Факултети ҳуқуқшиносии Академияи идоракунии давлатии назди Президенти ҶТ

ҚАТЪНОМАИ НАВИ СММ – САҲМИ ТОҶИКИСТОН ДАР ТАҲКИМИ СУЛҲ ВА ҲАМКОРИИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ

Қабули қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)», ки бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод гардид, аз ҷумлаи рӯйдодҳои муҳимми дипломатии соли 2026 маҳсуб меёбад. Ин санади байналмилалӣ бозгӯи эътирофи нақши фаъоли Тоҷикистон дар пешбурди ташаббусҳои дорои аҳаммияти ҷаҳонӣ буда, мавқеи кишварро ҳамчун ҷонибдори сулҳ, муколама ва ҳамкории созанда дар арсаи байналмилалӣ боз ҳам таҳким бахшид.
Имрӯз, ки ҷаҳон бо афзоиши низоъҳои мусаллаҳона, буҳронҳои сиёсиву гуманитарӣ ва дигар таҳдидҳои фаромиллӣ рӯ ба рӯ аст, зарурати тақвияти ҳамбастагии байналмилалӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави таҳкими сулҳ беш аз пеш эҳсос мешавад. Маҳз дар чунин шароит қабули ин қатънома аҳаммияти вижа касб намуда, давлатҳоро ба ҳамкории зич, эҳтироми меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва истифодаи дипломатия ҳамчун воситаи асосии ҳалли ихтилофҳо ҳидоят мекунад.
Дар тӯли солҳои соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон сиёсати хориҷии худро бар пояи сулҳҷӯӣ, муносибатҳои дӯстона ва ҳамкории мутақобилан судманд бунёд намудааст. Дастгирии пайвастаи ташаббусҳои Тоҷикистон дар самтҳои об, иқлим ва ҳифзи пиряхҳо аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид нишонаи эътирофи сиёсати созандаи кишвари мо мебошад. Ташаббуси нав оид ба таҳкими сулҳ идомаи мантиқии ҳамин сиёсати хориҷии фаъол ва масъулона аст.
Эълон гардидани солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ имкониятҳои нави амалӣ фароҳам меорад. Дар доираи ин даҳсола метавон барномаҳои муштараки илмӣ, фарҳангӣ ва омӯзиширо густариш дода, нақши ҷавонон, муассисаҳои илмӣ ва созмонҳои байналмилалиро дар тарғиби фарҳанги сулҳ ва таҳаммулпазирӣ тақвият бахшид.
Қатъномаи мазкур бори дигар таъкид мекунад, ки сулҳ танҳо набудани ҷанг нест. Он муҳити мусоидеро дар бар мегирад, ки дар он ҳуқуқу озодиҳои инсон ҳифз гардида, адолати иҷтимоӣ таъмин ва ҳамкории созандаи байни давлатҳо рушд меёбад. Аз ҳамин лиҳоз, ташаббуси Тоҷикистон на танҳо ба манфиати як минтақа, балки ба манфиати тамоми ҷомеаи ҷаҳонӣ ва махсусан наслҳои оянда равона шудааст.
Барои Тоҷикистон қабули ин қатънома боз як дастоварди назарраси сиёсати хориҷӣ ба ҳисоб меравад. Он аз он шаҳодат медиҳад, ки ташаббусҳои созандаи кишвари мо дар сатҳи байналмилалӣ аз эътимод ва ҷонибдории васеъ бархӯрдоранд. Ҳамзамон, чунин эътироф масъулияти Тоҷикистонро дар пешбурди арзишҳои сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии байналмилалӣ боз ҳам бештар менамояд.
Бешубҳа, муваффақияти амалии ҳадафҳои ин даҳсола аз талошҳои муштараки давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ вобаста хоҳад буд. Танҳо тавассути ҳамкории созанда, муколамаи пайваста ва эҳтироми манфиатҳои ҳамдигар метавон барои наслҳои оянда фазои устувори сулҳ ва амниятро таъмин намуд.
Қатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда бори дигар собит сохт, ки Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли ҷомеаи ҷаҳонӣ омода аст дар ҳалли масъалаҳои дорои аҳамияти умумибашарӣ саҳми арзандаи худро гузорад. Ин ташаббус паёми муҳимме дорад, ки таҳкими сулҳ танҳо вазифаи сохторҳои байналмилалӣ нест, балки масъулияти муштараки тамоми давлатҳо ва ҷомеаҳои ҷаҳон мебошад.

Меҳрангез Ғоибзода,
номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсенти кафедраи назарияи давлат ва ҳуқуқи факултети ҳуқуқшиносии Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

ТАШАББУСИ ТОҶИКИСТОН ДАР СММ БАРОИ ТАҲКИМИ СУЛҲ - ПОСУХ БА ТАҲДИДҲОИ АСРИ XXI

Дар таърихи муносибатҳои байналмилалӣ ташаббусҳое ҳастанд, ки танҳо ҳамчун як санади сиёсӣ маҳдуд намешаванд, балки ба як раванд ва арзиши умумибашарӣ табдил меёбанд. Дар ҷаҳони муосир, ки инсоният бо низоъҳои мусаллаҳона, афзоиши таҳдидҳои амниятӣ, буҳронҳои сиёсӣ, мушкилоти иҷтимоӣ ва тағйироти босуръати ҷаҳонӣ рӯ ба рӯ мебошад, масъалаи ҳифзи сулҳ ва таҳкими эътимоди байни давлатҳо аҳаммияти хоса пайдо кардааст.
Дар чунин шароит ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба қабули қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) ҳамчун иқдоми муҳимми сиёсиву дипломатӣ ва посухи созанда ба ниёзҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ арзёбӣ мегардад.
Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи Тоҷикистон буда, нишон медиҳад, ки кишвари мо на танҳо масъалаҳои минтақавӣ, балки мушкилоти дорои аҳамияти умумиҷаҳониро низ пайгирона матраҳ менамояд. Тоҷикистон аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ роҳи сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории созандаро ҳамчун самти асосии сиёсати хориҷии худ интихоб намудааст.
Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон барои ҷомеаи байналмилалӣ намунаи муҳим ба ҳисоб меравад. Кишваре, ки солҳои аввали истиқлолиятро бо мушкилоти ҷиддии сиёсиву иҷтимоӣ оғоз намуд, тавонист тавассути иродаи сиёсӣ, муколама ва гузаштҳои тарафайн ба сулҳу ваҳдати миллӣ ноил гардад. Ин таҷриба нишон дод, ки ҳатто мушкилтарин ихтилофҳо метавонанд тавассути гуфтушунид ва эътимодсозӣ ҳал шаванд.
Асри XXI барои инсоният имкониятҳои бузург фароҳам овард, аммо ҳамзамон таҳдидҳои навро низ ба миён гузошт. Низоъҳои минтақавӣ, рақобатҳои сиёсӣ, терроризм, ифротгароӣ, тағйирёбии иқлим ва буҳронҳои иқтисодиву иҷтимоӣ ба суботи кишварҳо таъсири ҷиддӣ мерасонанд.
Таҷрибаи даҳсолаҳои охир собит месозад, ки сулҳ танҳо набудани ҷанг нест. Сулҳи устувор замоне таъмин мегардад, ки ҷомеаҳо ба адолат, рушди устувор, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва имкониятҳои баробар барои зиндагии шоиста дастрасӣ дошта бошанд.
Аз ин рӯ, ташаббуси Тоҷикистон дорои аҳамияти васеъ мебошад. Он ба масъалаи муҳиме ишора мекунад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд на танҳо оқибатҳои низоъҳоро бартараф созад, балки барои пешгирии онҳо заминаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фароҳам оварад.
Маҳз чунин дидгоҳ дар асоси қатъномаи пешниҳодкардаи Тоҷикистон қарор дорад. Ин санад ҷомеаи байналмилалиро ба густариши фарҳанги сулҳ, таҳкими ҳамкорӣ ва баланд бардоштани нақши созмонҳои байналмилалӣ дар пешгирии низоъҳо даъват менамояд.
Дар солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун кишвари ташаббускор шинохта шудааст. Ташаббусҳои кишвар дар масъалаҳои муҳими ҷаҳонӣ, аз ҷумла ҳалли мушкилоти об, тағйирёбии иқлим, ҳифзи пиряхҳо ва рушди устувор, аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ дастгирӣ ёфтаанд.
Ташаббуси сулҳ низ дар ҳамин силсила қарор дорад. Фарқи муҳимми он дар он аст, ки масъалаи сулҳ ба ҳамаи кишварҳо, новобаста аз сатҳи рушди онҳо, дахл дорад. Зеро амният ва суботи як минтақа имрӯз метавонад ба тамоми ҷаҳон таъсир расонад.
Пешниҳоди Тоҷикистон дар СММ аз он шаҳодат медиҳад, ки сиёсати хориҷии кишвар бар асоси масъулияти байналмилалӣ ва дарки дурусти равандҳои ҷаҳонӣ ташаккул ёфтааст. Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли ҷомеаи ҷаҳонӣ кӯшиш менамояд, ки дар ҳалли масъалаҳои умумӣ саҳми худро гузораД.
Қабули қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) аҳаммияти хоси сиёсӣ ва маънавӣ дорад. Ин санад дар даврае пешниҳод гардид, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба зарурати бознигарии муносибатҳо, тақвияти ҳамдигарфаҳмӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли мушкилоти умумӣ бештар эҳтиёҷ дорад.
Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун ниҳоди асосии байналмилалӣ барои ҳифзи сулҳ ва амнияти ҷаҳонӣ аз замони таъсисёбӣ то имрӯз нақши муҳим дорад. Бо вуҷуди ин, таҷрибаи солҳои охир нишон медиҳад, ки барои муқобила бо таҳдидҳои муосир танҳо фаъолияти сохторҳои мавҷуда кофӣ нест. Зарур аст, ки фарҳанги сулҳ дар сатҳи ҷомеаҳо, давлатҳо ва наслҳои ҷавон бештар густариш ёбад.
Маҳз аз ҳамин нуқтаи назар, ташаббуси Тоҷикистон аҳаммияти хос пайдо мекунад. Он масъалаи сулҳро на танҳо ҳамчун вазифаи сиёсӣ, балки ҳамчун арзиши умумиинсонӣ баррасӣ менамояд. Сулҳ бояд ба қисми ҷудонашавандаи тафаккури ҷомеа табдил ёбад, зеро ҳифзи он танҳо бо қабули қарорҳои сиёсӣ имконнопазир аст. Барои таъмини сулҳи пойдор зарур аст, ки дар ҷомеа фарҳанги таҳаммулпазирӣ, эҳтироми гуногунандешӣ ва омодагӣ ба муколама ташаккул ёбад.
Яке аз омилҳое, ки ташаббуси Тоҷикистонро дар сатҳи байналмилалӣ қобили эътимод мегардонад, таҷрибаи амалии кишвар дар роҳи расидан ба сулҳ мебошад.
Тоҷикистон дар солҳои аввали истиқлолият бо як давраи душвори таърихӣ рӯ ба рӯ гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ ба ҷомеа ва иқтисоди кишвар зарари ҷиддӣ расонд. Аммо иродаи сиёсӣ ва талошҳои пайваста барои ба даст овардани ризоияти миллӣ имкон фароҳам оварданд, ки сулҳ барқарор шавад ва кишвар ба марҳилаи нави рушд ворид гардад.
Таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон нишон дод, ки ҳалли низоъҳо пеш аз ҳама ба иродаи тарафҳо барои гуфтугӯ, эҳтироми манфиатҳои ҳамдигар ва гузоштани қадамҳои созанда ниёз дорад. Ин таҷриба имрӯз метавонад барои кишварҳое, ки бо мушкилоти дохилӣ ё минтақавӣ рӯ ба рӯ ҳастанд, ҳамчун намунаи мусбати ҳалли масъалаҳо хизмат намояд.
Дар ин замина, ташаббуси байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаи таҳкими сулҳ танҳо як пешниҳоди дипломатӣ нест, балки натиҷаи таҷрибаи воқеии таърихӣ мебошад.
Дар ҷаҳони муосир сулҳ ва рушд ду мафҳуми ҷудонашаванда мебошанд. Бе сулҳ таъмин намудани рушди иқтисодӣ, беҳтар кардани сатҳи зиндагии мардум ва татбиқи ҳадафҳои иҷтимоӣ ғайриимкон аст. Ҳамзамон, бе рушди устувор ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар барои шаҳрвандон низ ҳифзи сулҳи дарозмуддат душвор мебошад. Аз ин рӯ, ташаббуси Тоҷикистон ба яке аз масъалаҳои муҳими рӯзномаи байналмилалӣ - робитаи байни сулҳ ва рушди устувор диққати махсус медиҳад.
Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки камбизоатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, маҳдуд будани имкониятҳо барои ҷавонон ва мушкилоти экологӣ метавонанд омилҳои афзоиши нооромӣ гарданд. Барои ҳамин, таҳкими сулҳ бояд бо рушди иқтисодӣ, маориф, ҳифзи муҳити зист ва дастгирии насли ҷавон ҳамоҳанг бошад.
Яке аз паҳлуҳои муҳимми ташаббуси мазкур таваҷҷуҳ ба наслҳои оянда мебошад. Ҷавонон неруи асосии рушди ҷомеа буда, маҳз онҳо дар оянда масъулияти ҳифзи сулҳу суботро ба уҳда хоҳанд дошт.
Дар шароити имрӯза, вақте ки фазои иттилоотӣ метавонад ҳам барои паҳн кардани дониш ва ҳам барои густариши ғояҳои хатарнок истифода шавад, баланд бардоштани маърифати сиёсӣ ва ҳуқуқии ҷавонон аҳаммияти махсус пайдо мекунад.
Тарбияи насли ҷавон дар рӯҳияи сулҳдӯстӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ яке аз роҳҳои муҳимтарини пешгирии низоъҳои оянда мебошад.
Дар ҳамин замина, Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ метавонад барои татбиқи барномаҳои гуногуни таълимӣ, фарҳангӣ ва илмӣ заминаи мусоид фароҳам оварад.
Дар шароити муосир, вақте ки масъалаҳои амниятӣ ва субот ба яке аз мавзуъҳои асосии рӯзномаи байналмилалӣ табдил ёфтаанд, ҳар як иқдоме, ки ба таҳкими эътимод, пешгирии низоъҳо ва густариши ҳамкории давлатҳо мусоидат мекунад, аҳаммияти бузург дорад. Ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) маҳз аз ҳамин дидгоҳ арзёбӣ мегардад.
Аҳамияти ин ташаббус дар он аст, ки он масъалаи сулҳро аз доираи муносибатҳои байнидавлатӣ берун оварда, ба сатҳи фарҳанги умумии ҷомеа мебарад. Сулҳи устувор танҳо тавассути фаъолияти сохторҳои сиёсӣ таъмин намешавад. Он аз тафаккури мардум, сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ, муносибати наслҳо ба арзишҳои инсонӣ ва омодагӣ ба ҳамдигарфаҳмӣ вобастагӣ дорад.
Имрӯз ҷаҳон бештар аз ҳар вақти дигар ба чунин равиш ниёз дорад. Зеро таҳдидҳои муосир хусусияти фарогир пайдо кардаанд. Низоъҳо танҳо ба кишварҳои алоҳида маҳдуд намемонанд, балки метавонанд ба амнияти минтақаҳо ва ҳатто ба суботи байналмилалӣ таъсир расонанд. Аз ин рӯ, ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд на танҳо ба оқибатҳои буҳронҳо вокуниш нишон диҳад, балки барои пешгирии пайдоиши онҳо низ чораҳои муассир андешад.
Дар ин самт ташаббуси Тоҷикистон дорои аҳамияти стратегӣ мебошад. Он ба таҳкими нақши дипломатия, муколама ва ҳамкории байналмилалӣ равона шудааст. Ин равиш бо принсипҳои асосии фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла ҳифзи сулҳ, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва рушди муносибатҳои дӯстона байни давлатҳо мувофиқат мекунад.
Ташаббуси сулҳ идомаи сиёсати хориҷии фаъол ва созандаи Тоҷикистон мебошад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ кишвар дар ҳалли масъалаҳои дорои аҳамияти ҷаҳонӣ як қатор иқдомҳои муҳимро пешниҳод намудааст.
Масъалаи об ва дипломатияи об яке аз намунаҳои равшани чунин фаъолият мебошад. Тоҷикистон бо пешниҳоди ташаббусҳои марбут ба захираҳои обӣ тавонист диққати ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаи истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва таъсири онҳо ба рушди устувор ҷалб намояд.
Ҳамчунин, масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва мубориза бо тағйирёбии иқлим аз ҷумлаи самтҳое мебошад, ки Тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ пайгирӣ мекунад. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки сиёсати хориҷии кишвар ба масъалаҳои дарозмуддати рушди инсоният нигаронида шудааст.
Ташаббуси таҳкими сулҳ низ дар ҳамин замина қарор дорад. Он нишон медиҳад, ки Тоҷикистон масъалаҳои муҳими ҷаҳониро на танҳо ҳамчун мушкилоти сиёсӣ, балки ҳамчун масъалаҳои вобаста ба ояндаи тамоми инсоният баррасӣ менамояд.
Қабули қатъномаи СММ оғози як марҳилаи муҳим мебошад, аммо натиҷаи воқеии он аз татбиқи амалии ҳадафҳои муайяншуда вобаста хоҳад буд. Барои ин зарур аст, ки давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, ниҳодҳои илмӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар якҷоягӣ фаъолият намоянд.
Дар доираи Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ метавон ба масъалаҳои зерин таваҷҷуҳи бештар дод:
- рушди барномаҳои омӯзишии фарҳанги сулҳ;
- баланд бардоштани нақши ҷавонон дар равандҳои сулҳсозӣ;
- густариши муколамаи байнифарҳангӣ ва байнитамаддунӣ;
-таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи пешгирии низоъҳо;
- дастгирии ташаббусҳои башардӯстона ва иҷтимоӣ.
Муваффақияти ин раванд ба он вобаста аст, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ то чӣ андоза метавонад аз таҷрибаи гузашта сабақ гирифта, барои ояндаи бехатар қадамҳои муштарак гузорад.
Хулоса, Қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036) як рӯйдоди муҳимми дипломатӣ барои. Тоҷикистон ва ҳамзамон як иқдоми арзишманд барои ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Ин ташаббус бори дигар нишон медиҳад, ки Тоҷикистон ҳамчун узви фаъоли ҷомеаи байналмилалӣ дар ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ саҳми худро мегузорад. Кишваре, ки таҷрибаи таърихии расидан ба сулҳ ва ваҳдати миллиро дорад, имрӯз ин таҷрибаро дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун арзиши муҳим пешниҳод менамояд.
Дар ҷаҳоне, ки субот ва амният ба арзишҳои муҳимтарини инсоният табдил ёфтаанд, чунин ташаббусҳо метавонанд барои ташаккули муносибатҳои нави байналмилалӣ замина гузоранд. Зеро сулҳ танҳо ҳадафи сиёсӣ нест, он шарти асосии пешрафт, рушди инсон ва зиндагии шоистаи наслҳои оянда мебошад.

Манзура Раупова,
профессори кафедраи ҳуқуқи маданӣ ва иқтисодии факултети ҳуқуқшиносии Академия, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ

ЗИ ИСТИҚЛОЛЕМ - БА ИСТИҚБОЛЕМ!

Истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик бузургтарин дастоварди таърихӣ ва неъмати бебаҳоест, ки роҳи давлатдории навини тоҷиконро боз намуда, барои рушди ҳамаҷонибаи мамлакат заминаи устувор фароҳам овард. Маҳз бо шарофати соҳибистиқлолӣ халқи Тоҷикистон тавонист сарнавишти худро мустақилона муайян намуда, арзишҳои миллӣ, фарҳанги бостонӣ ва давлатдории миллиро эҳё ва таҳким бахшад. Имрӯз, вақте бо ифтихор аз истиқлол сухан мегӯем, бояд дарк намоем, ки ин неъмати муқаддас бо заҳмату ҷоннисориҳои фарзандони фарзонаи миллат ҳифз гардида, барои наслҳои оянда ҳамчун мероси гаронбаҳо боқӣ хоҳад монд.
Бо талошу заҳматҳои пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Тоҷикистон аз марҳилаҳои душвори таърихӣ гузашта, имрӯз ба як давлати соҳибистиқлол, сулҳпарвар, демократӣ ва рӯ ба тараққӣ табдил ёфтааст. Барқарор гардидани сулҳу ваҳдати миллӣ, таҳкими пояҳои давлатдорӣ, рушди иқтисодиву иҷтимоӣ, бунёди ҳазорҳо иншооти муҳими давлатӣ ва баланд гардидани нуфузи байналмилалии Тоҷикистон аз муҳимтарин дастовардҳои даврони истиқлол мебошанд.
Дар сиёсати Пешвои миллат ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва такягоҳи асосии давлат мавқеи махсус доранд. Аз рӯзҳои аввали роҳбарии кишвар таваҷҷуҳ ба масъалаҳои ҷавонон, рушди маориф, илм, фарҳанг ва варзиш яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ қарор гирифт. Бо ташаббуси Пешвои миллат Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон» қабул гардида, Шӯрои миллии кор бо ҷавонон таъсис ёфт, садҳо муассисаҳои таълимӣ ва варзишӣ бунёд шуданд ва барои ҷавонони боистеъдод стипендияҳои президентӣ, грантҳо ва имкониятҳои васеи таҳсил дар дохилу хориҷи кишвар муҳайё гардиданд.
Ҷавонони даврони соҳибистиқлол насли бедордил, худшинос, ватандӯст ва созанда мебошанд, ки дар фазои сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ ба воя расидаанд. Онҳо хуб дарк мекунанд, ки Истиқлоли давлатӣ танҳо як дастоварди сиёсӣ нест, балки рамзи озодӣ, соҳибихтиёрӣ, худшиносии миллӣ ва кафили рушди устувори давлат мебошад. Аз ин рӯ, ҳар як ҷавони худогоҳ вазифадор аст, ки бо дониш, ахлоқи ҳамида, меҳнати содиқона ва ташаббусҳои созанда дар пешрафти Ватан саҳми арзандаи худро гузорад.
Тавре Пешвои миллат таъкид намудаанд:
«Ҷавонон ояндаи миллат ва давлат мебошанд.»
Ин суханони пурҳикмат масъулияти бузургеро бар дӯши ҳар як ҷавон мегузоранд. Ояндаи давлат аз ҷаҳонбинӣ, дониш, маърифат ва фаъолияти ҷавонони имрӯз вобаста аст. Аз ин рӯ, ҷавонон бояд бо ҳисси баланди ватандӯстӣ ва масъулиятшиносӣ барои пешрафти Тоҷикистони азиз талош намоянд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технология рақобат миёни давлатҳо пеш аз ҳама ба сатҳи дониш ва неруи инсонӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, омӯзиши илмҳои дақиқ, технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ, барномасозӣ, муҳандисӣ, биотехнология ва забонҳои хориҷӣ барои ҷавонон аҳаммияти аввалиндараҷа касб кардааст. Ҷомеаи муосир ба мутахассисони соҳибкасб, навовар ва рақобатпазир ниёз дорад. Ҷавонони тоҷик бояд аз имкониятҳои фароҳамовардаи давлат самаранок истифода бурда, барои аз худ намудани донишҳои муосир пайваста талош намоянд.
Пешвои миллат борҳо таъкид намудаанд:
«Мо бояд ҷавононро ба донишандӯзӣ, аз худ намудани илму техника ва технологияҳои муосир ҳидоят намоем.»
Имрӯз Тоҷикистон барои ҷавонони боистеъдод тамоми шароити мусоидро фароҳам овардааст. Бунёди муассисаҳои нави таълимӣ, марказҳои инноватсионӣ, технопаркҳо, озмунҳои ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат», «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Тоҷикистон – Ватани азизи ман» ва дигар ташаббусҳои маърифатӣ ба рушди тафаккури илмӣ ва эҷодии ҷавонон мусоидат мекунанд.
Яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлол эҳёи худшиносии миллӣ мебошад. Имрӯз ҷавонон бояд таърихи пурғановати миллат, фарҳанги куҳанбунёд, забони давлатӣ ва арзишҳои миллиро ҳамчун сарвати бебаҳои маънавӣ эҳтиром намоянд. Ҳифзи забони давлатӣ, эҳтиром ба муқаддасоти миллӣ, Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ, инчунин риояи Конститутсия ва қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаи ҳар як шаҳрванди кишвар аст.
Ҳамзамон, ҷаҳони муосир ҷавононро бо таҳдидҳои нав, аз қабили ифротгароӣ, терроризм, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷиноятҳои киберӣ ва паҳншавии иттилооти бардурӯғ рӯ ба рӯ намудааст. Барои муқовимат ба чунин хатарҳо ҷавонон бояд дорои ҷаҳонбинии сиёсӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги баланди истифодаи шабакаҳои иҷтимоӣ бошанд. Танҳо ҷавони босавод ва худогоҳ метавонад манфиатҳои миллиро ҳифз намуда, дар таҳкими амният ва суботи ҷомеа саҳмгузор бошад.
Имрӯз Тоҷикистон дар самти татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ - таъмини истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар қадамҳои устувор мегузорад. Дар амалисозии ин ҳадафҳо нақши ҷавонони соҳибмаълумот, муҳандисон, иқтисоддонҳо, ҳуқуқшиносон, табибон, омӯзгорон ва соҳибкорони ҷавон хеле муҳим аст. Пешрафти иқтисоди миллӣ маҳз аз фаъолияти босамар ва ташаббускории онҳо вобастагӣ дорад.
Имрӯз ҷавонони тоҷик дар олимпиадаҳои байналмилалӣ, мусобиқаҳои варзишӣ, форумҳои илмӣ ва фарҳангӣ бо дастовардҳои назаррас Тоҷикистонро ба таври шоиста муаррифӣ менамоянд. Ин муваффақиятҳо нишон медиҳанд, ки ҷавонони даврони соҳибистиқлол дорои қобилияти рақобат дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошанд. Ҳар як пирӯзии онҳо нишонаи обрӯ ва эътибори Тоҷикистони соҳибистиқлол аст.
Яке аз омилҳои асосии пешрафти ҷомеа рушди фарҳанги китобхонӣ мебошад. Китоб сарчашмаи дониш, маърифат ва худшиносӣ буда, инсонро ба роҳи созандагӣ ва пешрафт ҳидоят мекунад. Ҷавоне, ки дӯстдори китоб аст, ҳамеша дар ҷустуҷӯи дониш, навоварӣ ва такомули шахсӣ қарор дорад. Аз ин рӯ, тарғиби китобхонӣ ва илмомӯзӣ бояд яке аз самтҳои муҳими фаъолияти ҳар як ҷавон бошад.
Шиори пурмазмуни «Зи истиқлолем — ба истиқболем» моро ба он раҳнамун месозад, ки дастовардҳои истиқлолро ҳифз намуда, бо дониш, фарҳанг, худшиносӣ, меҳнати софдилона ва ихтироъкорӣ ба истиқболи фардои боз ҳам ободу пешрафта қадам гузорем. Ҷавонони Тоҷикистон бояд ҳамчун ворисони арзандаи истиқлолият дар роҳи рушди давлат, таҳкими ваҳдати миллӣ, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва баланд бардоштани обрӯи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ саҳми фаъол гузоранд.
Бо боварии комил метавон гуфт, ки ояндаи Тоҷикистони соҳибистиқлол дар дасти ҷавонони донишманд, ватандӯст ва масъулиятшинос аст. Агар ҳар як ҷавон бо меҳнати ҳалол, илму дониш, эҳтиром ба қонун, садоқат ба Ватан ва ҳисси баланди миллӣ фаъолият намояд, ормонҳои истиқлол ба воқеиятҳои боз ҳам дурахшон табдил хоҳанд ёфт.
Мо, ҷавонони Тоҷикистони соҳибистиқлол бояд ҳамеша дар хотир дошта бошем, ки истиқлол танҳо мероси гузаштагон нест, балки масъулияти бузурги насли имрӯз дар назди фардои миллат мебошад. Пас, бо ифтихор метавон гуфт: мо зодаи истиқлолем, ҳомии истиқлолем ва бо неруи дониш, ваҳдат, худшиносӣ ва меҳнати созанда ба истиқболи Тоҷикистони боз ҳам пешрафта ва шукуфон қадам мегузорем.

Ҳоҷимуҳамад Ризоев,
донишҷӯи курси 3-юми факултети ҳуқуқшиносии Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

ИСТИҚЛОЛИЯТ – ЗАМИНАИ РУШДИ ҚОНУНГУЗОРИИ ЭКОЛОГӢ

Мо ҳар амали некеро, ки ба шукронаи истиқлолияту озодӣ ва соҳибватаниву соҳибдавлатӣ анҷом медиҳем, барои худамон, фарзандонамон, наслҳои ояндаамон, Ватани азизу маҳбубамон – Тоҷикистон мекунем, зеро ин Ватан ва ин давлат аз худи мост ва онро ба ҷойи мову шумо каси дигар обод намекунад.
Эмомалӣ Раҳмон

Боиси хушнудист, ки дар таърихи дуру дарози худ миллати мо борҳо аз шебу фароз ва озмоишҳои сахту сангини таърих сарбаландона гузашта, дар қатори дигар арзишҳои миллӣ замин, хок, об, ҳаво, олами набототу ҳайвонот ва дигар бойигариҳои табииро, аз ҷумла, тамоми муҳити экологиро, ҳамчун гавҳараки чашм ҳифз намуда, барои ояндагон боқӣ гузоштааст.
Даврони Истиқлолияти давлатӣ барои мо имконияти воқеӣ фароҳам овард, ки роҳи имрӯзу ояндаи миллатро мустақилона интихоб намуда, баҳри пешрафти минбаъдаи кишвари азизамон ба сӯи ҷомеаи демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ қадамҳои устувор гузорем.
Пас аз 1000 сол, дар даврони пошхӯрии давлати абарқудрати Шӯравӣ, ки дар саросари қаламрави он оташи низоъҳои сиёсӣ аланга мезад, Иҷлосияи дуюми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати дувоздаҳум) 24 августи соли 1990 Эъломияи Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул намуд ва 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон эълон гардид. Ин рӯйдоди таърихӣ барои халқи тоҷик ва мардуми кишвар воқеан оғози асри нав, эҳёи давлатдории миллӣ ва ислоҳоти бузурги сиёсӣ ба шумор рафта, дар сарнавишти Тоҷикистон марҳилаи тозаи таърихиро ифтитоҳ бахшид.
Дар давоми 35-соли соҳибистиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар назди таърих наонқадар тӯлонӣ мебошад, ҷумҳурии мо ба комёбӣ ва муваффақиятҳои беназир мушарраф гардид, ки яке аз дастовардҳои нодири он, аз хатари нестӣ наҷот ёфтани давлатдории миллии тоҷикон мебошад. Дар оғози ба даст овардани истиқлолият мутаассифона гуруҳҳои манфиатҷӯй бо кумаки қувваҳои беруна мехостанд ба сари қудрат омада, ақидаҳои ғаразноки барои миллату давлати мо хос набударо бор кунанд. Ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ оғоз гардида, авзои сиёсии мамлакатро вазнин гардонид.
Хушбахтона, бо баргузор гардидани Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ба ҳайси Раиси Шурои Олӣ, сарвари давлати тоҷикон интихоб гардидани Эмомалӣ Раҳмон қадамҳои устувор дар роҳи истиқлолияти комили миллӣ ва таҳкими пояҳои давлатдорӣ, хосатан давлати демократию ҳуқуқбунёд гузошта шуд.
Бо вуҷуди бадастовардани соҳибистиқлолияти давлатӣ санадҳои меъёрию ҳуқуқии замони Шўравӣ таъсиррасонии худро аз даст доданд. Вале, барои ба танзим даровардан ва ташаккулу рушди тамоми соҳаҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи воқеъи гузоштаанд.
Дарвоқеъ, санадҳои меъёрии ҳуқуқии даврони шуравӣ дар бавуҷудоӣ, тағйирёбӣ, шаклгирӣ, инкишоф ва рушди қонунгузории экологии миллӣ дар замони муосир, махсусан баъд аз ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи воқеӣ гузоштаанд.
Инчунин, дар ин давра Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари дигар душвориҳо ба буҳрони шадиди экологӣ дучор гардид ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии экологии замони Шӯравӣ муносибатҳои нави ба вуҷудомадаро танзим карда натавониста, барои танзими муносибатҳои экологии давраи соҳибистиқлолӣ монеаҳои зиёд ба вуҷуд меоварданд. Зеро шаклҳои танзим ва идоракунии соҳаи экологӣ, ки дар замони Шӯравӣ амал мекарданд, дигар дар давраи соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон самаранок набуданд. Аз ин рӯ, зарурати аз нав коркард намудани механизми идоракунӣ дар самти экологӣ, истифодаи самараноки табиат ва ҳифзи муҳити зист дар доираи санадҳои меъёрии ҳуқуқии нав ба миён омад.
Хушбахтона, бо ҳидояту дастури Раиси Шӯрои Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки бунёди асосҳои давлати соҳибистиқлоли тоҷиконро бар пояи манфиатҳои миллӣ ҳадафи олӣ эълон намуда буданд, самтҳои асосии ислоҳоти низоми қонунгузорӣ муайян гардида, дар ин ҷода азму талоши беандоза зоҳир намуданд.
Аз ҷумла, Сарвари тозаинтихоби давлати тоҷикон ҳанӯз дар Муроҷиатномаи худ аз 12-уми декабри соли 1992 дар қатори вазифаҳои аввалиндараҷа ҳаллу фасли масъалаҳои зеринро ба миён гузошта буданд: «Асоси қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистонро нав карда, онро бо дарназардошти меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ такмил дода, барои бунёди давлати нав – давлати демократии ҳуқуқбунёд замина гузоштан зарур аст».
Расидан ба сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ дар давраи соҳибистиқлолӣ барои қабул ва амалӣ намудани санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, барномаҳо ва стратегияҳои миёнамуҳлат ва дарозмуддат доир ба ислоҳоти сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ шароити мусоид фароҳам овард.
Бояд қайд намуд, ки дар баробари ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва қабули қонунҳо дар самти экологӣ оғоз гардида, дар ин замина марҳила ба марҳила санадҳои меъёрии ҳуқуқии танзимкунандаи муносибатҳои мазкур қабул ва мавриди амал қарор гирифтанд.
Марҳилаи якуми ташаккули қонунгузории экологӣ аз замони пошхурдани давлати абарқудрати Шуравӣ ва ба бадастовардани соҳибистиқлолияти давлатӣ, яъне аз соли 1990 оғоз ва то қабули қонуни танзимкунандаи соҳаи мазкур соли 1993, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар борам ҳифзи табиат” идома ёфт. Давраи мазкурро метавон давраи оғози эҳё ва аз нав созии қонунгузории экологии Ҷумҳурии Тоҷикистон номид. Чункӣ, баъд аз ҳазор сол, бо бадаст овардани соҳибистиқлолиятии комили Ҷумҳурии Тоҷикистон зарурати таҳия ва қабули қонунҳои нави танзимкунандаи самти экологиро талаб намуда, дар ин марҳила як чанд қонунҳое таҳия ва қабул гардиданд, ки танзим кунандаи муносибатҳои самти мазкур гардиданд. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи манъи худсарона ҷамъоварӣ кардан ва ё фурӯхтани мумиё ва маводи мумиёдор» аз 24.08.1990, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ислоҳоти замин» аз 05.03.1992, Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 1993, Кодекси ҷангали Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24.06.1993, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи табиат» аз 27.12.1993, №905, ки бо қарори Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Бо қабул гардидани қонунҳои мазкур, хосатан Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи табиат» давраи якуми қонунгузори ба итмом ва марҳилаи дуввуми ташаккули қонунгузории экологӣ оғоз гардид. Чунки ба воситаи қонунҳои нави қабулгардида сиёсати ягонаи экологӣ, ки ҳамчун қисми таркибии сиёсати дохилӣ ва берунии давлат ба шумор мерафт амали мегардид.
Аз талаботи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи табиат» аз 27 декабри с. 1993, № 905 қабул гардида, ки сохтори он аз 13 боб ва 90 модда таркиб ёфта буд, бармеояд, ки дар замони соҳибистиқлолӣ дар танзими муносибатҳо вобаста ба ҳифзи муҳити зист нақши муҳим бозидааст ва дар он муқаррар гардида буд, ки вазифаи қонунгузорӣ оид ба ҳифзи табиат аз он иборат аст, ки муносибатро дар соҳаи таъсири мутақобилаи ҷамъият ва табиат бо мақсади нигоҳ доштани боигариҳои табиӣ ва муҳити табиии зисти инсон, истифодаи оқилона ва барқарорсозии захираҳои табиӣ, пешгирии таъсири зараровари экологии фаъолияти хоҷагӣ ва ғайра, солим ва беҳтар гардондани ҳолати муҳити зист, мустаҳкам кардани қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ дар соҳаи муносибатҳои мазкур ба манфиати наслҳои ҳозираву ояндаи одамон танзим гардонад.
Қонуни мавриди назар дар танзими муносибатҳои экологӣ ҷойи марказиро ишғол намуда, хусусияти комплексиро доро буда ва меъёрҳои қонуҳои соҳаи дигари ҳуқуқ бояд аз талаботҳои экологии ин санад набаромада ба он мутобиқат менамуданд. Дар давраи амали қонуни мазкур ҷиҳати ҳифз ва истифодабарии дурусти табиат, сарватҳои зеризаминӣ, ҳавои атмосфера, замин, об, олами набототу ҳайвонот, хок ва баланд бардоштани маърифати экологии аҳолӣ як қатор санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ қабул гардид: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сарватҳои зеризаминӣ» аз 20 июли с. 1994, № 983, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳфзи ҳавои атмосфера» аз 1 феврали с. 1995, Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 декабри соли 1996, Кодекси оби Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 2000, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи партовҳои истеҳсолӣ ва истеъмолӣ» аз 10 майи с. 2002, № 44, Қонуни ҶТ «Дар бораи фаъолияти обуҳавошиносӣ» аз 2 декабри с. 2002, № 86, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муҳофизат ва истифодаи олами наботот» аз 17 майи с. 2004, №31, Қонуни ҶТ «Дар бораи олами ҳайвонот» аз 5 январи с. 2008, №354, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи хок» аз 16 октябри с. 2009, №555, Қонуни ҶТ «Дар бораи маърифати экологии аҳолӣ» аз 29 декабри с. 2010, № 673, Қонуни ҶТ «Дар бораи иттилооти экологӣ» аз 25 марти соли 2011, №705, Қонуни ҶТ «Дар бораи мониторинги экологӣ» аз 25 марти с. 2011, № 707 ва ғ. аз ҷумлаи онҳоянд.
Ҳамзамон, яке аз санадҳои муҳим дар танзими муносибатҳои экологӣ ва муайян намудани сиёсатии экологии кишвар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад, ки дар давраи мазкури ташаккули қонунгузории экологӣ қабул гардид.
Конститутсияи ҶТ дар танзими муносибатҳои экологӣ ва рушди қонунгузории соҳа нақши муассир гузошта, заминаи қабул кардани қонунҳои ҷудогонаро дар ин самт ба миён овард. Зеро, дар низоми ҳуқуқии кишвар ҳамаи қонунҳо бояд дар заминаи меъёрҳои конститутсионӣ омода ва қабул карда шаванд, ки дар ин росто қонунгузории экологӣ истисно шуда наметавонад.
Ҳамин тариқ, дар танзимнамоӣ ва татбиқи сиёсати экологии давлат санадҳои зикршуда дар давраи дуюми ташаккули қонунгузории экологии замони соҳибистиқлолӣ нақши муассир гузоштанд. Вале, бо рушди муносибатҳои ҷамъитӣ ва пайдоиши талаботи ҷамъиятӣ дар баробари танзими муҳити зист, маҷмўи ҷузъиёти муҳити табиӣ, объектҳои табиӣ ва табиии антропогенӣ, инчунин объектҳои антропогенӣ зарурати такмили қонунгузорӣ ба вуҷуд омаданд.
Бо ин назардошт дар кишвар Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи муҳити зист» аз 2 августи с. 2011, № 760 қабул гардид, ки тибқи он қонуни пештра амалкунанда (Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи табиат» аз 27 декабри с. 1993) аз эътибор соқит дониста шуд. Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи муҳити зист» асосҳои ҳуқуқии сиёсати давлатиро дар соҳаи ҳифзи муҳити зист муайян намуда, ба таъмини рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ, кафолат­ҳои ҳуқуқи инсон ба муҳити зисти солим ва мусоид, таҳкими тартиботи ҳуқуқӣ, пешгирии таъсири номатлуби фаъолияти хоҷагидорӣ ва дигар фаъолият ба муҳити зист, ташкили истифодаи оқилонаи захираҳои табиат ва таъмини амнияти экологӣ равона шудааст.
Дар воқеъ, қонуни мавриди назар муносибатҳои гуногунпаҳлуи экологиро танзим намуда, заминаи муҳимми ҳуқуқиро дар ин самт ба вуҷуд овардааст. Махсусияти қонун дар он аст, ки мафҳумҳои бунёдии дар он истифодашударо шарҳ дода, ба онҳо симои расмӣ бахшидааст. Инчунин, дар доираи он мақсад ва вазифаҳои қонунгузории кишвар дар самти ҳифзи муҳити зист нишон дода шудааст. Бояд ишора намуд, ки тавассути ин санади ҳуқуқӣ сиёсати давлатӣ дар самти ҳифзи муҳити зист муайян гардида, ҳадафҳои давлатӣ тарҳрезӣ шудаанд. Яке аз ҷанбаҳои муҳимми қонун дар он ифода меёбад, ки вазифа ва уҳдадориҳои субъектҳоро дар самти ҳифзи муҳити зист муайян намудааст, ки баҳри дуруст амалӣ намудани сиёсати давлатӣ кумак менамояд. Инчунин, дар доираи он масъалаи таълим ва тарбияи экологӣ, ҳолати баланд бардоштани маърифати экологӣ ва анҷом додани таҳқиқотҳои илмӣ дар ин самт танзим шуда, ҷиҳати болобурди фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ дар маҷмуъ заминагузорӣ менамояд.
Аз ин бармеояд, ки бо қабули қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи муҳити зист» ба зарурати ба вуҷудомадаи давраи дуюми ташаккули қонунгузории экологии замони соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон хотима бахшида ва ҳамчун заминаи асосии ташаккули қонунгузории экологиро барои марҳилаи сеюм муайян ва танзим намояд.
Дар ин марҳила дар баробари Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи муҳити зист» қонунҳое қабул шуданд, ки ба амалӣ сохтани сиёсати давлатӣ дар самти экология нигаронида шудаанд. Яъне, мазмун ва моҳияти қонунҳо аз сиёсати ҳуқуқии давлат дар ин самт бурун меоянд. Дар ин марҳила падидаҳои нави ҳуқуқи экологӣ ба вуҷуд омода, моҳияти худро дар қонунгузорӣ пайдо намуданд. Ба санадҳои бунёдии ин марҳила метавон дар баробари Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи муҳити зист» аз 2 августи соли 2011, №760, дохил намуд: Қонуни ҶТ «Дар бораи аудити экологӣ» аз 26 декабри соли 2011, №785, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳудудҳои табиии махсус муҳифизатшаванда» аз 26 декабри соли 2011, №788, Қонуни ҶТ «Дар бораи экспертизаи экологӣ» аз 16 апрели соли 2012, №818, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи ҳавои атмосфера» аз 28 декабри соли 2012, №912, Қонуни ҶТ «Дар бораи муомилот бо партовҳои радиоактивӣ» аз 22 июли с. 2013, № 1002, Қонуни ҶТ «Дар бораи таъмини амнияти экологии нақлиёти автомобилӣ» аз 8 августи соли 2015, №1214, Қонуни ҶТ «Дар бораи арзёбии таъсиррасонӣ ба муҳити зист» аз 18 июли соли 2017 № 1448, Қонуни ҶТ «Дар бораи таъмини оби нўшокӣ ва рафъи обҳои партов» аз 19 июли с. 2019, № 1633, Қонуни ҶТ «Дар бораи ҳифзи пиряхҳо» аз 3 январи соли 2024, №2026 ва ғ.
Аз ин бармеояд, ки дар давраи марҳилаи сеюми ташаккули қонунгузории экологии замони соҳибистиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон муносибатҳо дар самти мазкур васеъ гардида, ҷиҳати ҳифз ва истифодабарии дурусти табиат ва муҳити зист, сарватҳои зеризаминӣ, ҳавои атмосфера, замин, об, олами набототу ҳайвонот, хок ва баланд бардоштани маърифати экологии аҳолӣ, аудити экологӣ, иттилооти кунонии самти экологӣ, таъмини амният ва бехатарии экологӣ, экспертизаи экологӣ, арзёбии таъсиррасони ба муҳити зист, мониторингӣ экологӣ, ҳифзи пиряхҳо ва пиёда сохтани сиёсати экологии давлат як қатор санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ қабул, муқаррар ва мавриди амал қарор гирифтаанд, ки асосҳои ҳуқуқии сиёсати давлатиро дар соҳаи ҳифзи муҳити зист муайян намуда, ба таъмини рушди устувори иҷтимоию иқтисодӣ, кафолат­ҳои ҳуқуқи инсон ба муҳити зисти солим ва мусоид, таҳкими тартиботи ҳуқуқӣ, пешгирии таъсири номатлуби фаъолияти хоҷагидорӣ ва дигар фаъолият ба муҳити зист, ташкили истифодаи оқилонаи захираҳои табиат ва таъмини амнияти экологӣ равона шудааст.
Ҳамин тариқ, аз таҳлили мазкур бармеояд, ки ташаккули қонунгузории экологии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар давраи истиқлолият метавон ба се марҳила ҷудо намуд:
- Марҳилаи якум аз солҳои 1990 то 1993;
- Марҳилаи дуюм аз солҳои 1993 то 2011;
- Марҳилаи сеюм аз солҳои 2011 то ҳол.
Ҳамзамон, Истиқлолияти давлатӣ имконият фароҳам овард, ки дар баробари дигар масъалаҳо аз ҷониби Ҳукумати кишвар, зери роҳбарии хирадмандонаи Пешвои муаззами миллат сиёсати ҳуқуқии экологӣ рушд намуда, дар баробари қабули қонунҳо, инчунин, консепсия, стратегия ва барномаҳо қабул шуданд, ки дар ташаккули муносибатҳои соҳа дар марҳилаҳои боло ишорашуда саҳми арзишманд гузоштаанд. Ба онҳо метавон, Консепсияи гузариши ҶТ ба рушди устувор (с. 2007), «Консепсияи ҳифзи муҳити зист дар ҶТ», Консепсияи сиёсати ҳуқуқии ҶТ барои солҳои 2018-2028, Стратегияи миллии ҳифзи саломатии омма (с. 2002); Стратегияи миллӣ ва Нақшаи амалиёт барои нигоҳдорӣ ва истифодаи оқилонаи гуногунии биологии ҶТ (с. 2003); Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030, Стратегияи миллии мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлими ҶТ барои давраи то соли 2030, Сратегияи рушди иқтисоди «сабз» дар ҶТ барои солҳои 2023-2037, Барномаи давлатии маърифат ва тарбияи экологии аҳолии ҶТ то с. 2000 ва дар давраи то с. 2010; Нақшаи миллии амалиёт оид ба беҳдошти муҳити зист (с. 2000); Нақшаи миллии амалиёт оид ба мубориза алайҳи биёбоншавӣ (с. 2001); Барномаи миллӣ ва Нақшаи амалиёт оид ба кам кардани моддаҳои вайронкунандаи қабати озон (с. 2001); Нақшаи миллии амалиёт оид ба кам кардани оқибатҳои тағйирёбии иқлим (с. 2002); Эъломияи нахустини миллӣ дар бораи тағйирёбии иқлим (с. 2003), Барномаи давлатии рушди ҳудудҳои табиии махсус ҳифзшаванда барои с. 2005-2015; Барномаи рушди хоҷагии ҷангали ҶТ барои с. 2006-2015 (с. 2005); Нақшаи миллии амалиёт оид ба ҳифзи муҳити зист (с. 2006); Барномаи давлатии экологии ҶТ барои с. 2009-2019; Барномаи мониторинги муҳити зисти ҶТ барои с. 2013-2017 (с. 2012), Барномаи давлатии комплексии рушди тарбия ва маърифати экологии аҳолии ҶТ дар давраи то соли 2020, Барномаи миёнамуҳлати рушди иқтисоди рақамӣ дар ҶТ барои солҳои 2021-2025, Барномаи давлатии маҷмуии рушди тарбия ва маърифати экологии аҳолии ҶТ барои солҳои 2021-2025, Барномаи давлатии экологии ҶТ барои солҳои 2023-2028 ва ғ.-ро дохил намуд.
Заминаи асосии ҳифзи муҳити зист дар замони соҳибистиқлолият тавасути қонун, консепсия, стратегия ва барномаҳо маҳсуб ёфта, аксарияти муносибатҳои ҳуқуқи экологӣ тибқи онҳо танзим гардидаистодаанд.
Иброз намудан бамаврид аст, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун субъекти комилҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз нахустин солҳои касби Истиқлоли давлатӣ низоми ҳуқуқии худро дар заминаи таҷрибаи байналмилалӣ бунёд намуда, имрӯз ба он ҷомаи миллӣ пўшонида истодааст. Новобаста аз ин, низоми ҳуқуқии давлат бидуни фарогирии мазмун ва моҳияти меъёрҳои байналмилалӣ комил шуда наметавонад. Бо ин мақсад, дар низоми қонунгузории экологии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва марҳилаҳои ташаккули онҳо дар давраи истиқлолият нақши санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ бузург буда, онҳо заминаро баҳри шаклгирии қонунгузории соҳа фароҳам овардаанд.
Илова бар ин, дар ҳамаи Паёмҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии ҶТ яке аз масъалаҳои марказиро мушкилоти ин соҳа ташкил медиҳад.
Бо вуҷуди қабул гардидани чандин санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ дар самти ҳифзи муҳити зист, аз ҷоними Ҳукумати кишвар бо ташабуси Пешвои муаззами милат мушкилотҳои глобалии экологӣ дар минбарҳои бонуфузи олам пешниҳод ва мавриди баррасӣ қарор дода шуданд.
Аз ҷумла, сарвари давлатамон борҳо аз минбари баланди Созмони Милали Муттаҳид вобаста ба масоили тозаву озода ва поку бе олоиш нигоҳ доштани об, ки яке аз сарватҳои бебаҳои табиат ба ҳисоб меравад баромад намуда аҳли башарро ба ҳифзи обу пиряхҳо аз олудашавии ифлосӣ ва нестӣ даъват намудаанд. СММ мубрам будани масоили мазкурро ба инобат гирифда пешниҳоди мазкурро ҳамаҷониба дастгирӣ намуд. Дар ин росто бо ташабус ва пешниҳоди Президенти маҳбуби кишварамон соли 2003 соли “Оби тоза”, солҳои 2005-2015 даҳсоли байналмилалии “Об барои ҳаёт”, соли 2013 “Соли ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи об”, солҳои 2018-2028 даҳсоли байналмилалии “Об барои рушди устувор”, 21 март ҳамчун “Рўзи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо”, соли 2025 “Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо” ва солҳои 2025-2034 “Даҳсолаи байналмилалии амал барои илмҳои криосферӣ” пешниҳод гардид, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ, аз ҷумла, СММ пазируфта шудаанд.
Аз таҳлили мазкур бармеояд, ки Истиқлолияти давлатӣ имконият фароҳам овард, ки Ҷумҳурии соҳибистиқлоли Тоҷикистон бо сарварии Пешвои муаззами миллат дар марҳилаҳои мазкур, дар баробари дигар душвориҳои солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, аз қабили мушкилоти иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ ва ғайра, дар самти экологӣ низ санадҳои меъёрии ҳуқуқиро марҳила ба марҳила қабул намуда, ба як давлати комили демократӣ, ҳуқуқбунёд, иҷтимоӣ ва амну пешрафта, махсусан аз ҷиҳати экологӣ, рушд намояд.
Бо доштани соҳибистиқлолӣ мо метавонем ба ҳадафҳои неки худ дар тамоми самтҳо ноил гардем. Мушкилоти вобаста ба тағйирёбии иқлим моро водор месозад, ки барномаҳо ва стратегияҳои дар ин самт қабулшударо дастгирӣ намуда, об, иқлим ва пиряхҳо, замин ва тамоми бойигариҳои табиатро ҳифз намуда, онҳоро ба наслҳои оянда ба мерос гузорем.
Ҳамзамон, дар ҷаҳони пур аз тазодҳо ва бархӯрди манфиатҳо, Ҳукумати кишвар бо сарварии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки низоми воқеан дурусти давлатдориро интихоб намудаанд, моро зарур аст, ки ин роҳро ҷонибдорӣ намуда, барои рушди устувори давлати миллӣ, ҳифзи сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ масъулияти худро дучанд намоем.

Рашидзода Ҷамшед Қосим,
номзади илмҳои ҳууқушиносӣ, муаллими калони кафедраи назарияи давлат ва хуқуқии факултети ҳуқуқшиносии Академияи идоракунии давлатӣ