Obywatelska Służba Młodych Offline+

Trzy modele służby publicznej dla młodych - trzy różne logiki państwa i społeczeństwa

Jak państwa Zachodu próbowały i próbują budować odporność społeczną młodych?
Porównanie doświadczeń USA, Niemiec i Francji pokazuje, że nie ma jednego uniwersalnego rozwiązania, ale są wyraźne różnice w filozofii działania.

🇺🇸 USA
Model oparty na oddolności i współpracy.
Państwo tworzy ramy i zapewnia finansowanie (np. AmeriCorps), ale realne działania realizują lokalne wspólnoty, organizacje społeczne i szkoły. Siłą tego podejścia jest elastyczność i zakorzenienie społeczne, słabością - podatność na zmiany polityczne i budżetowe.

🇩🇪 Niemcy
Model dobrowolnej, instytucjonalnie stabilnej służby (BFD, FSJ, FÖJ).
Bez przymusu, ale z silnym komponentem edukacyjnym: seminaria obywatelskie, refleksja, długotrwałe zaangażowanie. To przykład, że odporność społeczna może być budowana systemowo, choć bez masowości.

🇫🇷 Francja
Najbardziej ambitny projekt powszechny (SNU) - choć jego pierwotna wersja jest jednocześnie przykładem jego granic.
Masowość i obowiązkowość okazały się zbyt kosztowne i trudne logistycznie. Ten model wymaga dokładnego zaplanowania w czasie i dostosowania infrastruktury.

Wniosek z porównania jest jasny:
odporność społeczna młodych nie wynika z przymusu ani skali, lecz z:
✔ jakości doświadczenia
✔ realnego zakorzenienia w instytucjach i wspólnotach
✔ realistycznych założeń organizacyjnych

To właśnie te elementy powinny być punktem odniesienia w polskiej debacie o nowych formach służby publicznej.

Dla nas kluczowe jest także odniesienie służby publicznej do komponentu technologicznego bo jego wpływ na społeczeństwo jest już zbyt duży aby go ignorować.

Grafika porównawcza: chatGPT

Służba publiczna a kryzys więzi: sukcesy i ograniczenia modelu USA

Amerykańskie programy służby publicznej są też odpowiedzią na kryzys więzi społecznych.

Robert D. Putnam w książce Samotna gra w kręgle opisał spadek uczestnictwa w organizacjach obywatelskich i zanikanie praktyki „działania razem”.
Służba publiczna miała być jednym z narzędzi odbudowy wspólnot lokalnych.

Model ten ma jednak swoje ograniczenia.
W 2025 r. głośne były cięcia budżetowe w AmeriCorps oraz zapowiedzi redukcji finansowania Peace Corps. Pokazuje to, że nawet tam, gdzie kultura obywatelska jest silna, programy służby publicznej są wrażliwe na zmiany polityczne i fiskalne.

Wniosek dla innych państw – w tym Polski – jest jasny:
✔ służba publiczna działa najlepiej, gdy jest dobrowolna
✔ oparta na realnych wspólnotach i instytucjach lokalnych
✔ wspierana przez państwo, ale nie w pełni od niego zależna

Odporność społeczna nie rodzi się z jednorazowych akcji ani z obowiązku – lecz z praktyki wspólnego działania.

Zdjęcie: Instagram/americorpsnccc

Od Nowego Ładu do AmeriCorps: jak państwo wzmacniało służbę publiczną

Choć amerykańska tradycja służby publicznej jest oddolna, państwo federalne wielokrotnie ją wzmacniało, zwłaszcza w momentach kryzysu.

Podczas Wielkiego Kryzysu prezydent Franklin D. Roosevelt uruchomił programy Nowego Ładu. Ich symbolem był Civilian Conservation Corps (CCC) – masowy program pracy dla młodych przy projektach środowiskowych i infrastrukturalnych.
Praca „dla wspólnego dobra” stała się narzędziem odbudowy społecznej i gospodarczej.

W 1961 r. prezydent John F. Kennedy powołał Peace Corps – wysyłając wolontariuszy do pracy w społecznościach na całym świecie. Była to forma „miękkiej siły”: relacje zamiast presji.

Pod koniec XX wieku idea służby wróciła w nowej formie:
• George H. W. Bush mówił o obywatelskich „points of light”
• Bill Clinton stworzył AmeriCorps – federalny system finansowania lokalnych programów służby publicznej

Wspólny mianownik?
Państwo nie zastępuje społeczeństwa, lecz wzmacnia istniejące inicjatywy.

Źródło zdjęcia: Instagram/americorpsnccc

Amerykańska tradycja działania razem: skąd wzięła się służba publiczna w USA

Amerykańskie programy służby publicznej nie zaczynają się od państwa.

Zaczynają się od kultury zrzeszania się i działania oddolnego.

Już w XIX wieku Alexis de Tocqueville zauważał, że Amerykanie mają wyjątkową skłonność do tworzenia stowarzyszeń – by wspólnie rozwiązywać problemy lokalne, społeczne i religijne, zamiast czekać na decyzje władz centralnych.

To ważne tło:

w USA służba publiczna rzadko polega na tym, że administracja „robi wszystko”.

Znacznie częściej państwo tworzy ramy i finansowanie, a realne działania realizują:

• organizacje społeczne

• szkoły i uniwersytety

• wspólnoty religijne

• lokalni liderzy i wolontariusze

Służba publiczna jest tu przedłużeniem społeczeństwa obywatelskiego, a nie jego substytutem.

To zasadnicza różnica wobec modeli opartych na powszechności i przymusie – i ważna lekcja dla krajów, które dziś szukają sposobów wzmacniania odporności społecznej młodych.

Projekt Offline+ pojawił się w Dzienniku Gazecie Prawnej w tekście o budowaniu odporności państwa i nowych pomysłach na zaangażowanie młodych (W. Kubik, „Służba młodych lekarstwem na wroga”, 29.12.2025).

W dzisiejszym wydaniu "Dziennika Gazety Prawnej ukazał" się artykuł informujący o projekcie „Obywatelska Służba Młodych Offline+”, rozwijanym przy Akademickim Centrum Analiz Strategicznych. Inicjatywa została przedstawiona jako jedna z odpowiedzi na trwającą debatę o tym, jak – bez wprowadzania powszechnego poboru – angażować młodych ludzi w działania na rzecz bezpieczeństwa i odporności państwa.

Autor artykułu wskazuje, że projekt zakłada udział młodych osób w letnim obozie szkoleniowo-integracyjnym z elementami cyfrowego detoksu oraz odbycie dwutygodniowego stażu w wybranej organizacji pozarządowej lub instytucji związanej z bezpieczeństwem i odpornością państwa. Rozwiązanie to zostało przedstawione pozytywnie jako atrakcyjna forma aktywizacji młodego pokolenia, wpisująca się w długofalowe myślenie o budowaniu odporności państwa poprzez rozwój kompetencji społecznych i obywatelskich.

Artykuł osadza projekt w szerszym kontekście problemu niskiego zaangażowania młodzieży w działania wolontariackie w Polsce oraz poszukiwania rozwiązań, które mogłyby ten stan zmienić. Wskazuje również na zagraniczne doświadczenia oraz inne krajowe koncepcje, podkreślając, że wspólnym mianownikiem tych inicjatyw jest odejście od przymusu na rzecz atrakcyjnych form służby i zaangażowania.

Publikacja zwraca uwagę, że pomysł wolontariackiej służby na rzecz państwa i społeczeństwa może liczyć na zainteresowanie i otwartość ze strony różnych środowisk politycznych. Zarówno przedstawiciele koalicji rządzącej, jak i opozycji podkreślają potrzebę oswajania młodych ludzi z ideą obronności i odpowiedzialności za wspólnotę, co pokazuje, że inicjatywy takie jak „Obywatelska Służba Młodych Offline+” wpisują się w ponadpartyjną debatę o bezpieczeństwie i przyszłości państwa.

Link do artykułu w komentarzu.

Konferencja „Offline+”: podsumowanie dwóch lat badań i otwarta debata o odporności społecznej

W piątek, 12 grudnia 2025 r., w auli im. gen. Tadeusza Kutrzeby na Akademia Sztuki Wojennej odbyła się konferencja „Offline+. Instytucjonalne odpowiedzi na kryzys cyfrowy”. Wydarzenie podsumowało drugi rok realizacji projektu badawczego „Model powszechnej służby publicznej dla Polski” oraz stało się forum dyskusji nad dotychczasowymi wynikami i kierunkami dalszych prac.

Konferencję otworzył prorektor Akademii, Mariusz Fryc. Wystąpienie wprowadzające wygłosił Piotr Kobzdej z Gabinetu Politycznego Wicepremiera i Ministra Obrony Narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz. Głos wprowadzający zabrał również przedstawiciel kierownictwa Akademickiego Centrum Analiz Strategicznych – Krzysztof Janik.

Pierwsze wystąpienie merytoryczne przedstawił kierownik projektu, Maciej Gurtowski. Zaprezentował on model Powszechnej Służby Publicznej dla Polski jako nowej instytucji o charakterze edukacyjno-wychowawczym i proobronnym, wspierającej społeczną odporność i regenerację. Omówione zostały zarówno rozwiązania funkcjonujące w innych państwach, jak i wnioski płynące z dotychczasowych badań zespołu.

Efektem tych prac jest koncepcja programu „Obywatelska Służba Młodych Offline+”, skierowanego do 15-latków. Zakłada on letni obóz szkoleniowo-integracyjny z elementami cyfrowego detoksu oraz dwutygodniowy staż w wybranej organizacji pozarządowej lub instytucji związanej z bezpieczeństwem i odpornością państwa. Program szkoleniowy obejmuje 20 modułów, podzielonych na ścieżki tematyczne. Wystąpienie zakończyło się zaproszeniem do współpracy i partnerstwa przy dalszym rozwijaniu projektu.

Następnie Grzegorz Lewicki przedstawił szeroki kontekst cywilizacyjny i geopolityczny, wskazując na cyfrowe i geopolityczne czynniki osłabiające tradycyjne mechanizmy integracji społecznej. Argumentował, że Polska potrzebuje nowych form „spoiwa” społecznego – a proponowana służba publiczna młodych może odegrać w tym procesie istotną rolę.

Kluczowym punktem konferencji było wystąpienie Stanisław Burdziej z Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, który zaprezentował wyniki badań opinii publicznej. Wynika z nich, że pomysł powszechnej służby publicznej popiera ok. dwóch trzecich dorosłych i jedna czwarta młodych. Co istotne – po dokładnym wyjaśnieniu założeń programu akceptacja wśród młodzieży rośnie dwukrotnie, a najbardziej preferowaną formą jest letni obóz z elementami survivalu.

Druga część konferencji miała formę otwartej, momentami bardzo intensywnej debaty z udziałem ekspertów i publiczności. Dyskusja potwierdziła, że temat odporności społecznej młodych oraz instytucjonalnych odpowiedzi na kryzys cyfrowy wymaga dalszej pogłębionej pracy i dialogu.

Była to druga konferencja zorganizowana w ramach projektu badawczego „Model powszechnej służby publicznej dla Polski”.

Dlaczego niemiecki model służby publicznej działa? Seminaria jako fundament edukacji obywatelskiej

To, co naprawdę wyróżnia niemieckie programy służby dla wspólnoty, to system seminariów szkoleniowych. Nie są one dodatkiem ani „miłym uzupełnieniem” – stanowią integralny element całego modelu.

W ramach BFD, FSJ i FÖJ wolontariusze regularnie uczestniczą w kilkudniowych szkoleniach, podczas których:

• zdobywają wiedzę praktyczną (opieka, komunikacja, pierwsza pomoc),
• uczą się pracy zespołowej i rozwiązywania konfliktów,
• dyskutują o demokracji, prawach człowieka i solidarności,
• analizują rolę instytucji publicznych i odpowiedzialność obywatelską.

W przypadku FÖJ seminaria koncentrują się dodatkowo na kryzysie klimatycznym, politykach środowiskowych i możliwościach działania na poziomie lokalnym.

Ten model łączy pracę praktyczną z refleksją. Chodzi nie tylko o zdobycie doświadczenia zawodowego, ale o kształtowanie ludzi, którzy:
✔ rozumieją, jak działa państwo i wspólnota,
✔ mają doświadczenie realnego zaangażowania,
✔ potrafią działać offline, w zespołach, w sytuacjach wymagających odpowiedzialności.

Efekt jest długofalowy:
dziesiątki tysięcy osób rocznie przechodzą przez instytucje publiczne i organizacje społeczne, budując empatię, zaufanie i trwałe postawy obywatelskie.

Dla polskiej debaty to kluczowy wniosek:
odporność społeczna nie rodzi się z jednorazowych akcji ani z obowiązku, lecz z połączenia doświadczenia, edukacji i realnego kontaktu ze wspólnotą.
To dokładnie ten kierunek, w którym warto dziś projektować rozwiązania dla młodych.

Niemcy: jak zbudowano system dobrowolnej służby dla wspólnoty

Po zawieszeniu poboru do wojska i likwidacji obowiązkowej służby cywilnej w 2011 r. Niemcy stanęli przed realnym problemem: poważną luką kadrową w szpitalach, domach opieki i instytucjach publicznych. Odpowiedzią nie był powrót do przymusu, lecz rozwój dobrowolnych, stabilnych i dobrze zorganizowanych programów służby dla wspólnoty.

Dziś system ten opiera się na trzech filarach:

🔹 Bundesfreiwilligendienst (BFD)
Ogólnokrajowa służba wolontariacka dostępna dla osób w każdym wieku po zakończeniu edukacji szkolnej. Wolontariusze pracują 6–24 miesiące w instytucjach społecznych, ekologicznych, kulturalnych i sportowych, otrzymując kieszonkowe, ubezpieczenie społeczne, a często także wyżywienie i zakwaterowanie.

🔹 Freiwilliges Soziales Jahr (FSJ)
Dobrowolny rok społeczny dla młodzieży 16–27 lat. Uczestnicy pracują w szpitalach, domach opieki, przedszkolach czy ośrodkach dla osób z niepełnosprawnościami. Program pełni często funkcję pomostu do zawodów medycznych i społecznych.

🔹 Freiwilliges Ökologisches Jahr (FÖJ)
Dobrowolny rok ekologiczny, łączący wolontariat środowiskowy z edukacją klimatyczną i przyrodniczą – od parków narodowych po organizacje ochrony środowiska.

Wspólny mianownik?
➡ dobrowolność,
➡ realne potrzeby instytucji publicznych,
➡ stabilne finansowanie,
➡ skala dostosowana do możliwości państwa.

Niemiecki przykład pokazuje, że po odejściu od przymusu można zbudować trwały system służby obywatelskiej, który jednocześnie wspiera państwo i rozwija młodych ludzi.