Thutazone

ဆီဇာရဲ့ ညာရုံးလက်ရုံး နဲ့ ကလီယိုပါထရာရဲ့ ချစ်သူ

ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ နာမည်အကြီးဆုံး အချစ်ဇာတ်လမ်းကို ပြပါဆိုရင် အီဂျစ်ဘုရင်မ ကလီယိုပါထရာ နဲ့ ရောမစစ်သူကြီး မာ့ခ် အန်တိုနီ တို့ရဲ့ ဇာတ်လမ်းကို ချန်ထားခဲ့လို့ မရပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ မာ့ခ် အန်တိုနီ ဟာ ကလီယိုပါထရာရဲ့ ချစ်သူသက်သက်ပဲလား ဆိုတော့ မဟုတ်ပါဘူး။

သူဟာ ရောမအင်ပါယာရဲ့ အကြီးကျယ်ဆုံး စစ်သူကြီး ဂျူးလိယက်စ် ဆီဇာ ရဲ့ အယုံကြည်ရဆုံး ညာရုံးလက်ရုံး ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။

ဆီဇာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ရောမအင်ပါယာကြီးကို သုံးပုံတစ်ပုံ ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ခဲ့တဲ့ အာဏာရှင် (Triumvir) တစ်ဦးလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

မာ့ခ် အန်တိုနီ ကို ဘီစီ ၈၃ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာ ရောမမြို့က ထင်ရှားတဲ့ မိသားစုကနေ မွေးဖွားခဲ့ပါတယ်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက စစ်တိုက် အလွန် ဝါသနာပါပြီး ရဲရင့်သူ ဖြစ်ပါတယ်။

သူဟာ ဂေါလ်ဒေသ (ယနေ့ ပြင်သစ်နိုင်ငံ) ကို သွားတိုက်တဲ့ ဆီဇာရဲ့ စစ်တပ်ထဲကို ဝင်ရောက်ခဲ့ပါတယ်။

စစ်မြေပြင်မှာ အလွန် တော်တဲ့အတွက် ဆီဇာက သူ့ကို အယုံကြည်ရဆုံး တပ်မှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပါတယ်။

ရောမမှာ ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်တဲ့အခါမှာလည်း အန်တိုနီဟာ ဆီဇာ့ဘက်ကနေ ရပ်တည်ပြီး ပွန်ပေး ရဲ့ တပ်တွေကို အနိုင်တိုက်ပေးခဲ့ပါတယ်။

ဆီဇာ အာဏာရှင် ဖြစ်လာတဲ့အခါ အန်တိုနီဟာ ဆီဇာရဲ့ ဒုတိယ အာဏာအရှိဆုံး လက်ထောက် ဖြစ်လာပါတော့တယ်။

ဘီစီ ၄၄ ခုနှစ်မှာ ရောမ အထက်လွှတ်တော်ထဲမှာ ဆီဇာ လုxပ်ြxကံခံလိုက်ရပါတယ်။ ဘရူးတပ်စ် နဲ့ ကပ်စီးယပ်စ် တို့ ဦးဆောင်တဲ့ လုပ်ကြံသူတွေဟာ ရောမကို ဒီမိုကရေစီ ပြန်ရပြီလို့ ကြွေးကြော်ခဲ့ကြပါတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ အန်တိုနီဟာ ထွက်မပြေးပါဘူး။ ဆီဇာရဲ့ ဈာပန အခမ်းအနားမှာ သူဟာ အလွန် ထက်မြက်တဲ့ မိန့်ခွန်းတစ်ခုကို ဟောပြောခဲ့ပါတယ်။ (ဒီမိန့်ခွန်းကို ဝီလျံရှိတ်စပီးယားက Friends, Romans, countrymen, lend me your ears ဆိုပြီး ပြဇာတ်ထဲမှာ ထည့်ရေးခဲ့လို့ ကမ္ဘာကျော်သွားပါတယ်)။

အန်တိုနီဟာ သွေးတွေ ပေကျံနေတဲ့ ဆီဇာရဲ့ ဝတ်ရုံကြီးကို ပြည်သူတွေကို ပြသပြီး ဆီဇာက ပြည်သူတွေကို ဘယ်လောက် ချစ်ခဲ့ကြောင်း ရှင်းပြလိုက်ပါတယ်။ အဲဒီအခါ ရောမပြည်သူတွေ အကြီးအကျယ် ဒေါသထွက်ပြီး လုxပ်ြxကံသူတွေကို ဝိုင်းဝန်း တိုက်ခိုက်ကြလို့ ဘရူးတပ်စ်တို့ အဖွဲ့ ရောမကနေ ထွက်ပြေးသွားရပါတော့တယ်။

ဆီဇာ သေဆုံးပြီးနောက် အန်တိုနီဟာ အာဏာသိမ်းဖို့ ကြိုးစားပေမယ့် ပြိုင်ဘက် တယောက် ပေါ်လာပါတယ်။ သူကတော့ ဆီဇာရဲ့ မွေးစားသား အော့တေးဗီးယန်း (နောင်တချိန်မှာ ဩဂတ်စတပ်စ် ဖြစ်လာမယ့်သူ) ပါပဲ။

အစပိုင်းမှာ သူတို့နှစ်ယောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပေမယ့် နောက်ပိုင်းမှာ သဘောတူညီမှု ရသွားပါတယ်။ ဘီစီ ၄၃ ခုနှစ်မှာ အန်တိုနီ၊ အော့တေးဗီးယန်း နဲ့ လစ်ပီးဒပ်စ် တို့ သုံးယောက်ပေါင်းပြီး ဒုတိယမြောက် သုံးပွင့်ဆိုင် မဟာမိတ်အဖွဲ့ ကို တရားဝင် ဖွဲ့စည်းလိုက်ပါတယ်။

သူတို့ဟာ ဘရူးတပ်စ်တို့ကို Philippi တိုက်ပွဲမှာ အပြီးတိုင် ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီနောက် ရောမအင်ပါယာကြီးကို ခွဲဝေ အုပ်ချုပ်တဲ့အခါ အန်တိုနီက အချမ်းသာဆုံး ဖြစ်တဲ့ အရှေ့ပိုင်းဒေသ (အီဂျစ်၊ ဆီးရီးယား) ကို ရရှိခဲ့ပါတယ်။

အရှေ့ပိုင်းကို ရောက်တဲ့အခါ အန်တိုနီဟာ အီဂျစ်ဘုရင်မ ကလီယိုပါထရာ ကို ခေါ်ယူ တွေ့ဆုံပါတယ်။ သူတို့ နှစ်ယောက် တွေ့ဆုံမှုဟာ နိုင်ငံရေးအရရော၊ လူမှုရေးအရပါ အကြီးမားဆုံး အလှည့်အပြောင်း ဖြစ်သွားပါတယ်။

အန်တိုနီဟာ ကလီယိုပါထရာရဲ့ အလှအပနဲ့ ဉာဏ်ပညာကို အကြီးအကျယ် စွဲလမ်းသွားပြီး အီဂျစ်မှာပဲ အခြေချ နေထိုင်ပါတော့တယ်။ သူတို့နှစ်ယောက်ကြားမှာ သားသမီး ၃ ယောက်တောင် ရခဲ့ပါတယ်။

ပြဿနာက အန်တိုနီဟာ ရောမမှာ အော့တေးဗီးယန်းရဲ့ အစ်မဖြစ်သူ အော့တေးဗီးယား နဲ့ တရားဝင် လက်ထပ်ထားတာပါ။ ဒါပေမဲ့ အန်တိုနီက တရားဝင် ဇနီးကို ကွာရှင်းလိုက်ပြီး အီဂျစ်ဘုရင်မကိုသာ ရွေးချယ်လိုက်ပါတယ်။

အန်တိုနီရဲ့ လုပ်ရပ်တွေကို ရောမက ပြည်သူတွေ လုံးဝ မကြိုက်ကြပါဘူး။ သူဟာ ရောမစစ်သူကြီး တစ်ယောက်လို မနေဘဲ အရှေ့တိုင်းက အာဏာရှင် ဘုရင်တစ်ပါးလို ပြမူနေတယ်လို့ အော့တေးဗီးယန်းက ဝါဒဖြန့်ပါတော့တယ်။
ဒီလိုနဲ့ နောက်ဆုံးမှာ ရောမနဲ့ အန်တိုနီတို့ကြား စစ်မီး ပြန်တောက်လာပါတယ်။

ဘီစီ ၃၁ ခုနှစ်မှာ သမိုင်းဝင် Actium ရေကြောင်းတိုက်ပွဲ ကြီး ဖြစ်ပွားပါတယ်။ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေချိန်မှာ ကလီယိုပါထရာရဲ့ ရေတပ်ဟာ ရုတ်တရက် တိုက်ပွဲကနေ ဆုတ်ခွာ ထွက်ပြေးသွားပါတယ်။

အဲဒီအခါ အန်တိုနီဟာလည်း သူ့ရဲ့ တပ်မှူးတွေ၊ စစ်သားတွေကို ပစ်ထားခဲ့ပြီး ကလီယိုပါထရာ နောက်ကို လိုက်ပါ ထွက်ပြေးသွားခဲ့ပါတယ်။

ခေါင်းဆောင်မဲ့သွားတဲ့ အန်တိုနီရဲ့ တပ်တွေဟာ အော့တေးဗီးယန်းဆီမှာ လက်နက်ချ အရှုံးပေးလိုက်ရပါတော့တယ်။ သူတို့နှစ်ယောက်စလုံးလည်း အီဂျစ်ကို ထွက်ပြေးခဲ့ရပါတယ်။

ဘီစီ ၃၀ ခုနှစ်မှာ အော့တေးဗီးယန်းရဲ့ စစ်တပ်တွေ အီဂျစ်ကို ဝင်ရောက်လာပါတယ်။ ကလီယိုပါထရာ သေဆုံးသွားပြီ ဆိုတဲ့ သတင်းအမှားကို အန်တိုနီ ကြားလိုက်ရတဲ့အခါ، အလွန် ဝမ်းနည်းကြေကွဲသွားပြီး သူ့ရဲ့ ဝမ်းဗိုက်ကို သူကိုယ်တိုင် ဓားနဲ့ ထိုးချလိုက်ပါတယ်။

ဝမ်းဗိုက်ကို ထိုးမိတာဖြစ်လို့ သူ ချက်ချင်း မသေသေးပါဘူး။ ကလီယိုပါထရာ မသေသေးကြောင်း သိရတဲ့အခါ သူ့ကို ဘုရင်မ ပုန်းအောင်းနေတဲ့ အဆောက်အအုံဆီကို ခက်ခက်ခဲခဲ သယ်သွားခိုင်းပြီး ချစ်ရသူ ကလီယိုပါထရာရဲ့ ရင်ခွင်ထဲမှာပဲ အသက်ငွေ့ငွေ့လေးနဲ့ နောက်ဆုံးထွက်သက်ကို မှုတ်ထုတ်သွားခဲ့ရပါတော့တယ်။

များမကြာမီမှာပဲ ကလီယိုပါထရာလည်း ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အဆုံးစီရင်သွားခဲ့ပါတယ်။ (ရုပ်ရှင်တွေ၊ ပုံပြင်တွေထဲမှာတော့ သူမဟာ အဆိပ်ပြင်းတဲ့ မြွေကို အကိုက်ခံပြီး သေဆုံးတယ်လို့ နာမည်ကြီးပေမဲ့ ခေတ်သစ် သမိုင်းပညာရှင်တွေနဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ သုတေသနတွေအရ သူမဟာ အxဆိပ်xြxပင်းတဲ့ ဆေးရည်ကို သောက်ပြီး (သို့) အဆိပ်လူးထားတဲ့ အရာတစ်ခုခုကို သုံးပြီး မိမိကိုယ်ကို စီရင်သွားတာက ပိုပြီး ဖြစ်နိုင်ခြေရှိတယ်လို့ သုံးသပ်ကြပါတယ်)။

မာ့ခ် အန်တိုနီ ဟာ စစ်မြေပြင်မှာ ဘယ်သူမှ မယှဉ်နိုင်တဲ့ သူရဲကောင်း စစ်သူကြီး တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ နိုင်ငံရေး လှည့်ကွက်တွေမှာ အော့တေးဗီးယန်းကို မယှဉ်နိုင်ခဲ့သလို အချစ်နဲ့ စိတ်ခံစားမှုကို ရှေ့တန်းတင်လွန်းတဲ့ သူ့ရဲ့ အားနည်းချက်ကြောင့်ပဲ အရာအားလုံးကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရတာပါ။

ရောမအင်ပါယာကြီး တစ်ခုလုံးကို ကိုင်လှုပ်နိုင်ခဲ့ပေမယ့် နောက်ဆုံးမှာ သမိုင်းရဲ့ ဝမ်းနည်းဖွယ် အချစ်ဇာတ်လိုက် တစ်ယောက်အဖြစ်နဲ့သာ နိဂုံးချုပ်သွားခဲ့ရပါတော့တယ်။

ရောမစစ်တပ်ကို အကြီးအကျယ် ပြောင်းလဲစေခဲ့တဲ့ စစ်သူကြီး

ရောမသမိုင်းကို လေ့လာတဲ့အခါ ဂျူးလိယက်စ် ဆီဇာတို့၊ ပွန်ပေ တို့လို နာမည်ကြီး စစ်သူကြီးတွေကို အများစု သိကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို အင်အားကြီးမားတဲ့ ရောမစစ်တပ်ကြီး ဖြစ်လာအောင် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို စတင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သူက ဘယ်သူလဲ ဆိုတာကိုတော့ လူသိနည်းကြပါတယ်။

သူ့နာမည်ကတော့ ဂါယပ်စ် မာရီယပ်စ် (Gaius Marius) ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ သူဟာ အဲဒီခေတ် ရောမရဲ့ အမြင့်ဆုံး ကောင်စစ်ဝန် ရာထူးကို သမိုင်းမှာ ဘယ်သူမှ မလုပ်နိုင်ခဲ့ဖူးတဲ့ ၇ ကြိမ်တိတိ ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသူ ဖြစ်ပါတယ်။

သာမန် အရပ်သားဘဝကနေ ရောမကို ကယ်တင်ခဲ့တဲ့ သူရဲကောင်းကြီး ဖြစ်လာပေမယ့် နောက်ဆုံးမှာ ရောမသမ္မတနိုင်ငံ ပြိုကွဲဖို့ လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့တဲ့ မာရီယပ်စ်ရဲ့ အကြောင်းကလည်း စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းပါတယ်။

မာရီယပ်စ်ကို ဘီစီ ၁၅၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာ Arpinum ဆိုတဲ့ မြို့လေးမှာ မွေးဖွားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီခေတ်က ရောမမှာ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်ချင်ရင် ချမ်းသာတဲ့ အထက်တန်းလွှာ မှူးမတ်မျိုးရိုး ဖြစ်မှ ရပါတယ်။

မာရီယပ်စ်က အဲဒီလို မျိုးရိုးကနေ လာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ သာမန် အရပ်သား မိသားစုကပါ။

ဒါပေမဲ့ သူဟာ စစ်မြေပြင်မှာ အလွန် ရဲရင့်ပြတ်သားသူ ဖြစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် အရည်အချင်း သက်သက်နဲ့ စစ်တပ်မှာ ရာထူးတွေ တဖြည်းဖြည်း တက်လာပြီး နောက်ဆုံးမှာ ရောမရဲ့ အမြင့်ဆုံး ကောင်စစ်ဝန် ရာထူးကို ရခဲ့ပါတယ်။

သူ့လို သာမန်မျိုးရိုးကနေ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာသူကို ရောမတွေက Novus Homo (လူသစ်) လို့ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြပါတယ်။

မာရီယပ်စ်ရဲ့ အကြီးမားဆုံး လုပ်ရပ်ကတော့ ရောမစစ်တပ်ကြီးကို အမြစ်ကနေ ပြောင်းလဲပစ်ခဲ့တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

သူ့မတိုင်ခင်က ရောမစစ်တပ်မှာ ဝင်တိုက်ချင်ရင် မြေယာပိုင်ဆိုင်သူ ဖြစ်ရပါမယ်။ ကိုယ့်လက်နက်၊ ကိုယ့်သံချပ်ကာကို ကိုယ်တိုင် ဝယ်ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူဌေးတွေကပဲ စစ်တိုက်ခွင့် ရပါတယ်။

တကယ်တော့ သမိုင်းပညာရှင်တွေရဲ့ အဆိုအရ ဒီပြောင်းလဲမှုတွေဟာ Gaius Gracchus ခေတ်ကတည်းက တဖြည်းဖြည်း စတင်နေခဲ့တာဖြစ်ပြီး မာရီယပ်စ် လက်ထက်ရောက်မှသာ အပြီးသတ် စနစ်တကျ အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

မြေယာမရှိတဲ့ ဆင်းရဲသား တွေကို စစ်တပ်ထဲ ဝင်ခွင့်ပြုခဲ့ပါတယ်။ သူတို့အတွက် လိုအပ်တဲ့ လက်နက်နဲ့ ရိက္ခာကို နိုင်ငံတော်က (သို့ စစ်သူကြီးက) ထောက်ပံ့ပေးပါတယ်။ ဒီစနစ်ကြောင့် ရောမစစ်တပ်ဟာ အင်အား အဆမတန် ကြီးမားလာပါတယ်။

လှည်းတွေကို ဖြုတ်ပစ်ပြီး စစ်သားတိုင်းကို ကိုယ့်ရိက္ခာ၊ ကိုယ့်တဲ၊ ကိုယ့်လက်နက်ကို ကိုယ်တိုင် ထမ်းပိုးခိုင်းပါတယ်။ စစ်သားတွေက မာရီယပ်စ်ရဲ့ မြည်းများ လို့ နောက်ပြောင်ခဲ့ပေမဲ့ ဒီစနစ်ကြောင့် ရောမစစ်တပ်ဟာ ဥရောပမှာ အမြန်ဆုံး ချီတက်နိုင်တဲ့ စစ်တပ် ဖြစ်လာပါတယ်။

ရောမစစ်တပ်ရဲ့ တပ်မ (Legion) တိုင်းမှာ အမြတ်တနိုး ကိုင်ဆောင်ရမယ့် ငွေရောင် လင်းယုန်ရုပ် ကို စတင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။

ဘီစီ ၁၁၃ ခုနှစ် ကနေ ၁၀၁ ခုနှစ် အတွင်းမှာ မြောက်ဘက်ကနေ Cimbri နဲ့ Teutones ဆိုတဲ့ ဂျာမန်နစ် လူရိုင်းမျိုးနွယ်စုကြီးတွေ ရောမကို ကျူးကျော်လာပါတယ်။

အထူးသဖြင့် ဘီစီ ၁၀၅ ခုနှစ်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ Arausio တိုက်ပွဲ မှာ ရောမစစ်တပ် အကြီးအကျယ် ရှုံးနိမ့်ပြီး စစ်သား သောင်းနဲ့ချီ သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်။

ဒီလို တိုင်းပြည် ပျက်ကိန်းကြုံနေရတဲ့ အချိန်ကျမှသာ ရောမပြည်သူတွေဟာ မာရီယပ်စ်ကို ကယ်တင်ရှင်အဖြစ် မျှော်လင့်ပြီး ကောင်စစ်ဝန်အဖြစ် ဆက်တိုက် ရွေးချယ်ခဲ့ကြတာပါ။

အဲဒီအချိန်မှာ မာရီယပ်စ် က သူပြုပြင်ပြောင်းလဲထားတဲ့ စစ်တပ်သစ်ကြီးကို ဦးဆောင်ပြီး လူရိုင်းတွေကို သွားရောက် တိုက်ခိုက်ပါတယ်။

အကြိမ်ကြိမ် တိုက်ပွဲဖြစ်ပြီးနောက်မှာ ရောမကို ခြိမ်းခြောက်နေတဲ့ လူရိုင်းအားလုံးကို အမြစ်ပြတ် ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ပါတယ်။

ဒီလို ကယ်တင်နိုင်ခဲ့တဲ့အတွက် ပြည်သူတွေက သူ့ကို ရောမရဲ့ တတိယမြောက် တည်ထောင်သူ ဖခင်ကြီး လို့တောင် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြပါတယ်။

အသက်ကြီးလာတဲ့အခါ မာရီယပ်စ် ဟာ အာဏာကို အလွန် မက်မောလာပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ Sulla ဆိုတဲ့ စစ်သူကြီး တစ်ယောက်က နာမည်ကြီးလာပါတယ်။

ဆူလာ ဟာ တချိန်က မာရီယပ်စ်ရဲ့ လက်အောက်ခံ စစ်ဗိုလ်လေး ဖြစ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။

အရှေ့ဘက်မှာ စစ်သွားတိုက်ဖို့ စစ်သူကြီး ရာထူးလုရာကနေ မာရီယပ်စ် နဲ့ ဆူလာ တို့ အချင်းချင်း ပြည်တွင်းစစ် အကြီးအကျယ် ဖြစ်ကြပါတော့တယ်။

ဆူလာ က သူ့စစ်တပ်နဲ့ ရောမမြို့ထဲကို ဝင်ရောက်လာတဲ့အတွက် မာရီယပ်စ် တစ်ယောက် အာဖရိကကို ထွက်ပြေးခဲ့ရပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဆူလာ စစ်ထွက်သွားချိန်မှာ မာရီယပ်စ် ဟာ ရောမကို ပြန်လာပြီး ဆူလာ့ဘက်တော်သား မှူးမတ်တွေကို လမ်းမပေါ်မှာ ရက်ရက်စက်စက် စီရင်ခဲ့ပါတယ်။

ဘီစီ ၈၆ ခုနှစ်မှာ မာရီယပ်စ် ဟာ သူအရမ်းဖြစ်ချင်တဲ့ ၇ ကြိမ်မြောက် ကောင်စစ်ဝန် ရာထူးကို ရခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရာထူးရပြီး ၁၇ ရက်အကြာမှာပဲ ဖျားနာပြီး ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပါတယ်။

မာရီယပ်စ် ဟာ ရောမကို ကယ်တင်ခဲ့တဲ့ သူရဲကောင်း ဖြစ်ပေမယ့် သူလုပ်ခဲ့တဲ့ စစ်တပ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု ဟာ နောက်ဆုံးမှာ ရောမကို ပြန်လည် ဒုက္ခပေးခဲ့ပါတယ်။

ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ ဆင်းရဲသား စစ်သားတွေဟာ နိုင်ငံတော် (လွှတ်တော်) အပေါ်မှာ သစ္စာမခံတော့ဘဲ သူတို့ကို လစာပေးပြီး မြေယာတွေ ပေးမယ့် စစ်သူကြီးတွေ အပေါ်မှာပဲ သစ္စာခံလာကြလို့ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် သူကွယ်လွန်ပြီးနောက်မှာ ဆူလာ၊ ပွန်ပေ နဲ့ ဂျူးလိယက်စ် ဆီဇာ တို့လို စစ်သူကြီးတွေဟာ ကိုယ့်စစ်တပ်နဲ့ကိုယ် အာဏာလုကြရင်း နောက်ဆုံးမှာ ရောမသမ္မတနိုင်ငံ ကြီး လုံးဝ ပျက်သုဉ်းသွားခဲ့ရတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

( Gaius Marius ကို တတိယမြောက် တည်ထောင်သူ လို့ဆိုတော့ ပထမနဲ့ ဒုတိယတွေကိုလည်း သိချင်ကြမယ် ထင်ပါတယ်။

ပထမမြောက် တည်ထောင်သူ ကတော့ Romulus ဖြစ်ပါတယ်။ သူကတော့ ရောမမြို့ကို ဘီစီ ၇၅၃ မှာ အစပြု တည်ထောင်ခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။

အစဉ်အဆက် ဒဏ္ဍာရီအရ ရောမရဲ့ ပထမဆုံး ဘုရင်ဖြစ်ပြီး မြို့ပြနိုင်ငံအဖြစ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာအောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သူဖြစ်လို့ ပထမမြောက် တည်ထောင်သူ လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်။

ဒုတိယမြောက် တည်ထောင်သူ ကတော့ Marcus Furius Camillus ဖြစ်ပါတယ်။ သူကတော့ ဘီစီ ၃၉၀ ဝန်းကျင်မှာ ရောမမြို့ကြီး ဂေါလ် လူရိုင်းတွေရဲ့ ကျူးကျော်ဖျက်ဆီးမှုကို ခံရပြီး ပြာပုံဘဝ ရောက်လုနီးပါးဖြစ်ချိန်မှာ ရောမကို ပြန်လည်စုစည်းပြီး ရန်သူတွေကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။

ရောမမြို့ကြီး ပြန်လည်ရှင်သန်လာအောင် လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့လို့ သူ့ကို ရောမရဲ့ ဒုတိယမြောက် တည်ထောင်သူ လို့ ဂုဏ်ပြုခေါ်ဝေါ်ကြပါတယ်။ )

ဓားနဲ့ ကလောင်ကို ပိုင်နိုင်စွာ ကိုင်စွဲနိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်သူကြီး

သမိုင်းဆရာလို့ ပြောလိုက်ရင် စာကြည့်တိုက်ထဲမှာ စာအုပ်တွေနဲ့ အချိန်ကုန်နေတဲ့ သူလို့ ထင်စရာရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်က သမိုင်းပညာရှင် ဇီနိုဖွန် (Xenophon) ကတော့ အဲဒီလို မဟုတ်ပါဘူး။

သူဟာ ကမ္ဘာကျော် တွေးခေါ်ရှင်ကြီး ဆိုကရေးတီး ရဲ့ တပည့်ရင်း ဖြစ်သလို ရန်သူ့နယ်မြေထဲကနေ စစ်သည် တစ်သောင်းကျော်ကို အသက်ရှင်လျက် ပြန်ခေါ်လာနိုင်ခဲ့တဲ့ အလွန်တော်တဲ့ စစ်သူကြီး တစ်ယောက်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဇီနိုဖွန်ကို ဘီစီ ၄၃၀ ဝန်းကျင်မှာ အေသင်မြို့က ချမ်းသာတဲ့ အထက်တန်းလွှာ မိသားစုကနေ မွေးဖွားခဲ့ပါတယ်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ဆိုကရေးတီးဆီမှာ တွေးခေါ်ပညာတွေကို သင်ယူခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဇီနိုဖွန်ဟာ စာပေနဲ့ ဒဿနိကဗေဒကိုပဲ ထိုင်ပြီး လေ့လာနေရတာကို အားမရပါဘူး။ သူဟာ မြင်းစီး၊ ဓားခုတ် သင်ရတာကို ဝါသနာပါပြီး စွန့်စားခန်းတွေကို သွားချင်တဲ့ တက်ကြွတဲ့ လူငယ်တစ်ယောက်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။

သူ စစ်ထွက်ခါနီးမှာ ဆရာဖြစ်သူ ဆိုကရေးတီးက ပါရှားမင်းသား ဆိုင်းရပ်စ်ဟာ မိခင် အေသင်မြို့ရဲ့ ရန်သူ စပါတာကို ထောက်ခံခဲ့သူ ဖြစ်လို့ ဒီကြေးစားစစ်တပ်မှာ လိုက်သွားခြင်းဟာ အေသင်နိုင်ငံရေးအရ အန္တရာယ်ရှိနိုင်ကြောင်း အပြင်းအထန် တားမြစ်ခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီအစား ဒဲလ်ဖီ နတ်ကွန်း ကို သွားရောက် အကြံဉာဏ်တောင်းဖို့ ခိုင်းပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဇီနိုဖွန်က နတ်ကွန်းကိုရောက်တဲ့အခါ ကျွန်တော် ဒီစစ်ပွဲကို လိုက်သွားသင့်သလား လို့ မမေးဘဲ ဘယ်နတ်ဘုရားကို ပူဇော်ရင် ခရီးလမ်းဖြောင့်ဖြူးမလဲ လို့ ပါးနပ်စွာ မေးမြန်းခဲ့ပါတယ်။

ဆိုကရေးတီးက ဒါကို သိသွားတဲ့အခါ အပြစ်တင် ဆူပူခဲ့ပေမဲ့၊ သူ့ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုတော့ လေးစားစွာနဲ့ ခွင့်ပြုပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူဟာ ကြေးစားစစ်သား အဖြစ်နဲ့ နိုင်ငံရပ်ခြားကို ထွက်ခွာသွားပါတော့တယ်။

ဘီစီ ၄၀၁ ခုနှစ်မှာ ပါရှားအင်ပါယာမှာ ထီးနန်းလုပွဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဆိုင်းရပ်စ် (Cyrus the Younger) ဆိုတဲ့ မင်းသားက ဂရိကြေးစား စစ်သည် တသောင်းကို ငှားပြီး အစ်ကိုဖြစ်သူကို သွားတိုက်ပါတယ်။ ဇီနိုဖွန်လည်း အဲဒီစစ်တပ်ထဲမှာ လိုက်သွားခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီလို လမ်းခရီးမှာ ခက်ခဲကြမ်းတမ်းမှုတွေ အများကြီးကို ဖြတ်ကျော်ပြီး နောက်ဆုံးမှာတော့ ပင်လယ်နက် ကမ်းစပ်ကို အောင်မြင်စွာ ပြန်ရောက်လာခဲ့ပါတယ်။ ပင်လယ်ကြီးကို မြင်လိုက်ရတဲ့အချိန်မှာ ဂရိစစ်သားတွေ ပင်လယ်ကြီးဟေ့... ပင်လယ်ကြီး ဆိုပြီး အော်ဟစ် ဝမ်းသာခဲ့ကြတဲ့ မြင်ကွင်းဟာ သမိုင်းမှာ အလွန် နာမည်ကြီးပါတယ်။

ဇီနိုဖွန်ဟာ အေသင်မြို့သား ဖြစ်ပေမယ့် သူတို့ရဲ့ ရန်သူဖြစ်တဲ့ စပါတာ မြို့သားတွေရဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံကို အရမ်း သဘောကျပါတယ်။ စပါတာဘုရင် Agesilaus နဲ့အတူ စစ်ထွက်တိုက်ပေးဖူးပါတယ်။

အဆိုးဆုံးကတော့ ဘီစီ ၃၉၄ ခုနှစ်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ Coronea တိုက်ပွဲ မှာ ဇီနိုဖွန်ဟာ သူ့ရဲ့ မိခင်နိုင်ငံဖြစ်တဲ့ အေသင်ကို ဆန့်ကျင်ပြီး စပါတာဘက်ကနေ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပေးခဲ့ပါတယ်။

ဒါကြောင့် အေသင်အစိုးရက သူ့ကို သစ္စာဖောက်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး တိုင်းပြည်ကနေ နှင်ထုတ်ခဲ့ပါတယ်။

စပါတာတွေက သူ့ကို ကျေးဇူးဆပ်တဲ့ အနေနဲ့ Scillus ဆိုတဲ့ နေရာမှာ ခြံကျယ်ကြီးတစ်ခြံ ပေးထားခဲ့ပါတယ်။

ဇီနိုဖွန်ဟာ တဖက်မှာလည်း သမိုင်းမှာ အလွန်တန်ဖိုးရှိတဲ့ စာအုပ်များစွာကို ရေးသားခဲ့ပါတယ်။

Anabasis ဆိုတာ ကတော့ သူကိုယ်တိုင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ ဂရိစစ်သည် တစ်သောင်းရဲ့ အိမ်အပြန်ခရီး အကြောင်းပါ။ ဒီစာအုပ်ဟာ စစ်ဗျူဟာပိုင်းမှာ အရမ်းကောင်းလွန်းလို့ နောင်တချိန်မှာ မဟာအလက်ဇန္ဒား ကိုယ်တိုင် ပါရှားကို ဝင်တိုက်တဲ့အခါ လက်စွဲစာအုပ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ရပါတယ်။

Memorabilia ကတော့ သူ့ရဲ့ ဆရာ ဆိုကရေးတီး အကြောင်းကို မှတ်တမ်းတင်ထားတာပါ။ ပလေတို ရေးတဲ့ ဆိုကရေးတီးအကြောင်းတွေက အရမ်း နက်နဲခက်ခဲပေမယ့် ဇီနိုဖွန် ရေးတဲ့ ဆိုကရေးတီးကတော့ သာမန်လူတွေ နားလည်နိုင်တဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ တွေးခေါ်ရှင် တစ်ဦးအဖြစ် မြင်တွေ့ရပါတယ်။

Cyropaedia ဆိုတဲ့စာအုပ်ကတော့ ပါရှန်းဘုရင် မဟာ ဆိုင်းရပ်စ် ရဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ ခေါင်းဆောင်မှု အကြောင်းကို ရေးသားထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီစာအုပ်ဟာ နောက်ပိုင်းခေတ်မှာ ဂျူးလိယက်စ် ဆီဇာ၊ ဆစ်ပီယို အာဖရိကနပ်စ် ကနေစလို့ အမေရိကန် ဖခင်ကြီး သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန် အထိ ကြီးမြတ်တဲ့ ခေါင်းဆောင်ကြီးတွေ အများအပြား လေ့လာဖတ်ရှုခဲ့ရတဲ့ အရေးပါတဲ့ ခေါင်းဆောင်မှု ကျမ်းတစ်စောင် ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

ဇီနိုဖွန်ဟာ သူ့ရဲ့ ခြံကြီးထဲမှာ အေးအေးချမ်းချမ်း နေထိုင်ရင်း မြင်းစီးလိုက်၊ အမဲလိုက်လိုက်နဲ့ သူ့ဘဝရဲ့ နောက်ဆုံးအချိန်တွေကို စာအုပ်တွေ ရေးသားရင်း ဖြတ်သန်းခဲ့ကာ ဘီစီ ၃၅၄ ခုနှစ် ဝန်းကျင်မှာ ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပါတယ်။

ဇီနိုဖွန် ဟာ တွေးခေါ်ပညာရှင် တစ်ယောက်လို နက်နက်နဲနဲ စဉ်းစားတတ်သလို စစ်သူကြီး တစ်ယောက်လိုလည်း ရဲရင့်ပြတ်သားသူပါ။

ဓားနဲ့ ကလောင်ကို အချိုးညီညီ ကိုင်စွဲနိုင်ခဲ့တဲ့ သူ့ရဲ့ စွန့်စားခန်း ဘဝဇာတ်ကြောင်းနဲ့ သူချန်ထားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေဟာ ဒီကနေ့ ခေတ်တိုင်အောင် သမိုင်းပညာရှင်တွေနဲ့ ခေါင်းဆောင်မှု ပညာ လေ့လာသူတွေအတွက် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်တဲ့ အမွေအနှစ်တွေအဖြစ် ကျန်ရစ်နေပါတော့တယ်။

စကားထစ်တဲ့ ဘဝကနေ အတော်ဆုံး ဟောပြောသူ ဖြစ်လာခဲ့သူ

လူအများကြီးရှေ့မှာ စကားပြောရတာကို သင် ကြောက်ပါသလား။

လူရှေ့ထွက်ဖို့ နေနေသာသာ၊ သာမန် စကားပြောရင်တောင် အထစ်ထစ် အငေါ့ငေါ့ ဖြစ်နေတဲ့သူ တစ်ယောက်ဟာ သမိုင်းမှာ အတော်ဆုံး ဟောပြောသူ (Orator) တစ်ယောက် ဖြစ်လာနိုင်ပါ့မလား။

ယုံချင်မှ ယုံပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်မှာ တကယ့်ကို ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။

သူ့နာမည်ကတော့ ဒီမော့စ်သီးနစ်" (Demosthenes) ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီမော့စ်သီးနစ် ကို ဘီစီ ၃၈၄ ခုနှစ်မှာ အေသင်မြို့က အလွန်ချမ်းသာတဲ့ မိသားစုကနေ မွေးဖွားခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ အသက် ၇ နှစ် အရွယ်မှာပဲ ဖခင်ဖြစ်သူ ကွယ်လွန်သွားခဲ့ပါတယ်။

ဖခင်က သူ့ရဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုတွေကို သူငယ်ချင်း သုံးယောက်ကို ယုံကြည်ပြီး အုပ်ထိန်းသူအဖြစ် အပ်နှံခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အုပ်ထိန်းသူ သုံးယောက်ဟာ ကတိမတည်ခဲ့ပါဘူး။

ဒီမော့စ်သီးနစ် အရွယ်ရောက်လာတဲ့ အချိန်မှာတော့ သူ့ရဲ့ အမွေတွေအားလုံးကို သူတို့က ခွဲဝေယူငင်လိုက်ကြပြီး ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီမော့စ်သီးနစ်ဟာ အလွန် ဒေါသထွက်ခဲ့ပါတယ်။ တရားရုံးမှာ အမှုဖွင့်ပြီး သူတို့ကို ပြန်တရားစွဲဖို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာ အကြီးမားဆုံး အားနည်းချက် တစ်ခု ရှိနေခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီခေတ်က အေသင်မြို့ရဲ့ တရားရုံးတွေမှာ ရှေ့နေ မရှိပါဘူး။ ကိုယ့်အမှုကို ကိုယ်တိုင် လွှတ်တော်ရှေ့မှာ မတ်တပ်ရပ်ပြီး စကားပြောစွမ်းရည်နဲ့ ထုချေကြရတာပါ။

ဒီမော့စ်သီးနစ် က ငယ်ငယ်ကတည်းက ခန္ဓာကိုယ် ပိန်လှီပြီး အားနည်းသူပါ။

အဆိုးဆုံးကတော့ သူဟာ စကားထစ်တဲ့ ရောဂါ ရှိပြီး၊ အသံကလည်း အရမ်း တိုးပါတယ်။

သူ ပထမဆုံးအကြိမ် လူရှေ့ထွက်ပြီး စကားပြောတဲ့အခါ လူအုပ်ကြီးက သူ့ကို ဝိုင်းဝန်း ရယ်မော လှောင်ပြောင်ခဲ့ကြပါတယ်။ သူဟာ အရှက်တကွဲနဲ့ စင်ပေါ်ကနေ ဆင်းပြေးခဲ့ရပါတယ်။

သာမန်လူဆိုရင် ဒီလောက် အရှက်ကွဲရင် လက်လျှော့သွားမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ သူကတော့ လုံးဝ အရှုံးမပေးခဲ့ပါဘူး။

သူဟာ ဥပဒေပညာရှင်ကြီး Isaeus ထံမှာ ဥပဒေပညာကို နှစ်နဲ့ချီ လေ့လာခဲ့သလို၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်ကို ကျော်လွှားဖို့ အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ နည်းလမ်းတွေနဲ့ လေ့ကျင့်ခဲ့ပါတယ်။

သူဟာ စကားပြောတာ ပီသစေဖို့ ပါးစပ်ထဲမှာ ကျောက်ခဲလေးတွေငုံပြီး စကားပြောလေ့ကျင့်တာ၊ အသက်ရှူအားကောင်းဖို့ တောင်ကုန်းပေါ်ကို ပြေးတက်ရင်း ကဗျာရွတ်တာနဲ့ လှိုင်းသံတွေကို ကျော်ပြီး အသံထွက်နိုင်အောင် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှာ အော်ဟစ်လေ့ကျင့်တာ စတဲ့ ခက်ခဲတဲ့နည်းလမ်းတွေကို အသုံးပြုခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီလို ပြင်းထန်တဲ့ လေ့ကျင့်မှုတွေကို နှစ်နဲ့ချီပြီး လုပ်ခဲ့တဲ့အခါမှာတော့ ဒီမော့စ်သီးနစ် ဟာ လုံးဝ လူသစ် တစ်ယောက်လို ဖြစ်သွားပါပြီ။

သူ တရားရုံးကို ပြန်ရောက်လာတဲ့အခါ သူ့ရဲ့ မိုးခြိမ်းသံလို ဩဇာပါတဲ့ အသံ၊ ထက်မြက်တဲ့ စကားလုံးတွေကြောင့် လွှတ်တော် တစ်ခုလုံး ငြိမ်သက်သွားခဲ့ရပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာတော့ သူဟာ အမှုကို အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး သူ့ရဲ့ အမွေတချို့ကို ပြန်လည် ရယူနိုင်ခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီအချိန်ကစပြီး သူဟာ အေသင်မြို့ရဲ့ အတော်ဆုံး ဟောပြောသူ နဲ့ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်အဖြစ် နာမည်ကျော်လာပါတော့တယ်။

သူ့ရဲ့ အကျော်ကြားဆုံး လုပ်ရပ်ကတော့ မက်ဆီဒိုးနီးယား ဘုရင် ဖိလစ်-၂ (မဟာအလက်ဇန္ဒားရဲ့ဖခင်) ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဖိလစ်ဘုရင်ဟာ ဂရိမြို့တွေကို တစ်မြို့ပြီးတစ်မြို့ သိမ်းပိုက်နေချိန်မှာ၊ အေသင်မြို့သားတွေက အန္တရာယ်ကို သတိမထားမိကြပါဘူး။

အဲဒီအချိန်မှာ ဒီမော့စ်သီးနစ် ဟာ ဖိလစ်ဘုရင်ရဲ့ အန္တရာယ်ကို သတိပေးတဲ့ အလွန် ပြင်းထန်တဲ့ မိန့်ခွန်းတွေကို ဆက်တိုက် ဟောပြောခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီမိန့်ခွန်းတွေကို Philippics လို့ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ဒီကနေ့ခေတ်အထိ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချ ဝေဖန်သော မိန့်ခွန်းများ လို့ အဓိပ္ပာယ်ရတဲ့ အင်္ဂလိပ် စကားလုံး အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့ပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာတော့ အေသင်မြို့ဟာ မက်ဆီဒိုးနီးယား စစ်တပ်ကို မယှဉ်နိုင်ဘဲ ကျရှုံးခဲ့ရပါတယ်။ ဒီမော့စ်သီးနစ် ကိုလည်း ဖမ်းဆီးဖို့ လိုက်လံရှာဖွေခဲ့ကြပါတယ်။

ဘီစီ ၃၂၂ ခုနှစ်မှာ ရန်သူတွေ ဝိုင်းမိသွားတဲ့အခါ သူဟာ ရန်သူ့လက်ချည်းသက်သက် အဖမ်းမခံဘဲ သူ့ရဲ့ ကလောင်တံထဲမှာ ထည့်ထားတဲ့ အxဆိxပ်x ကို သောက်ပြီး ဂုဏ်သိက္ခာရှိရှိ အဆုံးစီရင်သွားခဲ့ပါတယ်။

မွေးရာပါ ပါရမီ ဆိုတာ မရှိရင်တောင် ဇွဲလုံ့လနဲ့ ကြိုးစားအားထုတ်မှုသာ ရှိရင် ဘယ်လို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားနည်းချက်ကိုမဆို ကျော်လွှားနိုင်တယ် ဆိုတာကို ဒီမော့စ်သီးနစ် က အကောင်းဆုံး သက်သေပြသွားခဲ့တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။