Raid Abdilahi - رائد عبد الله

Qaabdhismeedka Maskaxda Qofka Psychopathka ah

Cilmi-baadhisyo badan oo casri ah ayaa caddeeyay in psychopath aanu ahayn keliya dabeecad xun, balse uu yahay isbeddel ka dhasha isku-darka hiddo-sidaha, qaab-dhismeedka maskaxda, iyo waayo-aragnimada nololeed.

Cilmi-baaridhyo sawir-qaadista maskaxda (brain imaging) ahi waxay muujiyey in dadka leh astaamaha psychopathku ay ka duwan yihiin kuwa kale:
Daraasado badan oo la sameeyay ayaa muujinaya in dadka psychopathyka ahi ay leeyihiin isbeddelo ku yimaada qaab-dhismeedka iyo shaqada maskaxda, gaar ahaan qaybaha maamula shucuurta iyo go'aan qaadashada.

•Amygdala: Tani waa qayb ka mid ah maskaxda oo mas'uul ka ah maaraynta shucuurta, gaar ahaan cabsida. Cilmi-baadhistu waxay muujisay in dadka psychopathy-ga ahi ay leeyihiin amygdala oo aan si fiican u shaqayn ama cabbirkeedu yar yahay. Taas ayaa keenta in aanay dareemin cabsi, naxariis, iyo dareenka dadka kale.
•Prefrontal Cortex: Tani waa qayb ka mid ah maskaxda oo ku taalla xagga h**e ee madaxa, waxayna mas'uul ka tahay go'aan qaadashada, xakamaynta dabeecadaha, iyo fikirka. Dadka psychopathy-ga ah waxay leeyihiin prefrontal cortex shaqadeedu hooseyso, taas oo keenta in ay ku adag tahay in ay xakameeyaan dabeecadooda xun iyo in ay sameeyaan go'aanno sax ah.

Daraasad La Samyey 2011: Daraasad lagu daabacay joornaalka "Archives of General Psychiatry" ayaa lagu ogaaday in dadka psychopathka ahi ay leeyihiin amygdala oo cabbirkeedu yar yahay. Daraasadan ayaa sidoo kale muujisay in shaqada amygdala ay hooseyso marka la barbardhigo dadka caadiga ah.
Daraasad La Samayay 2017: Daraasad kale oo lagu daabacay joornaalka "Journal of Psychiatry & Neuroscience" ayaa lagu ogaaday in prefrontal cortex-ka dadka psychopathka ahi ay u shaqaynayso si ka duwan maskaxda dadka caadiga ah, gaar ahaan xilliyada ay sameynayaan go'aan qaadasho adag.

Waa maxay Psychopath?

Psychopath waa qof leh dabeecado iyo astaamo maskaxeed oo gaar ah oo badanaa lagu xiro Antisocial Personality Disorder (ASPD). In kasta oo erayga “psychopath” aanu si rasmi ah uga muuqan buugga DSM-5 ee cudurrada dhimirka lagu qeexo, haddana cilmi-baadhayaal iyo xirfadlayaal caafimaad ayaa u adeegsada si ay u tilmaamaan shakhsiyaad leh damqasho la’aan, khiyaano, iyo rabitaan xooggan oo ah in ay xakameeyaan dadka kale.

Cilmi-baarishu waxay muujinayaan in dadka psychopath-ka ahi ay leeyihiin faham ku saabsan waxa saxda ah iyo waxa khaldan, laakiin aanay dareemin xanuunka iyo ciqaabta ka dhalata falalka khaldan, taasina waa sababta ay ugu dhaqmaan si aan damqasho lahayn. Xaaladda psychopathy waxaa lagu ogaadaa qiimeyn cilmi nafsiyeed oo dhameystiran, iyadoo la adeegsanayo qalab loo yaqaan Hare Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R).

Astaamaha ugu Muhiimsan

1. Lack of empathy – Damqasho la’aan / Naxariis darro
2. Manipulation – Khiyaano xeeladsare leh.
3. Superficial charm – Soo jiidasho Been ah
4. Lack of remorse – Qoomamo la’aan
5. Risk-taking behavior – Dhaqan khatar qaadasho
6. Impulsivity – Go’aan qaadasho degdeg ah.
7. Narcissism – Isla dhacsane/ fircooni/ isxambaarsane.
8. Pathological lying – Been abuur joogto ah.
9. Shallow emotions – Shucuur aan qoto dheer lahayn.
10. Lack of accountability – Mas’uuliyad darro.

Luqaaddu waxay muujisaa ilbaxnimada!

Luqadda waa astaanta ilbaxnimada iyo kaydka dhaqankeeda. Luuqad kasta waxay xambaarsan tahay dhaxalka dhaqanka ee dadkeeda. Ereyada maalinlaha ah ee bulshooyinka ayaa si shaki la'aan ah ka turjumaya fahamka iyo wacyiga dadweynaha. Si kooban, luuqaddu waa matoorka dhaqaajiya dhaqamada oo u kala gudbiya bulshooyinka. Maaddaama hadalka uu muujiyo fahamka ilbaxnimo ee bulshooyinka, reer Galbeedka waxay abuureen ereyo ka tarjumaya aragtidooda ku wajahan nolol dareen badan.

Tusaale ahaan, Galbeedka waxaa jira ereyo maaddi ah oo ay ku cabiraan xiriirka jacaylka iyo dareenka, sida ereyga (Like) oo u taagan mucaashaq iyo qadarin, iyo (Love) oo aan kala saareyn jacaylka iyo galmada. Aragtidan waxay kasoo faracantay hiddo-dhaqameed diineed oo h**ey u arki jiray galmada iyo jidhka inay ka hooseeyaan marka loo barbar dhigo nafta iyo ruuxda. Tani waxay sababtay kala fogaansho maskaxeed oo u dhexeeya ruuxda iyo jidhka, taasoo ugu dambeyn keentay kacaan ku saabsan jidhka iyo taageero ballaaran oo ay aragtiyahooda u fidiyeen.

Buugga (Ars Amatoria) ee uu qoray gabyaa Roomaan ah, (Ovid), wuxuu caddeynayaa in dhaqankaas uu xiriir xooggan ka dhex abuuray jacaylka iyo galmada. Ereyga (Love) ee luuqadda Ingiriisiga wuxuu inta badan u taagan yahay dareen la xiriira lammaanaha, mana koobna aragtida guud ee jacaylka. Sidaa darteed, marka qof Ingiriisi ah uu yiraahdo (I love her), wuxuu ula jeedaa jacaylka lammaanaha, halka marka uu rabo inuu muujiyo jaceylka shaqadiisa ama dalkiisa uu isticmaalo ereyga (Like). Cilmi-baadhayaashu waxay isku dayeen in ay kala saaraan ereyadan, laakiin weli ma jirto kala saarid cad oo ku saabsan farqiga jacaylka iyo rabitaanka galmada (Love iyo Desire).

Halkaas waxaa ka dhalatay in luuqadda reer Galbeedka ay adeegsato ereyo aan si cad u kala saarin jacaylka iyo rabitaanka galmada, taasoo u suurtagelisay in bulshooyinkooda uu ku bato dareenka iyo dhaqanka xad-dhaafka ah ee ku saabsan jinsiga.

Dhanka kale, luuqadda Carabiga waxay si ballaaran u qeexdaa jacaylka, iyadoo u xambaarsan macno guud oo qoto dheer, oo ka sarreeya xiriirka jireed ee u dhexeeya lammaanaha. Jacaylka Carabiga wuxuu noqon karaa mid Eebbe, waddan, dadka, ama fikrad ku wajahan, waxaana ereyga (حب) lagu dabaqaa dhammaan noocyadaas jacaylka. Sidan, luuqadda Carabiga waxay astaan u tahay qaddarinta dhaqanka iyo ruuxda jacaylka insaaniga ah.

Dr Sahbaa Bondok
Bogga 37-42

Guurka ma wuxuu yahay (Shuraako) mise (Dhar)?

Marka aan nidhaahno guurku waa (Shuraako), micnaheedu waa in lamaanaha ay si siman u qaybsadaan dhammaan masuuliyadaha, kharashyada, waajibaadka iyo xuquuqaha. Aragtidan waxay ku habboon tahay fikirka reer galbeedka ee xiriirka guurka, halkaas oo erayga "lamaane" (partner) uu caan noqday markii ay billowdeen dhaqdhaqaaqyada sinnaanta ragga iyo dumarka. Fikradan waxaa laga soo qaatay falsafadda hanti-goosiga ee ku saabsan waxyaabaha la wada leeyahay, sida ganacsiga iyo maal-gashiga, taas oo bulshada reer galbeedku ka soo dheegatay xiriirrada bulshada.

Laakiin, annaga oo Muslimiin ah ma aaminsanin in guurku yahay iskaashiyo oo lamaanaha ay isu yihiin shuraako. Haddii aan aqbalno erayga "shuraako" oo macnihiisu yahay in wax walba si siman loo qaybsado, waxay ka dhigan tahay in qoyska uu yeelanayo laba hoggaamiye oo isku awood ah, taas oo u horseedi karta in xitaa qof saddexaad laga dhigo qeyb ka mid ah maamulka qoyska. Sidoo kale, lamaanuhu waxay noqon karaan kuwo dooranaya wax kasta oo u habboon iyaga, iyagoo aan raacin nidaamka Eebbe dejiyey. Aragtidan waxay si cad uga hor imaanaysaa habka Islaamku u nidaamiyey guurka, kaas oo ku salaysan cadaalad iyo in awoodda iyo masuuliyadda labada dhinac loo qaybsado sida ay awoodaan.

Quraanka marka la baadho, wuxuu guurka ku sifeynayaa inuu yahay (dhar), (jacayl), (naxariis), iyo (degaan). Kuwani waa sifooyin ka duwan macnaha "shuraako". Xitaa magaca uu Quraanku u bixiyey xiriirka lamaanaha waa "Axdi culus" (ميثاق غليظ), mana uusan oran heshiis iska caadi ah (contract). Farqiga u dhexeeya axdiga iyo heshiiska waa in axdigu yahay mid adag, oo si sahlan loo jebin karin, isla markaana aan lahayn waqti dhammaad.

Macnaha (dhar) ee lamaanaha sida Quraanku sheegay: "Idinku waxaad u tihiin dhar iyaga, iyaguna waa dhar idinka" (Suuradda Al-Baqarah: 187), wuxuu ka turjumayaa midnimo, isku dhammaystirnaan, iyo isfaham. Dharku wuxuu asturaa ceebaha, qurxiyaa qofka, ilaalinayaa, wuxuuna ka dhigaa qofka mid daggan. Laakiin iskaashiyadu waxay inta badan ku salaysan tahay dan iyo faa'iido.

Haddaba, hoggaaminta qoyska (qawaanimada) iyo isu hoggaansanaantu waxay ka soo baxaan aragtida dharka. Hoggaamintu waxay noqonaysaa ilaalin, daryeel, iyo wada-tashi, halka isu hoggaansanaanta lagu saleeyo wanaagga. Xiriirka guurka waa inuu ku dhisnaadaa is-afgarad, is-fidinta nafta, iyo wada-shaqeynta, ee ma ahan in laga billaabo guurka erayada "tani waa xuquuqdayda" iyo "tani waa waajibkaaga." Xuquuqaha iyo waajibaadka waa kuwo loo laabto marka khilaaf yimaado, laakiin saldhigga xiriirka waa wada-jir iyo naf-hurid.

Waxaa maanta muuqata in fikradaha qaldan ee reer galbeedka ay saameeyeen fahamka guurka ee bulshadeena, iyadoo warbaahinta, aflaamta, iyo taxanayaasha ay faafinayaan fikrado aan ku habboonayn diinteena iyo dhaqankeena. Tani waxay sababtay in guurku isu beddelo loollan, taasoo keentay furriin badan. Haddii lamaanuhu ku dhaqmi lahaayeen aragtida "dhar" sida Quraanku sheegay, waxay ka heli lahaayeen barako, farxad, iyo daganaansho guurkooda.

W/Q: Dr Jasem Mohamed Al-mutawa- Khabiir xidhiidhada iyo guurka ah iyo qoraa
W/T: Raa'id Cabdilahi Faandhiye

Dulucda Buugga "The Miracle Morning"
Waxa qoray Hal Elrod.
Waxana inoo Turjumay Qaamuus

Buugga The Miracle Morning wuxuu diiradda saarayaa sida qofku uu u horumarin karo noloshiisa isaga oo subaxda si firfircoon u bilaabaya. Hal Elrod wuxuu soo bandhigayaa hab sixir ah oo loo yaqaan SAVERS kaasi oo ah halka uu ka keenay magaca buuga (Mucjisada aroortii), kaas oo ka kooban lix qodob oo muhiim ah oo subax kasta lagu dhaqmo si loo gaadho guulo shaqsiyeed iyo nololeed.
Waa kuwan dulucda qodobadaasi:

1. S – Silence (Aamusnaan):
Maalinta ku bilow daqiiqado aamusnaan ah oo aad naftaada dejiso. Waxaad ku sameyn kartaa fikir, duco, ama ka-fiirsasho si aad maskaxdaada u diyaariso.
Halkan waxaa inoogu jira muslin ahaan Salaada Subax (fajr) oo aad si khushuuc leh ugu tukato masaajidka.

2. A – Affirmations (Weedho togan):
Ku celceli weedho togan oo dhiirigelin leh, si aad niyadaada iyo maskaxdaada ugu jeediso yoolalkaaga iyo waxyaabaha aad rabto inaad nolosha ka gaarto.
Halkan waxaa inoo geli karta muslin ahaan inaad akhriso ducooyinka waaberiga (الأذكار الصباح)

3. V – Visualization (Sawirasho):
Maskaxda ku sawir inaad gaartay yoolalkaaga. Tusaale ahaan, ku sawir naftaada adiga oo guul ka gaaraya shaqadaada, caafimaadkaaga, ama xidhiidhadaada.

4. E – Exercise (Jimicsi):
Samee jimicsi subax kasta si aad jirkaaga u firfircoonayso ugana saarto caajiska iyo daalka. Tani waxay kor u qaadaysaa tamartaada maalinta oo dhan.

5. R – Reading (Akhris):
Qayb ka dhig subaxdaada akhris wax faa'iido leh, sida buug aqooneed, maqaallo dhiirrigelin leh, ama qoraallo kaa caawinaya horumarinta naftaada.

6. S – Scribing (Qorid):
Qor fikradahaaga, qorshooyinkaaga, ama waaya-aragnimadaada subax kasta. Qoristu waxay kaa caawisaa inaad diirada saarto yoolalkaaga oo aad xoojiso fahamkaaga nolosha.

Hal Elrod wuxuu ku adkeynayaa qofka in maalinta wanaagsani ay ka bilaabmanto subax wanaagsan. Haddii aad subaxdaada si firfircoon u maamusho, waxaad awood u yeelan kartaa inaad noloshaada u beddesho dhinaca aad rabto. The Miracle Morning waa nidaam fudud oo qof walba u suuragelin kara inuu horumar weyn ka gaaro noloshiisa.

Intaa wixii ka badan buuga ayaad ugu tegaysaa ee soo eeg oo akhri.

Mahadsanid

"Mar kale fikir (THINK AGAIN): Awoodda Ogaanshaha Waxa aadan Ogayn"

Dr Adam Grant : qoraa iyo aqoon yahan kasmo-nafeed (cilmi nafsi).

Kadib marka uu qoraagu ka sheekeeyo masiibo ka dhacday is-maamulka Montana ee waddanka Mareykanka August 5th 1949, markii ay gubatay kaynta weyn ee u dhow buurta Mann Gulch kadibna abaaro 5pm galabnimo ay kusoo dageen dab-demiyeyaal buufimmo (Parachute) saaran oo ka koobnaa 15 qof iyo ogaanshiyihii ay ka war heleen in aanay bakhtiin karin dabka hogaamiyahoodiina u sheegay in nin walba naftiisa la baxso ee ay u jihaysteen dhankii buurta ayaa waxaa dhacday in wax ka yar 15 daqiiqadood ay ku gubteen 12 kamida ragii halka 3 dii kalena badbaadeen.
Waxa uu qoraagu gorfeynayaa sababta iyo sida uu u badbaaday mid ka mid ah saddexdii nin oo ahaa hogaamiyihii kooxda oo la odhan jiray (Foreman Wag Dodge), waana halka uu ka keenayo magaca buuga ee ah ( THINK AGAIN ).

Halkan hoose ka akhriso labeenta buuga.

Kobciso maan-hag waxbarasho: halkii aad aqoonta u arki lahayd hanti go'an, qaado maan-hag waxbarasho oo dhiirigelinaya xiisaha iyo sahaminta wax korodhsiga aqoonta. Habkani wuxuu kaa caawinayaa inaad la qabsato oo aad diyaar u noqoto inaad dib u eegto waxa aad aaminsan tahay iyadoo la eegayo caddaymo ama aragtiyo cusub.

Su'aal geli malahaaga: qoraagu waxa uu dhiirigelinayaa in si firfircoon aad su'aalo u weydiiso male-awaalkaaga iyo waxa aad aaminsan tahay, iyo ka qayb qaadashada fikirka muhiimka ah adiga oo baadhaya aasaaska fikradahaaga oo tixgelinaya aragtiyaha kale, taas oo u horseedi karta faham qoto dheer iyo go'aan qaadasho wanaagsan maskaxdaada.

Dhiirigelinta doodaha iyo diidmada: abuurista deegaan lagu soo dhaweeyo ra'yiyada kala duwan waxay horseedi kartaa doodo adag iyo natiijooyin wanaagsan. Adam Grant wuxuu soo jeedinayaa kobcinta dhaqanka isku dhaca wax dhisaya.

Dhegaysi firfircoon: qoraagu waxa uu dhiirigelinayaa in aad noqoto dhegayste wax u dhegaysta si uu u fahmo aragtiyaha kasoo horjeeda ee aanuu u dhegaysanin si uu ugu jawaabo.

Raadi aragtiyo kala duwan: Inaad isku xeerto dad leh asal, khibrad, iyo aragtiyo kala duwan waxay kordhin kartaa awooda fikirkaaga.Qoraagu waxa uu xusayaa in ay qofka garaadkiisa u wanaagsan tahay in uu xogta ka helo jihooyin kala duwan si uu u helo fikir dhab-abaarnimo leh xaqiiqadana u dhow.

Abuur kasmo-nafeed badbaado: koox kasta ama urur kasta, kobcinta badbaadada nafsadeed waxay u oggolaanaysaa shakhsiyaadku inay muujiyaan fikiradahooda oo ay galaan doodo caafimaad qaba iyaga oo aan ka cabsanayn xukunka dadka kale.Qoraagu waxa uu hoosta ka xariiqay muhiimada ay leedahay abuurista meelo ay dadku ku dareemaan raaxo la wadaagida fikradahooda iyo dib u eegista aaminaadooda.

Akoon laxoweed (Emotional Bank Account)

Waynu naqaanaa xisaabaha bangi ee caadiga ah waxay aynu dhiganaa lacag waxa aynu kalabaxnaa lacagtaasna marka aynu u baahano.
Dareenaduna waa noocaas oo kale, oo qalbiyadeena waxaa iskaga furan akoono uu midba midka kale u furo kolka uu noloshiisa kusoo biiro, akoonadaa ayaa aynu waxna dhiganaa mararka qaarna aynu kala baxnaa wixii aynu dhiganay.

Waxyaabaha aynu dhigano akoonadeenadeena dareena waa wax aan sidaa u sii weynayn oo mararka qaar aan qiimo badan akteena ka laheyn.
Hadaba xabiibkeenii SCW isaga oo arinkaa dareensanaa waa ka laga soo werinayo.
(إذا أحب الرجل أخاه فليخبره أنه يحبه).
(Hadii uu midkiin jeclaado walaalkii ha u sheego)
Waana isla sida uu Xabeebkeenu SCW kula dhaqmi jiray asaxaabtiisii wanaagsaneyd.
Waxaana nebiga laga soo weriyaa SCW.
(يا معاذ والله إني لأحبك، ثم أوصيك يا معاذ لا تدعن في دبر كل صلاة تقول: اللهم أعِنِّي على ذكرك وشكرك وحسن عبادتك).
(Mucaadow walaahi waan ku jeclahay, ee Mucaadow waxaan kuu dardaarmayaa in aanad ka tegin salaad kasta oo aad tukato inaad tidhaahdo: Allahayow igu gargaar xuskaaga, mahadnaqaaga iyo wanaajinta cibaadadaada)

Waa dhaqan wanaagsan inaad qofka ku tidhaado wax uu qalbigiisu ku qaboobayo laabtiisuna ku xasilayso.
Waxyaabahaas kuu buuxinaya akoonka baniga kaaga furan qalbiga qofka kale waxaa buugiisa "The 7 habits of highly effective people" ku xusaya qoraaga Stephen Covey waxaana ka mid ah:
Ilaalinta balamaha, fahanka qofka, ku baraaruga wax yaabaha yaryar ee qofka kale ku weyn, daacadnimada iyo cafis dalabka qaladka dabadii IWM.

Waxaa isna buugiisa "للرّجال فقط" ku xusaya qoraaga Ad'ham Shaqawi, isaga oo ka sheekaynaya arinkaasna waxa uu si farshaxannimo leh inooga tusinayaa sheekadii Cali baaba iyo 40ka tuug ee buurta ama la odhan jiray "إفتح يازمزم" oo aad caan uga ah bulshada carabta ah iyo kuwa soomaalida ahba.
Qoraagu waxa uu ina tusinayaa in ay jiraan kalmado sireedyo lagu furo qalbiga qofka, gaar ahaa na gabadha oo aanay kalmad kastaa furi karin qalbiga qofka, waxaana kamid ah kalmadahaas:
Waan ku jeclahay, waan ku tebay, waan kaa fikirayey IWM.

Waxa isna buugiisa "مدرسة الحب" ku sheegaya qoraaga Jehad Al - Turbani in ay jiraan wax yaabo ku noqon kara akoonkaaga laxow gashi (kharashaad) iyo wax yaabo iyaguna ku ah dakhli waxaana ka mid ah kuwa dakhliga ah Daahfurnaanta! (Transparency).
Waxanuu qoraaguu halkan inoo xusayaa sheekadii Nebiga SCW iyo Ansaar dhexmartay ka dib maalintii furashada Makka,halka taa bedelkeeda oo ah Dadnaanshuhu! (Opaque) uu yahay waxa dhalinaya shakiga iyo waswaaska kaasi oo ku ah akoonadeena dareen gashi aad u weyn oo madhinaya xisaabteena akoon.