27/06/2026
伽藍萻薩聖誕
วันประสูติพระสังฆารามโพธิสัตว์
๒๗ มิถุนายน ๒๕๖๘
พระสังฆาราม หรือ พระวิหารบาล ก็คือเทวดาผู้พิทักษ์รักษาวัดวาอาราม หรือ "อารักษ์วัด" หรือคล้ายกับที่คนไทยคุ้นเคยในคำว่า "ผีเสื้อวัด" คำว่า "伽藍" (เฉียหลาน หรือ แคน้ำ) มาจากคำย่อในภาษาสันสกฤตว่า "สังฆาราม" (saṃghārāma) ซึ่งแปลว่า อารามสงฆ์ ดังนั้น จึงหมายถึง เทวดาผู้ทำหน้าที่คุ้มครองและดูแลวัดในพระพุทธศาสนา เป็นชื่อเรียกที่มีความหมายรวม ๆ โดยไม่เจาะจงถึงผู้ใดผู้หนึ่งหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง ในบางครั้ง สังฆรามผู้นั้นอาจปุถุชนที่ไม่ได้บรรลุอะไร เป็นเทวดาก็ได้ เป็นมนุษย์ที่มีตัวตนในอดีตก็ได้ หรือแม้แต่พระโพธิสัตว์ก็ได้
ในทางคัมภีร์ฝ่ายมหายานกล่าวถึงคัมภีร์สัปพุทธอัษฏโพธิสัตว์มหาธารณีมันตรสูตร (七佛八菩薩大陀羅尼神咒經) กล่าวว่า โดยทั่วไปวัดวาอารามย่อมมีสังฆรามผู้ปกปักษ์รักษาอยู่ 18 องค์ โดยแต่ละองค์มีนามเฉพาะแตกต่างกัน นอกจากนี้ ในอดีตวัดในฝ่ายมหายานบางวัดมีการตั้งรูปเคารพพระเจ้าปเสนทิโกศล (波斯匿王) แห่งแคว้นโกศล, เจ้าเชต (祗陀太子) ผู้เป็นเจ้าของที่ดินสวดเชตวัน และท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี (給孤獨長者) ก็ได้รับการยกย่องให้เป็นพระสังฆรามด้วยเช่นกัน เนื่องจากทั้ง 3 ท่าน ได้สนับสนุนการสร้างวัดเชตวันมหาวิหาร ซึ่งถือเป็นการอุปถัมภ์พระศาสนาอย่างยิ่งใหญ่ในกรุงสาวัตถี
เมื่อพระพุทธศาสนาเข้ามาสู่ประเทศจีน โดยเฉพาะตั้งแต่สมัยราชวงศ์ถังและราชวงศ์ซ่งเป็นต้นมาวัดในฝ่ายนิกายฉาน (เซน) มีธรรมเนียมการบูชาพระสังฆารามโพธิสัตว์ (伽藍菩薩) มาโดยตลอด ในหนังสือคู่มือหลักวัตรปฏิบัติทางพุทธศาสนา (釋氏要覽) ได้กล่าวไว้ว่า "เมื่อวัดวาอารามมีเทวาอารักษ์ถึง 18 องค์ ผู้ที่อาศัยอยู่ในวัดก็ควรประพฤติตนด้วยความมุ่งมั่น ไม่เกียจคร้านหรือกระทำความชั่ว มิฉะนั้นอาจได้รับผลกรรมในชาตินี้ เพราะเทวดาเหล่านี้ล้วนมีบริวารมากมาย ซึ่งทำหน้าที่แบ่งปันกันดูแลปกป้อง" นอกจากนี้ ในอดีตก็ปรากฏเรื่องราวที่พระสงฆ์ผู้ปฏิบัติปฏิบัติชอบสามารถติดต่อกับอารักษ์วัดเหล่านี้ได้ เช่น ตำนานที่พระเถระฉือเต๋อ (拾得) ในสมัยราชวงศ์ถัง ใช้ไม้เท้าตีสังฆารามวัดก็มีปรากฏ
ในบันทึกของพระโจเน็น พระสงฆ์ชาวญี่ปุ่นที่เดินทางมาแสวงบุญที่เขาอู่ไถซานและเขาเทียนไถ ได้ในหนังสือกล่าวถึงอารักษ์วัดที่พบเห็นได้ทั่วไปในวัดทางพุทธศาสนา ในสมัยราชวงศ์ซ่งเหนือ ซึ่งส่วนใหญ่รับคติเทพเจ้าตามความเชื่อพื้นถิ่นแบบจีนร่วมเข้ามาด้วย เช่น ตงเยว่ต้าตี้ (東嶽大帝), อู่ทงเสิน (五通神), ไป๋เฮ่อหลิงหวัง (白鶴靈王) และผิงสุ่ยต้าหวัง (平水大王)
ส่วนอารักษ์วัดที่ได้รับความนิยมในนิกายฉาน (เซน) ราวสมัยราชวงศ์ซ่งใต้และราชวงศ์หมิง เช่น จาวเป่าชีหลาง (招寶七郎), ฉือซานต้าตี้ (祠山大帝), ฮว๋ากวงต้าตี้ (華光大帝) และอู่ฟูต้าตี้ (五福大帝) นั้นได้แพร่หลายไปสู่ญี่ปุ่นพร้อมกับการเผยแผ่พระพุทธศาสนา แต่ปัจจุบันกลับไม่ค่อยพบเห็นในจีนแล้ว ปัจจุบันส่วนใหญ่ มักจะแทนรูปพระสังฆรามด้วยรูปลักษณ์ของเทพเจ้ากวนอู ตามตำนานที่ท่านได้รับการโปรดโดยพระสงฆ์ในพุทธศาสนาและหันมาเป็นผู้ดูแลวัดวาอารม นอกจากนี้ วัดต่าง ๆ ก็ยังคงประดิษฐานเทพเจ้าท้องถิ่นให้เป็นอารักษ์วัดอีกด้วย
จนถึงทุกวันนี้ วัดในพุทธศาสนาฝ่ายจีนยังคงสวดบทสรรเสริญพระสังฆราม (伽藍讚, แคน้ำจั่ง) ในบทสวดมนต์เช้า-เย็นทุกวัน ก็เพื่อเป็นการระลึกถึงพระคุณของพระสังฆรามที่ช่วยดูแลวัดวาอาราม ปกป้องคุ้มครองพระธรรม และอุปถัมภ์ค้ำชูผู้ประพฤติปฏิบัติธรรม
