21/09/2026
သင့်ဦးနှောက်ကို ဖျက်ဆီးနေတဲ့ စကားတစ်ခွန်း
မိတ်ဆွေရဲ့ နေ့စဉ်ဘဝမှာ "ငါတော့ အရမ်းအလုပ်များနေပြီ၊ ရူးတောင်ရူးတော့မယ်" ဆိုတဲ့စကားမျိုး ခဏခဏ ညည်းတွားမိဖူးပါသလား။ ရိုးရိုးသားသား ဝန်ခံကြည့်ပါ။
ဒီစကားကို လူတိုင်းလိုလို သုံးနေကြပေမဲ့ ကမ္ဘာကျော် TED Talk မှာ ဟောပြောခဲ့တဲ့ အမေရိကန် အရေးပေါ်ကုသရေးဆရာဝန် ဒေါက်တာ ဒါရီယာ လောင်း ကတော့ ဒီစကားကို လုံးဝမသုံးပါဘူး။ ဒီနေ့ကစပြီး မိတ်ဆွေတို့ကိုလည်း ဒီစကားကို မသုံးဖို့ သူက အပြင်းအထန် တိုက်တွန်းထားပါတယ်။
ဘာလို့လဲဆိုတော့ "ငါတော့ Crazy Busy ဖြစ်နေပြီ" လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သတ်မှတ်လိုက်တာနဲ့ သင့်ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ စိတ်ဖိစီးမှုဟော်မုန်းတွေ အလိုအလျောက် ထိုးတက်သွားလို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
အဲဒီအခါ မှတ်ဉာဏ်နဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချတဲ့နေရာမှာ အရေးပါတဲ့ ရှေ့ပိုင်းဦးနှောက် (Prefrontal Cortex) ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေ ရပ်တန့်သွားပြီး၊ ဒေါသနဲ့ ကြောက်ရွံ့မှုကို ထိန်းချုပ်တဲ့ Amygdala က နေရာယူ လွှမ်းမိုးသွားပါတော့တယ်။ ရလဒ်အနေနဲ့ အမှားအမှန် ခွဲခြားနိုင်စွမ်း ကျဆင်းပြီး ဒေါသနဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်မှုတွေပဲ ကြီးစိုးလာတာပါ။
တကယ်တော့ အရေးပေါ်ခန်း (ER) လို နေ့စဉ်နဲ့အမျှ သေရေးရှင်ရေး တိုက်ပွဲဝင်နေရတဲ့ နေရာမှာတောင် ရူးတော့မယ် လို့ မခံစားရဘဲ အေးအေးဆေးဆေး ကျော်ဖြတ်နိုင်တဲ့ နည်းလမ်း ရှိပါတယ်။ အဲဒါကို ဒေါက်တာလောင်းက Ready Mode (အသင့်အနေအထား) လို့ တင်စားပါတယ်။
ဘယ်လိုအခြေအနေဆိုးကြီးပဲ ကြုံလာလာ တည်တည်ငြိမ်ငြိမ် ဖြေရှင်းနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ ယုံကြည်မှုမျိုးပါ။ ဒီ Ready Mode ကို ရောက်ဖို့ အဆင့် ၃ ဆင့် ရှိပါတယ်။
၁။ အရေးကြီးဆုံးကို ပြတ်ပြတ်သားသား ရွေးချယ်ပါ
"Crazy Busy" ဖြစ်နေသူတွေက ပြဿနာတိုင်းကို အရေးကြီးတယ်ထင်ပြီး အကုန်လုံးကို ပြာပြာသလဲ လိုက်ရှင်းလေ့ရှိပါတယ်။ နာမည်ကျော် အာရုံကြောပညာရှင် ဒေါက်တာ ရောဘတ် ဆာပိုစကီး ရဲ့ သုတေသနအရ တကယ့်အန္တရာယ်နဲ့ သာမန်ကိစ္စကို မခွဲခြားနိုင်ဘဲ အရာရာကို ပြာပြာသလဲ တုံ့ပြန်တတ်သူတွေဟာ စိတ်ဖိစီးမှုဟော်မုန်း ၂ဆ ပိုများနေတတ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
ဒါကြောင့် အရာအားလုံးကို တပြိုင်နက်တည်း ရှင်းစရာ မလိုပါဘူး။ ဆေးရုံအရေးပေါ်ဌာနတွေမှာဆိုရင် လူနာတွေကို အရောင် ၄ မျိုး ခွဲခြားပြီး ဦးစားပေး ကုသပါတယ်။
အနီရောင် - ချက်ချင်း အသက်အန္တရာယ်ရှိနိုင်တဲ့ အခြေအနေ။
အဝါရောင် - ပြင်းထန်ပေမဲ့ ချက်ချင်း အသက်အန္တရာယ် မရှိသေးတဲ့ အခြေအနေ။
အစိမ်းရောင် - သာမန် ဒဏ်ရာအသေးစား အခြေအနေ။
အနက်ရောင် - ဆရာဝန်တွေအနေနဲ့ ဘာမှလုပ်ပေးလို့မရတော့တဲ့၊ နာကျင်စွာနဲ့ လက်လွှတ်လိုက်ရမယ့် အခြေအနေ။
အရေးပေါ်ခန်းမှာ အနီရောင် ကို အမြဲတမ်း ပထမဆုံး ဦးစားပေး ဖြေရှင်းရပါတယ်။ လက်တွေ့ဘဝမှာလည်း ဆူညံနေတိုင်း အရေးကြီး (အနီရောင်) တာ မဟုတ်ပါဘူး။ အသက်ရှူကျပ်ပြီး အသံတိတ်နေတဲ့ လူနာဟာ တကယ့် အနီရောင် ဖြစ်ပြီး၊ ကော်ဖီမကောင်းလို့ ဆူပူအော်ဟစ်နေတဲ့ လူနာကတော့ ဆူညံသံ သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ အသံကျယ်တိုင်း အရေးကြီးတာ မဟုတ်ပါဘူး။
ဒေါက်တာ လောင်း ရဲ့ ကိုယ်တွေ့ဘဝမှာဆိုရင် အိမ်ရေမြုပ်နေချိန်မှာပဲ သူ့ရဲ့ ၁ နှစ်အရွယ် ကလေးက ဆေးရုံရောက်နေတယ်။ ၄ နှစ်အရွယ် ကလေးအတွက် ကျောင်းရန်ပုံငွေပွဲကလည်း လုပ်ပေးရဦးမယ်။ စာအုပ်ရေးဖို့ကလည်း Deadline ကျော်နေပြီ။
အဲဒီလို ပူညံပူညံ အခြေအနေမှာ သူ့အတွက် တကယ့် အနီရောင် က ကလေးကျန်းမာရေးနဲ့ စာအုပ်အပြီးသတ်ဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အိမ်ရေမြုပ်တာက အဝါရောင် (သို့) ဆူညံသံ သက်သက်ပါ။ ရန်ပုံငွေပွဲ ကိစ္စကတော့ နာကျင်ပေမဲ့ အဲဒီအချိန်မှာ လက်လွှတ်လိုက်ရမယ့် (အနက်ရောင်) ပါပဲ။ အရာအားလုံးကို ပြီးပြည့်စုံအောင် လုပ်ချင်နေရင် တကယ်အရေးကြီးတဲ့ အနီရောင် ကိစ္စတွေကိုပါ လက်လွှတ်လိုက်ရတတ်ပါတယ်။
၂။ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ပါ
ရွေးချယ်စရာတွေ များလေလေ၊ ဦးနှောက်က ဆုံးဖြတ်ချက်ချဖို့ ပိုပင်ပန်းလေလေပါပဲ။ ကိုယ့်ရဲ့ စိတ်စွမ်းအင်ကိုချည်းပဲ အားကိုးမနေဘဲ နေ့စဉ် ဆုံးဖြတ်ရမယ့် ကိစ္စတွေကို ကြိုတင်လျှော့ချထားဖို့ လိုပါတယ်။
ကြိုတင်စီစဉ်ပါ - တစ်ပတ်စာ စားမယ့်ဟင်းလျာတွေကို ပိတ်ရက်မှာ ကြိုတွေးထားပါ။ ဗိုက်ဆာပြီး ဒေါသထွက်နေချိန် ကျမှ ဘာစားရမလဲ စဉ်းစားရင် အလွယ်တကူ Junk Food တွေပဲ ရွေးမိပါလိမ့်မယ်။
အလိုအလျောက် စနစ်သုံးပါ - လစဉ် ပုံမှန်ပေးရမယ့် ဘေလ်တွေ၊ ဝယ်ရမယ့် ပစ္စည်းတွေကို အလိုအလျောက် ဖြစ်အောင် လုပ်ထားပါ။ ခေါင်းထဲမှာ အမြဲတမ်း မှတ်မထားပါနဲ့။
တစ်စုတစ်စည်းတည်း ထားပါ - မနက်ပိုင်း ပြေးမယ်၊ လေ့ကျင့်ခန်း လုပ်မယ်ဆိုရင် လိုအပ်တဲ့ အဝတ်အစား၊ ဖိနပ်၊ ရေဘူး စတာတွေကို ညကတည်းက တစ်နေရာတည်းမှာ အသင့်စုထားလိုက်ပါ။
သွေးဆောင်မှုများကို လျှော့ချပါ - ချောကလက်လိုမျိုး အချိုတုံးတွေကို မျက်စိရှေ့မှာ မထားပါနဲ့။ သုတေသနတွေအရ အဲဒီလိုအရာတွေကို ခုံပုလေး တစ်ခုခုခံပြီးမှ လှမ်းယူရမယ့် ခပ်မြင့်မြင့် နေရာမျိုးမှာ တမင် ဝှက်ထားလိုက်ရင်၊ လူတွေဟာ အလိုအလျောက် စားသုံးမှု ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ လျော့ကျသွားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။
၃။ ကိုယ့်စိတ်ထဲကနေ ရုန်းထွက်ပါ
တခါက အရေးပေါ်ခန်းကို ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးတစ်ယောက် ကလေးလာမွေးပါတယ်။ ကလေးရဲ့ လည်ပင်းမှာ ချက်ကြိုးက ၂ ပတ်တောင် ရစ်ပတ်နေတာကို တွေ့လိုက်ရချိန်မှာ တစ်ဦးတည်းသေယ ဆရာဝန်ဖြစ်တဲ့ ဒေါက်တာ လောင်း တစ်ယောက် အရမ်းကို ထိတ်လန့်သွားပါတယ်။
လူတိုင်း ကြောက်တတ်၊ စိုးရိမ်တတ်တာ သဘာဝပါ။ အဓိကက ကြောက်စိတ်ဝင်လာတဲ့အခါ "ငါတော့ သေပါပြီ၊ ဒုက္ခပါပဲ" ဆိုပြီး ကိုယ့်အတွေးထဲမှာ ကိုယ်ပိတ်လှောင်သွားတဲ့အထိ အဖြစ်မခံဖို့ပါပဲ။ အဲဒီလိုအချိန်မှာ အကောင်းဆုံး နည်းလမ်းက တခြားလူအပေါ် အာရုံစိုက်လိုက်ခြင်း ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
"ဒီမိခင် ဘယ်လောက် ကြောက်နေမလဲ၊ သူတို့ ဘာလိုအပ်နေလဲ၊ ငါ ဘယ်လို ကူညီပေးရမလဲ" ဆိုပြီး ကိုယ့်စိတ်ကို မိမိကိုယ်တွင်းကနေ အပြင်ဘက်ကို ဆွဲထုတ်လိုက်တဲ့အခါ ဦးနှောက်က ပိုကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် တွေးလာနိုင်ပြီး အကောင်းဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ချလာနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီနေ့က သူမဟာ ကိုယ်ပိုင် အကြောက်တရားထက် မိခင်နဲ့ ကလေးအပေါ်ကိုသာ အပြည့်အဝ အာရုံစိုက်လိုက်တဲ့အတွက် ကလေးလေးကို အောင်မြင်စွာ အသက်ကယ်တင် မွေးဖွားပေးနိုင်ခဲ့ပါတယ်။
ဒီလို Crazy Mode (ရူးလောက်အောင် အလုပ်များတဲ့ အခြေအနေ) ကနေ "Ready Mode (အသင့်ရင်ဆိုင်နိုင်တဲ့ အခြေအနေ) ကို ပြောင်းလဲနိုင်တာကို တခြားသူတွေ မြင်တဲ့အခါ၊ သူတို့လည်း သင့်ရဲ့ တည်ငြိမ်မှုကို အတုယူလာကြပါလိမ့်မယ်။
အလုပ်များတာကို ကိုယ့်ရဲ့ လုပ်ရည်ကိုင်ရည်အဖြစ် ဂုဏ်ယူစွာ လက်ခံပါ။ ဒါပေမဲ့ Crazy Busy (ရူးလောက်အောင် အလုပ်များတယ်) လို့ ခဏခဏ ညည်းတွားပြောဆိုပြီး ကိုယ့်ဦးနှောက်ကို ဖျက်ဆီးနေတာကိုတော့ အခုပဲ ရပ်တန်းက ရပ်လိုက်ပါတော့။
Ref:
TED - An ER doctor on triaging your "crazy busy" life | Darria Long
