22/09/2026
ГАНҶИ ДИЁРИ РӮДАКӢ
“Мардуми заҳматқарини шаҳри бостонии Панҷакент, ки зодгоҳи бунёдгузори шеъру адаби тоҷику форс- Одам-уш-шуаро Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ ва яке аз марказҳои илму адаб ва донишу маърифати тоҷикон мебошад аз тамаддуни деринаи мардуми куҳанбунёдамон оини неки созандагиро мерос гирифта, бо рӯҳияи баланди ватандорӣ ворисону посдорони анъанаву суннатҳои дар Саразми бостонӣ ташаккулёфта арзишҳои миллӣ ва расму ойинҳои наврӯзӣ будани худро пайваста дар амал собит менамоянд.”
Эмомалӣ Раҳмон,
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
Чакидаҳо. Дар мақолаи мазкур, муаллиф роҷеъ ба китобхонаи навтаъсиси “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори ниёгони адабиёти классикии форсу тоҷик” маълумот дода, менигорад, ки таъсиси Маркази Рӯдакишиносӣ дар маркази шаҳри бостонии Панҷакент, падидаи олиест, ба вижа барои дӯстдорони каломи бадеъ, муҳаққиқону олимони ҷавон ва унвонҷӯёну магистрантон. Ҳамчунин зикр менамояд, ки дар ин ганҷинаи сухун, китобҳои нодире ҷамъоварӣ карда шудаанд, ки аксари он дар кишвари мо камназиранд. Инҳо китобҳои пурарзише мебошанд, ки аз тамоми кишварҳои Шарқ ба Тоҷикистон оварда шуда, мавриди таваҷҷӯҳи хонандаи тоҷик гардидаанд. Ҳамчунин муаллиф андеша баён менамояд, ки: “Мо барои бузургдошти ин нобиғаи ашъори латиф, дар қатори музейи ҷумҳуриявии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакии шаҳри Панҷакент, мактаб барои бачагони болаёқати шаҳр бо номи “Рӯдакӣ”, як Маркази илмию фарҳангие бо номи “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори бузургони адабиёти классики тоҷик” бунёд намудем, ки он ҷои зиёрати олимону фарҳангдӯстон ва сайёҳони аз хориҷ ташриф меоварда мешавад. Ин далели рӯшан ва бурҳони қотеъест, ки мо Рӯдакиро омӯхтем ва то ҳол меомӯзем.”
Калидкалимаҳо. Мирзо Муллоаҳмадов, китоб, Рӯдакишиносӣ, хазина, хориҷи кишвар, ганҷинаи ҳастӣ, миллат, фарҳангпарвар, адабдӯст, хазина, тоҷик.
Адабиёти ғанӣ, пурмӯҳтаво ва беш аз ҳазорсолаи ниёгон барои худшиносӣ ва ифтихор вазифаи муҳамро метавонад иҷро кунад. Пеш аз ҳама моро бо таърихи пурифтихорамон шинос намуда саҳми адибонамонро дар инкишофи тамаддуни башарӣ нишон медиҳад. Меъроси пурбаҳои илмӣ ва адабӣ имрӯз барои кишвари соҳибистиқлол, ки рӯ ба ҷомеаи ҳуқуқбунёди дунявӣ ниҳодаанд, хеле муҳим ва зарур мебошад. Бунёди ҷомеаи нав тарбияи инсони худшиносу худогоҳ, дорои ахлоқи нек ва маънавиёти баландро тақозо менамояд. Осори адабии ниёгон саршори андешаҳои волои ахлоқиву башардӯстӣ буда дар тарбияи эҳсоси ватандӯстиву ифтихори миллӣ, ваҳдату ҳамбастагии мардум нақши бузург мебозанд. Хидмати Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ ва дигар шуаро дар бузургдошти фарҳангу тамаддун ва такомули забони тоҷикӣ-форсӣ низ хеле бузург аст. Ашъори Рӯдакӣ бо сабки ниҳоят содаву равон офарида шудааст, ки имрӯз, яъне, пас аз 11 аср низ ба ҳар хонандаи форсизабон фаҳмост. Рӯдакӣ на танҳо шаклу мазмуни назми тоҷикро ба такомул расонд балки бо эҷодиёти ғанӣ, гаронбаҳо ва нотакрори худ ба сабки хуросонӣ ибтидо гузошт. Ӯ ҳамчунин асоси адабиёти тоҷик ва гузашта аз ин бунёди тамоми адабиёти форсизабонро устувор кард. Сарвари кишвар дар вохӯриашон бо сокинони шаҳри Панҷакент, соли 2020 чунин гуфтанд: “Таърих гувоҳ аст, ки дар соҳили дарёи Зарафшон аввалин давлати миллии тоҷикон- давлати Сомониён ва “асри тилло”-ии мардуми тоҷик арзи ҳастӣ намудааст. Аз оби ҳаётбахши Зарафшон абармардоне чун Спитамен ва Деваштичи рамзовар , шоҳ Исмоили Сомонӣ, Одамушшуаро Устод Рӯдакӣ, шайхурраис Абӯалӣ ибни Сино ва ҳазор андар ҳазор бузургворону алломагон ба авҷи камол расида, бо корнамоиҳояшон умри абад ёфтаанд. Ин дарёи ҳаётбахш асрҳои бешуморест, ки аз яхистонҳои болооби минтақа сарчашма мегирад ва ҳазорсолаҳост, ки ин сарзамини паҳновар бо номи водии Зарафшон дар таърих шӯҳрат дорад”
Рӯдакишиносӣ дар илми шарқшиносии дунё ва умуман мамлакатҳои Шарқу Ғарб мавқеи калон дошт ва дар ин ҷо хизматҳои донишмандони Эрону Покистон, Афғонистону Олмон, Фаронсаву Англия ва кишварҳои дигарро мебинем. Адабиёт, назми инсондӯстӣ ва симоҳои бузурги шеър, мисли Рӯдакиву Фирдавсӣ, Саъдиву Ҳофиз, Ҷалолиддини Балхию Камоли Хуҷандӣ ва бисёр дигарон васлгари дилҳо, пайвандгари халқу миллатҳо боқӣ мемонанд. Дар осмони баланди назм шеърӣ тобноки устод Рӯдакӣ ҳамеша фурӯзон хоҳад монд ва наслҳои оянда ба он арҷгузорӣ хоҳанд кард.
Фарзанди фарзонаи миллат, шахсияти маорифпарвару хирадоини тоҷикони тамоми дунё муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, пайваста таъкид менамоянд, ки гузаштагони дурандешу ояндабини мо, ҳамеша ба адабу фарҳанг ҳамчун зарурияти муҳими зиндагӣ таваҷҷӯҳ доштанд ва дар ин арса ба мардумони фарҳангпарвару адабдӯсти замони худ паҳлӯ ба паҳлӯ буданд. Таваҷҷӯҳ ба шеъру калом, “коми тоҷиконро бо сухан бардоштан”, далели антиқа будани тамаддуни мо, тоҷикон аст. Ба хусус, шеъри
Ҳеҷ шодӣ нест андар ин ҷаҳон,
Бартар аз дидори рӯи дӯстон.
Ҳеҷ талхӣ нест дар дил талхтар,
Аз фироқи дӯстони пурҳунар...ки онро 1161 сол қабл, Падари шеъри форсӣ Устод Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ сурудааст, имрӯз гимни тамоми мардуми тоҷикзабони дунё гаштааст.
Дар арафаи Рӯзи Рӯдакӣ, 22 сентябри соли 2024, дар Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент боз як маркази илмию фарҳангӣ бо номи “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори ниёгон” ифтитоҳ гардид. Маросими ифтитоҳи ин марказ бо иштироки ширкаткунандагони конфронси илмӣ-амалии ҷумҳуриявии “Устод Рӯдакӣ ва суннатҳои адабӣ”, бо ҷамъи олимону донишмандони кишвар, ки дар ҳамбастагии АМИТ (Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон) ва Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент баргузор гардид, хубу диданӣ буд.
Дар маҷлисгоҳи бинои таълимии “Маърифатпарвар” конфронси “Устод Рӯдакӣ ва суннатҳои адабӣ”, директори Маркази Рӯдакӣ, профессор Абдунабӣ Сатторзода дар баромади пурмуҳтавои худ, қайд намуд, ки таҷлили Рӯзи Рӯдакӣ бояд ҷашни умумимиллӣ гардад. Ҳанӯз дар солҳои 20 –уми асри 20 адабиётшиноси самарқандӣ Бақозода пешниҳод карда буд, ки барои дар доираи лозимӣ пешвоз гирифтани ҷашни Рӯдакӣ, он бояд дар иди Наврӯз ҷашн гирифта шавад. Дар Ҷумҳурии исломии Эрон Рӯзи Рӯдакӣ дар санаи 26 декабр таҷлил мегардад. Пешниҳоди ман ин аст, ки гуфт А.Сатторзода, минбаъд ҷашни ҳамасолаи Рӯдакиро дар Панҷакент “Ёди Рӯдакӣ дар диёри Рӯдакӣ” ном гузорем, зеро ин аз ҳар лиҳоз номи мувофиқ аст. Пешниҳод хуб пазируфта шуд.
Афзун ба зикр аст, ки донишкада ба ин китобхона, зиёда 5 ҳазор китоби адабиётшиноси номии кишвар, узви вобастаи академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, мудири шуъбаи адабиёти классикии форс-тоҷики Институти забон ва адабиёти ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, доктори илмҳои филологӣ, профессор, рӯдакишинос-устод Мирзо Муллоаҳмадовро харидорӣ намуд. Китобхонаи нодир аз ҷониби Раёсати Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент, роҳбарони фарҳангдӯсту маорифпарвар ба маблағи зиёда аз 100 ҳазор сомонӣ харидорӣ карда шуд. Дар ин хазинаи бебаҳо, китобҳои зиёди илмӣ, таърихӣ, бадеӣ, фарҳангҳо ва қомусҳои нодир, дастурҳои соҳавӣ ҷамъ оварда шудаанд. Бетардид, китобхонаи мазкур китобҳоеро дорост, ки барои устодону олимони ҷавон, унвонҷӯёну магистрон, муҳаққиқон ва дӯстдорони адабиёт беҳтарин ганҷинаи сухан аст. Тадқиқотчиёни соҳаи адабиётшиносӣ аз ин махзани илм фаровон истифода бурда метавонанд.
Ҳангоме, ки гуфтушунидҳо доир ба интиқоли китобҳои устод аз пойтахти мамлакат ба шаҳри Панҷакент мерафт, зиндаёд Мирзо Муллоаҳмадов чунин гуфтанд:
“Ҳар вақте, ки барои иштирок ва суханронӣ дар конфронсҳои бонуфузи байналмилалӣ, ба хориҷа мерафтам, аз бозгашт, ҳатман ҳамроҳам китобҳои нодире, ки дар Тоҷикистон кам дида мешуд, меовардам, ки мардуми фарҳангпарвари тоҷик аз онҳо истифода барад. Байни китобҳое, ки овардаам, фарҳангу қомусҳои нодире низ мавҷуд аст, ки илми тоҷик аз онҳо зиёд баҳра бардошта метавонад. Чун Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент, ягона муассисаи олӣ дар водии зарфишони Зарафшон маҳсуб меёбад, хеле хостам, ки ин ганҷинаи бебаҳо барои ин мардуми ташнаи илм хизмат кунад.”
Имрӯз, мо, суханони пандомези устоди равоншодро ба ёд меорему аҳсант ба сарсупурдагони роҳи илм мекунем, ки барои саҳми босазо дар баланд бардоштани нерӯи ақлонии ҷомеа ва дар масири адабиёти муосири тоҷик ҷоннисориҳо намудаанд. Воқеан, мактаби китобдорӣ, ба вижа мактаби рӯдакишиносӣ, мактаби бузургест, ки онро ҳифз намуда, идома додан ҳам, аз арҷгузорӣ ба арзишҳои олии миллат ба ҳисоб меравад.
Чи гунае, ки ҳини ифтитоҳи ин “Хазинаи пурганҷ”, адабиётшинос Абдунабӣ Сатторзода иброз намуд, “....чунин китобхонаи бою ғанӣ, ки соҳибаш дар зинда будани худ оварда супурда бошад, ҳатто дар пойтахт дида намешавад.”
Чаро китобхонаро “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори ниёгони форс-тоҷик” номгузорӣ намудем? Ин суолест, ки посухи он рӯшан аст.
Панҷакетшаҳри бостонӣ, яке аз марказҳои антиқаи фарҳангу тамаддуни мардуми ориёинажод мебошад. Бешак, тамоми мардуми Панҷакент огандаи шеъру шоириву касбу ҳунаранд. Аз ин мавзеъ шоирону нависандагони бузурги беҳисобе ба арсаи адбиёту ҳунар буруз намудаанд, ки ашъору осорашон назир надорад. Вале, мояи ифтихори мо, тоҷикистониён аст, ки Падари шеъри форсӣ, Одам-уш-шуоро, Малик-уш-шуаро Абӯабдуллоҳ Ҷаъфар Рӯдакӣ, ки ӯро асосгузори адабиёти классикии тоҷик мегӯянд, маҳз аз Панҷакенти бостон аст. Мо барои бузургдошти ин нобиғаи ашъори латиф, дар қатори музейи ҷумҳуриявии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакии шаҳри Панҷакент, мактаб барои бачагони болаёқати шаҳр бо номи “Рӯдакӣ”, як Маркази илмию фарҳангие бо номи “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори бузургони адабиёти классикии форсу тоҷик” бунёд намудем, ки он ҷои зиёрати олимону фарҳангдӯстон ва сайёҳони хориҷӣ мешавад. Ин далели рӯшан ва бурҳони қотеъест, ки мо Рӯдакиро омӯхтаем ва то ҳол меомӯзем.
Мирзо Мулоаҳмад мегӯяд: “Дар Тоҷикистон суннати донишноманигорӣ ба миён омад, ки тадвин ва нашри Энсиклопедия ва санъати тоҷик (дар ҳашт ҷилд), Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик (дар се ҷилд) гувоҳи он аст.” Дар китобхонаи навтаъсиси рӯдакишиносӣ китобҳои “Донишномаи Эрон”, чопи Теҳрон дар 2 ҷилд, “Доиратул маорифи бузурги исломӣ”, Теҳрон дар 26 ҷилд, нашраш аз соли 2004 то 2008, “Луғатнома” дар 14 ҷилд, чопи Теҳрон, китобҳои бузургҳаҷми “Шоҳнома” и Абулқосим Фирдавсӣ ва “Рубоиёти Умари Хайём”, “Девони Камоли Хуҷандӣ”, “Офтоби маърифат”, Мавлоно Нуриддин Абдураҳмони Ҷомӣ - “Нафаҳот –ул-унс мин ҳазарот –ил қудс”, Осор –ул –билод ва ахбору –л-ибод, Закариёи Қазвинӣ, Девони кабири Мавлоно Ҷалолиддини Румӣ, Амир Хусрави Деҳлавӣ “Расоил-ул- эъҷоз”, Душанбе, чопхонаи Арт Крафт, 2013, 461 саҳ. Китоб ба ифтихори гиромидошти 760 солагии яке аз абармардон ва посдорони фарҳанги форсии тоҷикӣ Амир Хусрави Деҳлавӣ ба зевари чоп ороста гардидааст, Забони тоҷикӣ дар мабнои мубоҳисаҳо, китоби рангаву мунаққаши “Миниатюраҳои мактаби Эрон ва Ҳинд” мавҷуданд, ки назирашон дар кишвари мо кам аст.
Дар нашри аввали китоби “Рӯдакӣ рафт, монд ҳикмати ӯй”( (Душанбе, Ирфон, 2020, 455 саҳ.) Мирзо Муллоаҳмадов дар мақолаи “Рӯдакишиносӣ дар замони истиқлолият” (саҳ.208.) чунин ибрози ақида мекунад: “Дар замони истиқлол рӯдакишиносӣ на танҳо торафт вусъат пайдо карда, масъалаҳои гуногуни марбут ба адабиётшиносӣ, забоншиносӣ, таърих, антропология, тиб, мусиқӣ, ҳунар ва амсоли онҳоро фаро мегирад, балки аз лиҳози таҳлилу баррасии масъалаҳо, аз умумигӯиҳое, ки қаблан ҷой дошт, берун мебарояд ва дар аксари асарҳо амиқрафту дақиқназариҳо ва далелу бурҳонҳои тоза дар таҳлилу баррасӣ мушоҳида мешавад.”
Ҳақиқатан, исботи ин андеша, ҷилди якуми китоби “Рӯдакӣ рафт, монд ҳикмати ӯй”, ки мақолаҳои олимони ватаниву хориҷӣ дар мавзӯи рӯдакишиносӣ ва паҳлӯҳои ашъори ӯ аз ҷониби олимони Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент (Душанбе, Ирфон, 2020, 455 саҳ.) гирдоварӣ карда шудааст, ки маводҳои илмии олимони адабиётшиноси тоҷик ҳамчун А.Абдуллоев, Субҳон Амирзода, Алиасғари Шеърдӯст, Алимуҳаммади Хуросонӣ, З.Ғаффорова, М.Мирзоюнус, М.Файзхоҷа, А.Маҳсадаминов, Масъуд Қосимӣ, М.Муллоаҳмадов, Ш.Исрофилниё, Н.Нурзод, В.Элбоев, Т.Мардонӣ, З.Ӯлмасова, Р.Ҳодизода, Ш.Шокирзода, Назри Яздонӣ ва дигарон роҷеъ ба рӯдакишиносӣ, паҳлӯҳои шеъри ӯ, сабки хуросонӣ ё рӯдакиёна буда, фикрҳои бикри олимонаи онҳо мунташир гардида буд. Умед дорем, ки ҷилди дуюми маҷмӯаи мақолаҳои “Рӯдакӣ рафт, монд ҳикмати ӯй...” бо иловаи мақолаҳои олимони ватаниву хориҷӣ мавриди таваҷҷӯҳи олимону донишмандон ва рӯдакишиносони олам мегардад.
Раёсати Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент бо бунёди чунин маркази илмӣ-фарҳангӣ чун “Маркази Рӯдакишиносӣ ва омӯзиши осори ниёгони классикии форсу тоҷик”, барои донишҷӯёни донишкада, Колледжи омӯзгории шаҳри Панҷакент, омӯзишгоҳи тиббии шаҳр, литсейҳои касбию техникии шаҳр, муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ ва дӯстдорони адабу фарҳанг дари як хазинаеро боз намуд, ки “роҳи садсоларо” наздик гардонид.
Ҷанбаҳои муҳим ва навгониҳо инҳо мебошанд:
Ифтитоҳи Маркази илмӣ навиди нави фарҳангӣ барои аҳолии шаҳру деҳоти Панҷакент;
Бори аввал тавассути ДОТП ба шаҳри Панҷакент чунин миқдор китобҳои илмӣ харидорӣ карда шуд;
Аз ин китобҳо ҳамагон метавонанд бо риояи низому тартиби дохили китобхона, истифода баранд;
Таҳқиқотчиён, унвонҷӯён, магистрантон ва донишҷӯён барои пешбурди фаъолияти илмии худ аз ин сарчашмаҳо фаровон истифода хоҳанд бурд;
Дастрасии асарҳои адибон ва шоиру нависандагон барои аҳли ҷамоатчигии шаҳр;
Баргузории ҷамъомаду вохӯриҳо бо адибон дар Маркази мазкур;
Саҳми Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ дар бунёдгузории шеъри форсии тоҷикӣ мондагор аст. Рӯзи Рӯдакӣ –рӯзи ҷашни адабиёт ва истиқлоли фарҳангии халқи тоҷик хоҳад монд!
Рӯйхати адабиёти истифодашуда:
Рӯдакӣ, Абуабдуллоҳ. Девон / А. Рӯдакӣ. – Олмотӣ, 2007. – 256 с.
Розӣ, Шамси Қайс. Ал-муъҷам / Шамси Қайси Розӣ. – Душанбе: Адиб, 1991. – 464 с.
Маҷмӯи мақолаҳо. Рӯдакӣ рафт монд ҳикмати ӯй. Душанбе, Ирфон , 2020, 455 саҳ.
Сатторзода, Адунабӣ. Рӯдакӣ ва шеъри рӯдакивор / А. Сатторзода // Армуғони “Ганҷи сухан” (Ҷилди аввал). Баёзи суханварон ва муҳаққиқони вилояти Суғд. – Хуҷанд, 2007. – С. 21-29.
Футӯҳии Рӯдмаъҷанӣ, Маҳмуд. Балоғати тасвир / М. Футӯҳии Рудмаъҷанӣ. – Теҳрон: Сухан, 1385. – 464 с.
Шамисо, Сирус. Баён ва маъонӣ / С. Шамисо. – Теҳрон: Фирдавсӣ, 1374. – 256 с.
Шафеъии Кадканӣ, Муҳаммад. Суври хаёл дар шеъри форсӣ / М. Шафеъии Кадканӣ. – Теҳрон: Огоҳ, 1366. – 732 с.
Гулпарӣ Шарифова- узви фаъоли ҳизб аз ТИҲ "ДОТ" устоди Донишкадаи омӯзгорииТоҷикистон, дар шаҳри Панҷакент, номзади илмҳои филологӣ
