27/01/2026
ĐỀ VÀ ĐÁP ÁN GỢI Ý ĐỀ THI HSG TỈNH HÀ TĨNH MÔN NGỮ VĂN 11
NĂM HỌC 2025 - 2026
Phần I: Nghị luận xã hội.
I. MỞ BÀI
- Dẫn dắt từ trải nghiệm phổ quát của con người trong cuộc sống: cùng một sự vật, nhưng mỗi giai đoạn trong cuộc đời lại cho ta một cách nhìn khác nhau.
- Giới thiệu quan điểm của Nguyễn Quang Thiều, khẳng định hai cái nhìn khác nhau về cùng một dòng sông đều đúng, không cái nào phủ nhận cái nào.
- Nêu vấn đề nghị luận: Tính đa chiều của nhận thức và tôn trọng sự khác biệt trong cách nhìn thế giới.
II. THÂN BÀI
1. Giải thích quan điểm
- “Cái nhìn”: không chỉ là thị giác mà còn là nhận thức, cảm xúc, trải nghiệm, hệ giá trị sống.
- Dòng sông không đổi nhưng chủ thể nhận thức thay đổi, dẫn đến cảm nhận thay đổi.
=> Hai cái nhìn đều đúng, bởi:
+ Chân lý không tuyệt đối, mà phụ thuộc góc nhìn, bối cảnh, trải nghiệm sống.
+ Không có cái nhìn nào có quyền phủ nhận cái nhìn khác.
=> Chốt lại vấn đề cốt lõi: Sự khẳng định giá trị của những góc nhìn khác nhau và tính tương đối của nhận thức con người. Ta cần tôn trọng tính khác biệt của các cách nhìn thế giới.
2. Bình luận:
a. Lí giải vì sao?
- Vì sao con người có những cách nhìn khác nhau?
+ Do tuổi tác, trải nghiệm sống, tri thức, hoàn cảnh xã hội.
+ Do tâm thế, cảm xúc, giá trị sống của con người sẽ thay đổi theo thời gian.
+ Do mỗi cá nhân mang một hệ quy chiếu riêng.
- Vì sao thế giới không có chân lí tuyệt đối?
+ Bởi thế giới luôn vận động và biến đổi không ngừng, chân lí không là vĩnh cửu.
+ Chân lí luôn phải được kiểm chứng trong thực tiễn và tuỳ vào các điểm nhìn khác nhau, quan niệm khác nhau của con người.
+ Thế giới chúng ta tồn tại luôn đa dạng, phức tạp, không đơn giản một chiều.
b. Ý nghĩa của sự đa dạng điểm nhìn và tôn trọng góc nhìn khác biệt
- Giúp con người thấu hiểu thế giới sâu sắc hơn, nhân văn hơn.
- Tránh cực đoan, độc đoán, phiến diện.
- Là cơ sở của đối thoại, dân chủ, sáng tạo và tiến bộ.
- Văn học, khoa học, nghệ thuật đều phát triển từ những góc nhìn khác nhau.
- Nếu không tôn trọng các góc nhìn khác nhau thì sẽ dẫn đến tư duy một chiều, áp đặt quan điểm cá nhân như chân lý tuyệt đối; tạo thành kiến thế hệ, định kiến xã hội, bảo thủ tư duy. Ngoài ra còn có thể hình thành ở con người thái độ phủ nhận, không xem trọng trải nghiệm của người khác.
c. Phản biện
- Không phải mọi cái nhìn đều đáng tôn trọng nếu nó đi ngược giá trị nhân văn, đạo đức.
- Tôn trọng khác biệt không đồng nghĩa với dung túng cho sai lệch.
- Cái nhìn cá nhân cần được đặt trong đối thoại, được soi chiếu bằng trách nhiệm và nhân tính.
3. Bài học nhận thức và hành động:
- Người trẻ trong bối cảnh hiện nay đang phải đối mặt với thực trạng mạng xã hội làm con người vội vàng phán xét một chiều, một phía, một cảm xúc tức thời…
- Hệ quả là những cảm xúc cực đoan, tổn thương, đứt gãy đối thoại…
- Bài học cho chúng ta là: hãy học cách sống chậm lại, nhìn đời bằng nhiều “đôi mắt” hơn và không áp đặt trải nghiệm của mình lên người khác.
III. KẾT BÀI: Khẳng định lại vấn đề.
Phần II: Nghị luận văn học.
I. MỞ BÀI
- Dẫn dắt từ nhận định của Bùi Việt Thắng về truyện ngắn: Truyện ngắn tuy dung lượng nhỏ nhưng có sức mạnh đặc biệt, có thể tạo dư chấn tư tưởng lâu dài nơi người đọc.
- Giới thiệu văn bản “Trả lời một câu hỏi”: Một truyện ngắn mang màu sắc phi lí, trào phúng với triết lí sâu sắc.
- Nêu vấn đề nghị luận: Văn bản là minh chứng tiêu biểu cho sức mạnh tư tưởng, tính cô đúc và khả năng ám ảnh của truyện ngắn hiện đại.
II. THÂN BÀI
1. Giải thích ý kiến của Bùi Việt Thắng
a. Giải thích từng vế
- “Chỉ cần một số ít trang văn xuôi”: Nhấn mạnh đặc trưng dung lượng nhỏ, hình thức ngắn gọn của truyện ngắn.
- “Làm nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ người đọc”: Truyện ngắn có khả năng tạo cú sốc tinh thần, đánh thức suy tư, cảm xúc sâu xa.
- “Khiến người đọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi”: Tác phẩm không khép lại khi trang sách khép lại, mà tiếp tục sống trong ý thức người đọc.
b. Ý khái quát của cả nhận định: Sức mạnh của truyện ngắn không nằm ở độ dài mà ở mức độ cô đúc tư tưởng, khả năng gợi mở và năng lực tạo ám ảnh tinh thần lâu dài.
2. Bình luận
a. Cơ sở lí luận của nhận định
- Tính hàm súc là đặc trưng cốt lõi của truyện ngắn.
Hàm súc không đơn thuần là viết ngắn mà là ít chữ nhưng nhiều nghĩa, ít chi tiết nhưng mỗi chi tiết đều mang trọng lượng tư tưởng. Truyện ngắn không kể một đời sống trọn vẹn, nó cô đọng đời sống vào một lát cắt, một tình huống, một khoảnh khắc có ý nghĩa bản chất. Chính sự dồn nén ấy tạo nên khả năng “nổ tung trong ý nghĩ người đọc”, như nhận định của Bùi Việt Thắng.
- Ngôn ngữ truyện ngắn là ngôn ngữ hình tượng, không phải ngôn ngữ giải thích.
Văn học không diễn giải chân lí bằng lập luận trực tiếp, nó gợi ra chân lí qua hình ảnh, tình huống và chi tiết. Trong truyện ngắn, một câu nói ngắn, một chi tiết nhỏ, thậm chí một khoảng lặng cũng có thể mang sức gợi lớn hơn cả một hệ thống lí lẽ dài dòng. Vì thế, truyện ngắn thường “đọc đi đọc lại vẫn không chán”, bởi mỗi lần đọc, người đọc lại tự giải mã ở một tầng nghĩa khác.
- Nghệ thuật điển hình hóa giúp truyện ngắn chạm tới bản chất đời sống.
Nhân vật và sự kiện trong truyện ngắn không cần nhiều nhưng mỗi hình tượng đều mang ý nghĩa khái quát cao. Nhân vật văn học không phải cá nhân ngẫu nhiên mà là một kiểu người, một trạng thái tư duy, một nghịch lí tồn tại. Nhờ điển hình hóa, truyện ngắn vượt khỏi câu chuyện cụ thể để chạm tới những vấn đề phổ quát của con người.
- Truyện ngắn hiện đại có xu hướng đặt câu hỏi hơn là đưa ra câu trả lời.
Nhà văn truyện ngắn hiện đại có xu hướng không cung cấp lời giải trọn vẹn hay áp đặt kết luận mà đặt người đọc vào trạng thái bất an tư duy. Vì thế, nhiều truyện ngắn hiện đại kết thúc lửng, kết thúc bằng nghịch lí hoặc bằng một câu hỏi chưa có lời đáp. Chính sự không hoàn tất này tạo nên tính ám ảnh lâu dài cho tác phẩm.
- Mong muốn thể hiện của nhà văn là đánh thức tư duy hơn là trấn an người đọc.
Văn chương không ra đời với mục đích làm người đọc yên tâm bằng những chân lí sẵn có mà đánh thức sự hoài nghi, phá vỡ những điều tưởng như hiển nhiên và buộc con người đối diện với giới hạn của chính mình. Truyện ngắn, với hình thức ngắn gọn, sắc lạnh nhưng giàu dư chấn chính là phương tiện phù hợp để thực hiện kiểu tư duy nghệ thuật ấy.
=> Biểu hiện chung của sức mạnh truyện ngắn (khái quát)
- Truyện ngắn thường bắt đầu từ những điều nhỏ bé, tưởng như tầm thường và kết thúc bằng những câu hỏi lớn về con người và thế giới.
- Sức mạnh của nó nằm ở khả năng gợi hơn tả, đặt vấn đề hơn là giải quyết vấn đề.
- Nhan đề, kết cấu, tình huống, nhân vật, chi tiết, hành văn đầy ẩn ý... là các phương diện biểu hiện của sức mạnh ám ảnh và tính cô đúc của truyện ngắn.
-> Đây là tiền đề để đi vào phân tích cụ thể văn bản “Trả lời một câu hỏi”.
b. Phân tích tính cô đúc, sự dồn nén của truyện ngắn “Trả lời một câu hỏi” (S. Mrożek)
b.1. Từ nhan đề
- Nhan đề của truyện ngắn gọn, tưởng như rõ ràng nhưng ngay từ đầu đã gợi ra nghịch lí khi “trả lời” nhưng thực chất lại không có câu trả lời.
- Nhan đề đặt người đọc vào trạng thái chờ đợi lời giải, để rồi rơi vào bế tắc tư duy khi đi sâu vào tác phẩm.
b.2. Từ tình huống truyện nghịch lí - phi lí
- Câu hỏi trung tâm của truyện là Vì sao con gà không bước ra khỏi vòng tròn phấn?
- Tình huống này phi lí ở bề mặt (vòng phấn vô hại), nhưng hợp lí trong logic nội tại của truyện.
- Ý nghĩa của tình huống: Phơi bày giới hạn của nhận thức con người, đặt dấu hỏi về niềm tin tuyệt đối vào khoa học và lí trí.
b.3. Từ hệ thống nhân vật
- Các nhà khoa học đại diện cho trí tuệ, khoa học, duy lí nhưng lại sa vào hình thức, rơi vào bế tắc.
- Con gà đại diện cho bản năng, sự thật giản dị lại trở thành trung tâm tri thức một cách trào phúng.
- Ở đây có sự đảo chiều vai trò giữa con người - đối tượng, chủ thể - khách thể
=> Tạo nên sức mỉa mai sâu cay.
b.4. Từ chi tiết và hành văn giàu ẩn ý
- Chi tiết con gà trả lời “Em chẳng biết gì cả” là một câu văn đơn giản, thản nhiên nhưng đã làm sụp đổ mọi nỗ lực lí giải của con người.
- Lối viết của truyện ngắn, lạnh, kiệm lời, khách quan nhưng mỗi câu đều hàm chứa tầng nghĩa triết lí sâu sắc.
b.5. Ý nghĩa thông điệp chung
- Truyện đặt ra thông điệp về việc có những sự thật trong cuộc sống không thể giải thích bằng khoa học thuần túy, hiểu biết không đồng nghĩa với trí tuệ.
- Sức mạnh của truyện ngắn này nằm ở việc để lại câu hỏi, không phải câu trả lời. Chính điều đó khiến truyện được đọc đi đọc lại vẫn không cạn nghĩa, ám ảnh lâu dài trong tư duy người đọc.
3. Phản biện, nâng cao ý kiến
- Ý kiến cần được hiểu đúng, tránh tuyệt đối hóa bởi không phải mọi truyện ngắn dung lượng nhỏ đều có khả năng “làm nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ người đọc”. Dung lượng ngắn chỉ là điều kiện hình thức, không phải bảo chứng cho giá trị tư tưởng.
+ Trên thực tế, có những truyện ngắn ngắn về số trang nhưng nghèo ý tưởng, lệ thuộc vào tình huống gây sốc, kết cấu lạ mà thiếu chiều sâu tư tưởng, nên không tạo được dư chấn lâu dài.
+ Ngược lại, vẫn có những truyện vừa, truyện dài hoặc tiểu thuyết có khả năng ám ảnh mạnh mẽ, chứng tỏ sức mạnh văn chương không phụ thuộc tuyệt đối vào thể loại.
- Chỉ những truyện ngắn đạt tới độ cô đúc nghệ thuật cao, có tư duy thẩm mĩ và chiều sâu nhân sinh mới thực sự có khả năng tạo dư chấn tư tưởng lâu dài.
- Nhận định của Bùi Việt Thắng đã có giá trị định hướng quan trọng trong việc đánh giá truyện ngắn hiện đại, đặc biệt là những truyện mang màu sắc triết lí như “Trả lời một câu hỏi”.
4. Bài học cho nhà văn và bạn đọc
- Nhà văn cần ý thức rõ tính chọn lọc và trách nhiệm của từng chi tiết, tin vào sức gợi của hình ảnh, tình huống và khoảng trống nghệ thuật. Một truyện ngắn sẽ thành công khi dám để ngỏ những câu hỏi khiến con người bất an, suy ngẫm và tự soi lại chính mình.
- Người đọc cần tiếp cận truyện ngắn không chỉ bằng cảm xúc trực tiếp mà bằng tư duy phản biện và khả năng giải mã biểu tượng, chấp nhận sự không hoàn tất, không khép kín của tác phẩm.
III. KẾT BÀI
- Khẳng định: “Trả lời một câu hỏi” là minh chứng tiêu biểu cho sức mạnh cô đúc và dồn nén của truyện ngắn hiện đại.
- Mở rộng thực tiễn: Trong một thế giới ngập tràn thông tin và lời giải sẵn có, truyện ngắn giúp con người dừng lại để tự vấn.
- Kết luận mang tính triết lí: Những câu hỏi lớn của nhân loại đôi khi bắt đầu từ những điều nhỏ bé nhất.
P/s: Đáp án trên chỉ mang tính chất gợi ý do VCMĐ biên soạn, có thể chưa hoàn toàn trùng khớp với đáp án chính thức của Sở GD&ĐT, kết quả bài thi còn phụ thuộc vào đáp án chính thức nữa nha! Một số ý trong đáp án mang tính mở rộng, đào sâu để tham khảo, các em không cần quá lo lắng hay tạo áp lực cho bản thân mình nhé. Bởi trong thời gian làm bài 150 phút, hoàn thành tốt những ý cơ bản, đúng hướng đã là rất đáng khen rồi.
Nguồn: vanchuongmandam