâu, chỉ cần nó học được như các bạn, đằng này học trước quên sau! Không tập trung gì cả!"

Người mẹ có cậu con trai mới vào lớp 1 chia sẻ với tôi trong cơn bức xúc. Mẹ nói rất nhiều, như một dòng thác tuôn trào những bực bội, thất vọng, bất lực về con. Qua từng dòng tin nhắn trên màn hình, tôi có thể cảm nhận được sự căng thẳng và tức giận của mẹ.

"Hôm qua em vừa dắt xe ra khỏi nhà chị ạ, tức quá không chịu nổi, phải dắt xe ra đường, đi loanh quanh một chút để giải tỏa"

Một mẹ khác kể về cậu con trai lớp 7 với một vấn đề khác, nỗi niềm khác.

Điểm chung của các mẹ là tức giận với con, lặp đi lặp lại, vì một vấn đề không thể giải quyết. Mẹ không thấy mình sai, con cũng thấy mẹ đúng nhưng con không thay đổi, không tiến bộ, không đạt được ý mẹ mong muốn.

*Tác động của cơn giận lên cơ thể và tâm trí*

Khi tức giận, cơ thể bạn sản sinh ra các hormone căng thẳng như cortisol và adrenaline. Theo các nghiên cứu về sinh lý thần kinh, lâu dài, điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của bạn mà còn tạo ra một môi trường căng thẳng cho con bạn. Trẻ em rất nhạy cảm với năng lượng tiêu cực từ người chăm sóc chính.

*Kỳ vọng: Nguồn gốc của sự thất vọng*

Tại sao lại xảy ra tình trạng này? Lý do là vì các mẹ đã có một mong muốn, một kỳ vọng dành cho đứa con của mình thay vì đón nhận nó là chính nó.

Trước tiên phải khẳng định: mong muốn và kỳ vọng điều tốt đẹp cho con không sai. Nhưng nếu bạn không nhận diện vấn đề này một cách sáng tỏ, bạn sẽ thất vọng và đau khổ.

Chúng ta sống với kỳ vọng và tiêu chuẩn thường xuyên đến mức không nhận ra nó, nó trở nên tự nhiên như hơi thở. Nó không còn là kỳ vọng được nhìn thấy, mà trở thành niềm tin, là thứ phải có, nếu không có là sai:

- Sắp vào lớp 1 rồi mà có mấy chữ cái cũng không thuộc.
- Con của bố tiến sĩ, mẹ thạc sĩ thì phải thông minh chứ, sao lại dốt được.
- Chơi gì thì chơi, không được bày bừa ra.
- Nhanh nhẹn lên, tập trung vào, lề mề thế, lơ mơ vậy?
- Gày quá, thấp quá, ăn nhiều lên cho cao lớn.

Kỳ vọng có thể đến từ bản thân người mẹ, từ môi trường xung quanh mà mẹ chấp nhận một cách tự nhiên, không phản kháng: gia đình, trường học của con, hàng xóm xung quanh.

*Vòng luẩn quẩn của kỳ vọng và thất vọng*

Kỳ vọng không sai nhưng chúng ta cần hiểu rằng đó là điều chúng ta MONG MUỐN, chứ không phải là điều chắc chắn trẻ phải đạt được. Chúng ta hay bị nhập hai thứ này làm một. Từ một mong muốn trở thành một niềm tin phải có. Và nếu không có tức là sai, là không ổn.

Không có như mong muốn khiến chúng ta thất vọng. Sự thất vọng khiến chúng ta tức giận, sau đó là dồn sự tức giận lên trẻ. Và vòng luẩn quẩn bắt đầu từ đây:

Hãy cùng tìm hiểu

Dựa trên một số nghiên cứu khoa học, người ta kết luận là trẻ lớp 1 có khả năng học đọc học viết. Điều này có thể đúng với đa số trẻ, nhưng nếu con bạn không đạt được điều đó thì hãy quan sát con và chấp nhận. Bởi luôn có một câu chuyện hoặc một lý do cho việc trẻ chưa đạt được tiêu chuẩn xã hội đặt ra.

Bố giỏi và mẹ giỏi trong lĩnh vực học thuật không có nghĩa con cũng vậy. Dù ông bà của con hay bản thân bạn tin rằng con mình sẽ tự tin sáng láng, nhưng đứa trẻ lại rất vất vả để theo kịp bạn bè trong việc học chữ và học số. Hãy quan sát con mình và chấp nhận nó như nó là.

*Hiểu con bạn thực sự là ai*

Trẻ chơi và bày bừa ra sàn nhà, vì nó là trẻ con. Nếu không, nó đã là người lớn, làm bố làm mẹ rồi. Hãy chấp nhận trẻ với những giới hạn về sự phát triển kĩ năng vận động, sắp xếp, như lứa tuổi của nó quy định.

Tuy nhiên, chúng ta không chấp nhận và nổi giận với trẻ. Có những đứa trẻ sợ hãi trước cơn thịnh nộ của bố mẹ và cố gắng hơn. Trong những trường hợp nhất định, trẻ đạt được yêu cầu của bố mẹ, nhưng trong nhiều trường hợp trẻ không thể, không phải vì nó chống đối, hư, không nghe lời mà vì chúng là như vậy, chúng không biết làm cách nào khác hơn.

Một đứa trẻ đang mang những tổn thương cảm xúc sẽ khó tập trung vào học tập. Giống như một cây non mọc trên đất cằn không thể xanh tốt như cây trên đất màu mỡ.

Thế nhưng, vì trẻ không đạt được yêu cầu vô lý đó, bạn mắng nhiếc nó. Đứa trẻ, vì còn nhỏ, chỉ có thể cúi đầu "chịu tội" nhưng nó vẫn chỉ có thể là cái cây non còi cọc thôi. Ngày mai bạn quay lại nhìn nó, nó vẫn thế, bạn lại mắng nhiếc nó, nó cũng chẳng thể làm gì khác để mập mạp lên như bạn muốn.

*Hậu quả của việc không chấp nhận con*

Khi tình huống như trên cứ lặp đi lặp lại, trẻ tự ti hơn, tin rằng những chỉ trích của bạn là đúng, nó là kẻ yếu đuối, vô dụng, kém cỏi. Hoặc nó phẫn nộ, tức giận với chính nó và với bạn. Sau quá nhiều ngày chịu đựng, nó không thể chịu hơn được nữa, nó phản kháng, tức giận, khó kiểm soát.

Mâu thuẫn giữa bạn và con từ đó hình thành, mở rộng hơn, khoét sâu hơn.

Một người mẹ từng chia sẻ với tôi: "Sau nửa năm con em học trong nước mắt thì bây giờ em đã chấp nhận con mình chậm, không nhanh nhẹn như các bạn. Dù em có đánh, có mắng hơn nữa thì con cũng không tốt hơn được, thậm chí bây giờ con trở nên hay tức giận, khó kiểm soát hơn. Em rất sợ chị ạ."

*Xây dựng mối quan hệ dựa trên sự chấp nhận*

Chấp nhận con không có nghĩa là từ bỏ mọi kỳ vọng. Thay vì nói "Con phải đạt 9 điểm môn Toán", hãy nói “Con hãy cố gắng được 9 điểm nhé!”. Nếu con không đạt được mong muốn của mẹ, và mẹ đã thấy con cố gắng hết sức, hãy đồng cảm với con "Mẹ thấy con đã cố gắng rất nhiều trong bài kiểm tra vừa rồi. Con có thể chia sẻ điều gì khiến con thấy khó khăn không?"

Khi bạn chấp nhận con mình như nó là, mẹ và con sẽ biết phải bắt đầu từ đâu, khắc phục điểm yếu gì và phát huy điểm mạnh ra sao.

Con sẽ cảm thấy hạnh phúc vì được đón nhận, được chấp nhận. Cảm thấy tự tin với ưu điểm của mình, không quá u uất với nhược điểm. Từ đó, khả năng con khắc phục được nhược điểm và thăng hoa với ưu điểm của mình sẽ cao hơn rất nhiều.

Và mẹ, thay vì thường xuyên tức giận với con, sẽ vui dù con mình chưa bằng con người ta. Chỉ cần, hôm qua con ở vạch số 1 mà hôm nay con đã lên vạch số 3 là đáng mừng rồi. Mong muốn của mẹ là con đạt vạch số 10 cơ nhưng mẹ không buồn vì điều đó. Mẹ biết con đã tiến bộ, đã nỗ lực bằng tất cả những gì con có.

Hãy nhớ rằng: Kiểm soát cơn giận với con không chỉ là để hòa thuận hơn, mà còn là để con bạn phát triển trong một môi trường an toàn về mặt cảm xúc. Khi bạn chấp nhận con như chúng vốn có, bạn không chỉ giúp con phát triển tốt hơn mà còn tự giải phóng mình khỏi gánh nặng kỳ vọng không thực tế.

Send a message to learn more