İslâmi İlimlerde Usuvl-Metot/İslâm'ı-Nassları Doğru Anlama Kılavuzu

ZARUVRÂTI DİNİYYE=İMAN ESASLARI (AKÂİD USUVLÜ)!

"Ehl-i sünnet âlimlerine göre bir esasın iman esası olabilmesi için Kur'ân veya mütevâtir sünnetle sabit olması gerekir. Buna göre meşhur veya âhad haberler kesin bilgi vermedikleri için inanç konusunda delil olarak alınmazlar."

ZARÛRÂT-I DİNİYYE » Sorularla İslamiyet Bir Müslüman için din yönünden bilinmesi gereken, Hz. Muhammed (s.a.s)'in Allah tarafından tebliğ edip haber verdiği kesin olarak belli esas, hüküm ve haberler. Zaruret, sözlükte; ihtiyaç, çaresiz sıkıntı, meşakkat demektir. Çoğulu "zarûrât" ve "zarâir" dir. Zarûrât-ı dîni...

FIKIH USUVLÜ-TAKYİT!

Bir hüküm bir Âyeti Keriyme de mutlak(sınırsız) bir başka Âyeti Keriyme de mukayyet (kayda-şarta bağlanmış, sınırlı) geliyorsa, mukayyet-sınırlı olan hükümle amel edilir.

DİNİNDEN DÖNENİN (MÜRTEDİN) DURUMU!

Konu ile ilgili olabilecek Ayeti Kerimeler ve Hadisi Şerifler (nasslar):

"O HAK RABBİMİZDENDİR. ARTIK DİLEYEN İMAN ETSİN, DİLEYEN İNKAR ETSİN"
KEHF SURESİ 29. Ve de ki: O hak Rabbimizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin. Çünkü biz zalimler için öyle bir ateş hazırlamışız ki, duvarları, çepeçevre onları içine alacaktır. Eğer feryad edip yardım isteseler, erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile cevap verilir. O ne kötü bir içecek ve ne kötü bir dayanma yeri!"

"DİNDE ZORLAMA-İKRAH YOKTUR"
BAKARA SURESİ 256. Dinde zorlama yoktur. Çünkü doğruluk, sapıklıktan ayırd edilmiştir. Artık her kim tâğutu inkar edip, Allah'a inanırsa, sağlam bir kulpa yapışmıştır ki, o hiçbir zaman kopmaz. Allah, her şeyi işitir ve bilir.

İNKARCILARIN HESABININ YALNIZ ALLAH’A AİT OLMASI!
RAD SURESİ-40. Biz, onlara vâdettiğimizin (azabın) bir kısmını sana göstersek de veya (ondan önce) seni öldürürsek de sana ancak (Allah'ın emirlerini) tebliğ etmek düşer. Hesap yalnız bize aittir.

ALLAH'A ORTAK KOŞANIN HESABININ ANCAK ALLAH'IN KATINDA OLMASI!
MÜMİNUN SURESİ 117. Her kim Allah ile birlikte diğer bir tanrıya taparsa, -ki bu hususla ilgili hiçbir delili yoktur- o kimsenin hesabı ancak Rabbinin nezdindedir. Şurası muhakkak ki kâfirler iflah olmaz.

"ALLAH DİLEDİĞİNİ SAPTIRIR VE DİLEDİĞİNE DE HİDAYET VERİR"
NAHL SURESİ 93. Allah dileseydi elbette hepinizi tek bir ümmet yapardı. Fakat Allah dilediğini saptırır ve dilediğine de hidayet verir. Şüphesiz ki, (kıyamet gününde) bütün yaptıklarınızdan sorumlu tutulacaksınız.

"DİNİNİ DEĞİŞTİRENİ ÖLDÜRÜN"
İbni Abbastan (r.a) rivayet edildiğine göre: Resulullah aleyhissalatü vesselam şöyle buyurmuştur:
"Kim dinini değiştirirse onu öldürün" [el-Buhârî, es-Sahîh, Cihâd, 149; Ebû Dâvûd, es-Sünen, Hudûd, 1; et-Tirmizî, es-Sünen, Hudûd, 20; İbnu Mâce, es-Sünen, Hudûd, 2.]
"KANI HELAL OLANLAR"!
229. Abdullah ibn Mes'ud (r.a)'tan rivayet edilmiştir: Resulullah (s.a.v) şöyle buyurmaktadır: Allah'tan başka ilah olmadığına, benim Allah'ın Resulü olduğuma şehadet eden Müslüman bir kişinin kanı ancak üç şeyden birisiyle [183] helal olur:
1. Zina eden evli kimse,
2. (Haksız yere) adam öldüren kimse,
3. Dinini terk edip (islam) topluluğundan ayrılan kimse.[184]
Bu hadis(in bu şekildeki metnin)i;
Buhârî, Müslim, Ebu Dâvud, Tirmizî iie Nesâî rivayet etmiştir.
[184] Buhârî, Diyât 6; Müslim, Kasâme 25 (1676); Ebu Dâvud, Hudûd 1 (4352); Tirmizî, Diyât 10 (1402); Nesâî, Tahrimu'd-Dem 5; İbn Mâce, Hudûd 1 (2534); Ahmed b. Hanbel, 1/382, 444


DEĞERLENDİRME:

1-NASSLARIN SUBUT KUVVETİ (fıkıh usulü):
Ayeti Kerimelerin subutu ve delaleti kat'idir, lafzen mütevatirdir yani en güçlü subut kuvvetine sahiptir.
Hadisi Şeriflerin mütevatir olması için en az dört(bazı alimlere göre en az on) Sahabei Kiram tarafından rivayet edilmesi gerekir; dolayısıyla mütevatir değildirler. Suyuti ve Kettani'nin mutevatir Hadislerinde de yer almamaktadırlar. Dolayısıyle subutu zanni olan(sahih ahad) Hadisi Şerifler, subutu ve delaleti kat'i olan(lafzen mutevatir) Ayeti Kerimeleri takyid edemezler (kayda şarta bağlayamazlar, sınırlandıramazlar) (Hanefi Fıkhı Usulü)

2-ÖRNEK VE UYGULAMA DURUMU:
Peygamberimiz aleyhissalatü vesselamın sahih Hadisi Şeriflerinde ki (Kütübü Sitte deki) uygulamalarına baktığımızda, sadece dinden döndüğü için öldürülme olayına bir örnek görmüyoruz.
Müminlerle; onların canlarına, mallarına kasteden, onları yurtlarından çıkaran Mekkeli müşrikler arasında Hudeybiye Anlaşmasına kadar savaş hukuku geçerliydi (Savaş hukuku olağan-barış-anlaşma hukukundan farklıdır). "Dininden döneni öldürün" Hadisi Şerifi bu bağlamda bey'atinden (bağlılık sözünden) dönüp düşmana katılan hain için ifade edilmiş olabilir belkide. Sahih Hadisi Şeriflere baktığımızda da bu şekilde uygulamalar görebiliyoruz. Peygamberimiz aleyhissalatu vesselam'ın Hudeybiye’de olduğu gibi, kritik zamanlarda ashabından biat (bağlılık, sadakat sözü) alması dikkate şayandır.
En nihaye Hanefi fukahası "Dininden döneni öldürün" Hadisi Şerif'ini savaşla ilişkilendirip; savaşta kadınların öldürülemeyeceğinden hareketle, mürted-dininden dönen kadınların öldürülmeyip hapsedilmesine hükmetmişlerdir. Aynı zamanda savaş meydanında müslüman olduğunu, İslam'a geçtiğini söyleyen düşman öldürülemez (savaş hukuku, olağan-barış-anlaşma hukukundan farklıdır).

3-AMEL VE İBADETİN MAKBUL OLMASI İÇİN İHLASIN-SAMİMİYETİN ŞART OLMASI!
Peygamber Efendimiz (s.a.s) şöyle buyuruyor: “Allah, ancak samimiyetle ve sadece kendi rızası gözetilerek yapılan ameli kabul eder.”[2] Nesâî, Cihâd, 24.
Dinimiz, iman, ibadet ve amelde ihlası (niyette samimiyeti) gerekli görmektedir. Ayrıca özgür iradeye ve rızaya değer vermekte olup evlenme, boşanma, alım, satım, ticaret gibi birçok konuda gönül rızasını (tav'en) şart koşmakta, cebren (zorla) yada kerhen (isteksizce) yapılan muameleyi muteber görmemektedir.

4-HİDAYET ALLAH'TANDIR!
Dinden dönen birine "dönemezsin seni öldürürüz" derseniz; münafık olabilir, düşmanlara ajan olabilir Allah korusun.

5-HAK DİNİN TEBLİĞİ-TÜM İNSANLARA ULAŞTIRILMASI GÖREVDİR!
"İslam'da inanç özgürlüğü olmadığı" yönündeki kampanyaların ön yargı oluşturarak Hak Din'in tebliğini olumsuz etkileyebileceği ve bunun vebalinin olabileceği de hesaba katılmalıdır sanırım.
ALLAAHÜ EA'LEM (ALLAH DAHA İYİ BİLENDİR).

HARAM VE MEKRUHUN FARKI (FIKIH USULÜ)!
Subutu ve delaleti kat'i bir nassla (muhkem Ayeti Kerime yada sarih mütevatir Hadisi Şerifle) açıkça yasaklanmış olan şey, engel bir başka karine (delil-nass) yoksa haramdır.
Zanni nassla (sahih ahad Hadisi Şerifle) açıkça ifade edilen yada subutu kat'i nasstan yorum yoluyla çıkarılan bir yasak ise, engel başka bir karine (delil-nass) yoksa tahrimen mekruh olur.

FIKIH USUVLÜ : Bir hüküm bir Âyeti Keriymede mutlak(sınırsız) bir başka Âyeti Keriymede mukayyed(kayda şarta bağlanmış, sınırlandırılmış) olarak geliyorsa; mukayyed-sınırlı olan Âyeti Keriyme ile amel edilir.

İKRAH (ZORLAMA-BASKI DAYATMA ALTINDA) İLE KALBİNİ KÜFRE AÇAN MÜ'MİNİN HARİÇ TUTULMASI !

Rahmeen ve rahıym olan Allah'ın ismi ile
NAHL SURESİ 106. Kalbi iman ile sükûnet bulduğu halde, zorlananlar dışında, her kim imanından sonra küfre kalbini açarsa, mutlaka onların üzerine Allah'tan bir gazab gelir ve kendilerine çok büyük bir azab vardır.

FIKIH USULÜ-TAKYİD: Bir Ayeti Kerimenin mutlak-sınırsız olan hükmünü subutu ve delaleti kat'i bir nass (muhkem Ayeti Kerime veya sarih mutevatir Hadisi Şerif) takyid edebilir (kayda şarta bağlayabilir, sınırlandırabilir).
FIKIH USULÜ: Bir hüküm bir Ayeti Kerimede mutlak(sınırsız) bir başka Ayeti Kerimede mukayyed(kayda şarta bağlanmış, sınırlandırılmış) olarak geliyorsa; mukayyed-sınırlı olan Ayeti Kerime ile amel edilir.

İTİKAD-İNANÇ-İMAN-AKİDE!
AKAİD USULÜ:
Sahih Ahad Hadisi Şerifin subutu zanni olduğu için itikadda delil olmuyor. Çünkü akide-iman zann, şek, şüphe kabul etmez.

TEMEL USUVL BİLGİSİ
Allâh'a hamd-övgüler olsun. Salât ve selêm Rasüvlünün ve êlinin-ailesinin üzerine olsun. Peygamberimizin sahâbesinden Allah razı olsun. Allah’ın rahmeti İslâmi ilimlerde usuvl-metot kaidelerini oluşturan ve bize ulaştıran ulemâmımızın-âlimlerimizin ve fukahâmızın-fâkihlerimizin üzerine olsun.

NASSLARA BÜTÜNCÜL BAKIŞIN GEREKLİ OLMASI!
Bir kişi Kur'ânı Keriym'in ve Hadiysi Şeriflerin Türkçe meâlini de okusa, Arapça bilip Arapçasından da okusa bazı temel usuvl-metot kriterlerini bilmiyorsa eksik yada yanlış anlama ihtimâli mevcuttur. Çünkü Kur'ânı Keriym Âyetleri ve Hadiysi Şerifler birbirini açıklamakta, tamamlamakta hatta, takyit, tahsis ve nesh edebilmektedir.

1-NASS NEDİR?
Nass, Cenabı Allâh'ın kelamı-sözü olan Kur'ânı Keriym Âyetleri ve sahih kaynaklarda bulunan salât ve selêm üzerine olsun Peygamberimiz Muhammed Mustafa’nın sözleri ve davranışları yani hadisleridir.

2-NASSIN SUBUT (KESİNLİK) KUVVETİ
A-Subutu kat'i (kesin) olanlar: Kur'ânı Keriym Âyetleri ve mütevâtir Hadiysi Şerifler olup amel (ibadet ve davranış) konularında vede manası açık-sarih olanlar iytikat (inanç) konusunda delil olabilirler.
Kur'ânı Keriym'in subuvtu kat'idir ve lafzen mütevâtirdir. Yani en güçlü subuvt kuvvetine sahiptir. Kur'ânı Keriym Âyetleri inzal oldukça vahiy kâtiplerince yazılmakta, kurra hafızları tarafından ezberlenmekte ve insanlara öğretilmekte-ezberletilmekteydi. Kur'ânı Keriym, Peygamberimiz aleyhissalâtu vesselâm ve Sahâbeyi Kiram tarafından namazlarda ve namazların dışında sürekli okunmakta; emirlerine ve yasaklarına uyulmakta yani bilfiil yaşanmaktaydı.
Mütevâtir Hadiysi Şerifler; her kademede (Sahâbe, tâbiyin ve tebeyi tabiyinden) yalan üzere birleşmesi aklen mümkün olmayacak kadar çok kişi tarafından aktarılan Hadiysi Şeriflerdir.
B-Subutu zanni olanlar: Sahih-ahad Hadisi Şerifler olup amel (ibadet ve davranış) konularında delildirler.
Subut (kesinlik) açısından sahih Hadisi Şeriflerin kuvveti farklı olabilir. Mesela hem Buhari hem de Müslim'de (Sahihaynde) yer alan Hadisi Şerifin kuvveti sadece Buhari veya sadece Müslim'de yer alan Hadisi Şerifin kuvvetinden fazladır. Altı hadis kitabının (Kütübü Sitte'nin) tamamında yer alan Hadisi Serifler ise en kuvvetli olanlarındandır. Çünkü bu durum ravi sayısının fazlalığına delalet eder (meşhurluk). Aynı Hadisi Şerifin çok sayıda Sahabe tarafından rivayet edilmesi de Hadisi Şerifin kuvvetine işaret eder.

3-NASSIN DELALETİ (MANASININ AÇIK YADA KAPALI OLMASI)
A-Delaleti (manası) kat'i (kesin) olan naslar: Manası yer, zaman ve durum açısından açık ve net olan naslardır (Muhkem).
B-Delaleti (manası) zanni olan naslar: Manası yer, durum ve zaman açısından kısmen veya tamamen kapalı olan naslardır. Bunlar müteşabih-benzetme içerenler ve farklı manalara gelme ihtimali olanlardır.

4-HANEFİ FIKHI USULÜNE GÖRE NASLAR ARASINDA TAKYİT, TAHSİS VE NESİH
A-Subutu kat'i (kesin) naslar arasında takyit, tahsis ve nesih: Bir Ayeti Kerimenin mutlak (şarta bağlanmamış-sınırlandırılmamış) veya genel (amm-umum) olan hükmünü, subutu kat'i bir nass (bir başka Ayeti Kerime veya mütevatir Hadisi Şerif) takyit edebilir (kayda-şarta bağlayabilir, sınırlandırabilir), tahsis edebilir (hususileştirebilir-özelleştirebilir) veya neshedebilir (askıya alabilir, değiştirebilir, kaldırabilir).
B-Subutu zanni naslar arasında takyit, tahsis ve nesih: Aynı kuvetteki sahih Hadisi Şerifler arasında da takyit (bir Hadisi Şerifin mutlak olan hükmünü bir başka Hadisi Şerifin kayda-şarta bağlaması), tahsis (bir Hadisi Şerifin amm-umum-genel olan hükmünü bir başka Hadisi Şerifin hususileştirmesi-özelleştirmesi) ve nesih (bir Hadisi Şerifin hükmünü bir başka Hadisi Şerifin değiştirmesi, askıya alması veya kaldırması) mümkündür.
Yani dinde hüküm koyma ve konulmuş olan bir hükmü sınırlandırma-şarta bağlama (takyid), hususileştirme (tahsis), askıya alma-kaldırma-değiştirme (nesih) yetkisi Allah ve Resulü'ne aittir.

Netice olarak bir konuda İslam'ın görüşünü anlayabilmek için o konu ile ilgili tüm Ayeti Kerime ve Hadisi Şeriflerin göz önünde bulundurulması gereklidir. Çünkü aynı kuvvette ki naslar arasında takyit, tahsis ve nesih mümkündür.

Allah'a hamd-övgüler olsun. Salat ve selam Rasülünün ve eelinin-ailesinin üzerine olsun. Peygamberimizin sahabesinden Allah razı olsun. Allah’ın rahmeti İslami ilimlerde usul-metot kaidelerini oluşturan ve bize ulaştıran ulemamımızın-alimlerimizin ve fukahamızın-fakihlerimizin üzerine olsun.

KİTAP EHLİNDEN (YAHUDİ VE HRİSTİYANLARDAN) KUR'ANA İNANANLARIN DA OLABİLMESİ!
ALİ İMRAN SURESİ 199. Kitap ehlinden öyleleri var ki, Allah'a inanırlar, size indirilene ve kendilerine indirilene / Allah'a boyun eğerek inanırlar. Allah'ın âyetlerini az bir değere değişmezler. Onların mükafatı da Allah katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.

(Fıkıh usulü TAKYİD: bir Ayet-i Kerimenin mutlak-sınırsız olan hükmünü bir başka Ayeti Kerime yada mütevatir Hadisi Şerif takyit edebilir, kayda-şarta bağlayabilir, sınırlandırabilir)

EHLİ SÜNNET AKAİD USULÜ!
Subutu ve delaleti kat'i olan bir nassı (muhkem Ayeti Kerime veya sarih, mütevatir Hadisi Şerifi) açıkça inkar etmeyenin tekfir edilmemesi (küfürle-kafirlikle suçlanmaması)!