07/10/2025
[DDSC-FACT-01]
[Xăng pha chì đã gây ra tác hại như thế nào?]
---------------------------------------------------
Chúng ta luôn tin rằng khoa học mang lại những tiến bộ và cải thiện đời sống con người. Tuy nhiên, không phải phát minh nào cũng vô hại — đặc biệt là loại xăng từng “cứu” ngành ô tô nhưng lại đầu độc cả thế giới: xăng pha chì.
Từ đầu thế kỷ 20, xăng khi đó có chất lượng kém, gây ra hiện tượng cháy không đều trong xi lanh, tạo ra tiếng gõ gọi là “engine knocking”. Vào tháng 12 năm 1921, khi làm việc tại General Motors, nhà khoa học người Mỹ Thomas Midgley Jr. phát hiện rằng việc thêm Chì Tetraethyl (C₈H₂₀Pb) vào xăng giúp loại bỏ tiếng gõ này. Công ty gọi phụ gia này là “Ethyl” để tránh nhắc đến chì trong các tài liệu và quảng cáo (Chemistry World, 2021).
Nhờ giá rẻ, dễ sản xuất và lợi nhuận cao, xăng pha chì nhanh chóng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, hậu quả đến sớm: năm công nhân tử vong và hàng chục người khác bị nhiễm độc chì tại nhà máy Standard Oil ở New Jersey do hít phải hơi Tetraethyl chì. Midgley cũng bị nhiễm độc và phải điều trị trong nhiều tháng. Dù biết rõ độc tính của chì, ông vẫn cho rằng rủi ro có thể kiểm soát được nếu sử dụng liều lượng nhỏ (Chemistry World, 2021).
Trong buổi họp báo ngày 30/10/1924, Midgley cố chứng minh sự an toàn của Tetraethyl chì bằng cách hít trực tiếp hơi của nó trong khoảng một phút, và tuyên bố có thể làm vậy hằng ngày — dù sau đó chính ông cũng bị nhiễm độc chì (Chemistry World, 2021).
Xăng pha chì được sử dụng rộng rãi trong suốt thế kỷ 20 nhưng dần bị loại bỏ. Nhật Bản là nước đầu tiên cấm loại nhiên liệu này vào năm 1986, còn Algeria là quốc gia cuối cùng loại bỏ vào năm 2021. Việt Nam cấm hoàn toàn xăng pha chì từ ngày 1/11/2001 (Chemistry World, 2021).
Gần một thế kỷ sử dụng xăng pha chì đã giải phóng hàng triệu tấn chì vào khí quyển toàn cầu, đặc biệt tại các thành phố lớn. Chì tích tụ trong xương, gây tổn thương thần kinh, suy giảm trí nhớ và khả năng nhận thức. Ở trẻ em, ngộ độc chì dẫn đến rối loạn hành vi, giảm khả năng học tập và chỉ số IQ. Nghiên cứu gần đây cho thấy phơi nhiễm chì có thể gây mất hàng trăm triệu điểm IQ toàn cầu và hàng triệu ca tử vong mỗi năm - hầu hết liên quan đến phát minh của Midgley. (Larsen & Sánchez-Triana, 2023).
---------------------------------------------------
📚 Tài liệu tham khảo
📌Chemistry World. (2021, August 30). Thomas Midgley and the toxic legacy of leaded fuel. Royal Society of Chemistry.
https://www.chemistryworld.com/features/thomas-midgley-and-the-toxic-legacy-of-leaded-fuel/4014684.article
📌Larsen, B., & Sánchez-Triana, E. (2023). Global health burden and cost of lead exposure in children and adults: A health impact and economic modelling analysis. The Lancet Planetary Health, 7(10), e831–e840.
https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(23)00166-3/fulltext
-----------------------------------
Mọi người thắc mắc xin liên hệ:
📬Email: [email protected]
🌐Fanpage: D**g Da's Science Club