Białorutenistyka UAM

Widzieliście już naszą nową wystawę? 👀

Dziś studenci filologii białoruskiej z różnych roczników wzięli udział w wyjeździe terenowym do Lusowa pod Poznaniem — miejsca spoczynku Anatola Mowczuna (1932–2018), wybitnego przedstawiciela białoruskiej diaspory w Polsce: poety, prozaika, publicysty, pamiętnikarza i fotografa.

Celem wyjazdu było odnalezienie dokładnego miejsca pochówku oraz przypomnienie postaci tego ważnego, choć wciąż zbyt mało znanego twórcy. Po wizycie na cmentarzu udaliśmy się nad jezioro w Lusowie, gdzie odbył się krótki wykład poświęcony jego życiu i twórczości. Przypomniana została także historia działalności Białoruskiego Kulturalno-Naukowego Centrum w Poznaniu, z którym Mowczun był związany w późniejszych latach życia.

Anatol Mowczun należał do pokolenia, które doświadczyło dramatów XX wieku — wojny, przesiedleń i emigracji — a mimo to przez całe życie pozostał wierny językowi i kulturze białoruskiej. Jego twórczość oraz bogata spuścizna fotograficzna stanowią dziś niezwykle cenne świadectwo życia powojennej diaspory.

Było to pierwsze takie spotkanie w terenie i mamy nadzieję, że stanie się ono początkiem nowej tradycji podobnych wyjazdów. Już wkrótce czeka nas także szereg prezentacji oraz spotkań z twórczymi osobami związanymi z kulturą białoruską. Przy okazji publikujemy fragmenty jego charakterystycznych listów, a także przekłady wierszy białoruskich klasyków i utwory własne.

W wyjeździe uczestniczyli studenci oraz wykładowcy: Anna Żebrowska i Vital Voranau.

To była nie tylko lekcja historii, ale też spotkanie z żywą pamięcią — zapisaną w słowie, obrazie i miejscu.

📚 «Аповесць пра Трышчана» — беларускі Трыстан у еўрапейскай літаратуры

«Аповесць пра Трышчана» — адзін з самых цікавых помнікаў старабеларускай перакладной літаратуры і адначасова папулярны сярэдневяковы рыцарскі раман.

Гэта беларускі варыянт вядомай еўрапейскай легенды пра Трыстана і Ізольду — у нашай рэдакцыі Трышчана і Іжоту. У аснове твора ляжыць кельцкая легенда пра ўзнёслае і трагічнае каханне, якая стагоддзямі жыла ў літаратурах розных народаў Еўропы. І менавіта беларуская версія — унікальны славянскі варыянт гэтай гісторыі.

🔎 Адкуль паходзіць тэкст?
Старабеларускі пераклад быў зроблены ў другой палове XVI стагоддзя з сербскай крыніцы, пра што ёсць прамое сведчанне ўжо ў самым загалоўку:
«Починаєтсѧ повесть ѡ витезѭх / с книгъ сэрбъских а звлаща ѡ славномъ рыцэры Трысчан[е]...»

Але сербская версія, у сваю чаргу, узыходзіла да італьянскага арыгіналу. Пра гэта сведчаць італьянізмы, якія захаваліся ў беларускім тэксце. Такім чынам, перад намі не просты пераклад, а складаны вынік вялікага еўрапейскага культурнага шляху: кельцкая легенда → італьянская апрацоўка → сербскае пасрэдніцтва → старабеларускі тэкст.

🖋 Мова, якая здзіўляе сёння
Тэкст напісаны адмысловым старым пісьмом, але пры гэтым яго фанетыка надзвычай блізкая да сучаснай беларускай мовы. У ім выразна чуюцца рысы, якія і сёння пазнаюцца як беларускія. Гэта робіць «Трышчана» не толькі літаратурным, але і моўным помнікам: праз яго можна адчуць, як гучала беларуская мова некалькі стагоддзяў таму.

📜 Дзе захаваўся твор?
Беларускі пераклад збярогся ў так званым Пазнаньскім рукапісным зборніку. У гэтым кодэксе пад агульным загалоўкам былі змешчаны таксама «Аповесць пра Баву», «Гісторыя пра Атылу» і поўная рэдакцыя беларуска-літоўскай «Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага».

👤 Хто адкрыў тэкст для навукі?
Адным з першых, хто звярнуў увагу на гэты рукапісны зборнік, быў Аляксандр Брукнер, які ў 1886 годзе апісаў беларускі кодэкс з бібліятэкі Рачынскіх у Познані. Пазней вялікую ролю ў вывучэнні і публікацыі тэксту адыграў Аляксандр Весялоўскі, а таксама Яўхім Карскі, які разглядаў «Трышчана» як важны помнік беларускай пісьмовай культуры.

📚 Галоўныя выданні «Трышчана»

1888 — публікацыя ў працы Аляксандра Весялоўскага
📌 Першае вялікае навуковае ўвядзенне тэксту ў навуковы абарот.

1976 — Повесть о Трыщане у томе «Легенда о Тристане и Изольде»
📌 Акадэмічнае савецкае выданне, якое ўключыла беларускі тэкст у шырокі еўрапейскі кантэкст легенды.

1983 — Il Tristano biancorusso Э. Згамбаці
📌 Вельмі важнае італьянскае выданне, у якім даследчыца паказала, што беларускі тэкст не супадае ні з адной вядомай італьянскай версіяй і ўзыходзіць да некалькіх, часткова страчаных крыніц.

1988 — The Byelorussian Tristan у перакладзе Зоры Кіпель
📌 Першы поўны пераклад на англійскую мову; дзякуючы яму беларускі Трышчан увайшоў у міжнародны навуковы кантэкст.

2006 — Białoruski Tristan, Вроцлаў
📌 Польска-беларускае навуковае выданне, якое вярнула тэкст у цэнтральнаеўрапейскую прастору і зрабіла яго больш даступным для польскага чытача.

2009 — Беларускія Александрыя, Троя, Трышчан...
📌 Вельмі важнае беларускае выданне, у якім «Трышчан» быў надрукаваны ў кантэксце ўсёй перакладной белетрыстыкі Беларусі XV–XVII стст. Гэта ўжо не проста публікацыя тэксту, а ўключэнне яго ў беларускі літаратурны канон.

2014 — польскі пераклад Ліліі Цітко
📌 Яшчэ адзін крок да шырэйшага культурнага вяртання «Трышчана» ў Польшчы. Асабліва сімвалічна, што з гэтым выданнем была звязана вялікая прэзентацыя ў Познані — горадзе, які сам захоўвае памяць пра рукапіс.

✨ Чым асаблівы беларускі «Трышчан»?
— гэта ўнікальны славянскі варыянт легенды пра Трыстана і Ізольду;
— гэта тэкст, створаны ў свецкім асяроддзі;
— ён вылучаецца творчым падыходам да арыгіналу, а не механічным перакладам;
— у ім адчуваецца багацце старабеларускай літаратурнай мовы;
— ён паказвае Беларусь не як перыферыю, а як частку агульнаеўрапейскай літаратурнай культуры.

Для беларускай філалогіі ў Познані «Трышчан» — гэта ідэальны сімвал скрыжавання культур, моў і традыцый: беларускі тэкст, еўрапейскі сюжэт, познаньскі след.

#беларускаялітаратура #Трышчан #старабеларускаямова #беларускаяфілалогія #Познань

Маем для вас добрыя навіны!

Ужо зусім хутка аўдыторыя № 3B набудзе беларускі характар. Разам мы створым у ёй непаўторную беларускую атмасферу. Асноўны акцэнт будзе зроблены на беларускім фальклоры і этнаграфіі.

У гэтай прасторы будуць адбывацца сустрэчы і мерапрыемствы ў межах беларускай філалогіі.

Калі маеце ідэі або адпаведныя плакаты, графічныя ці мастацкія працы — далучайцеся!

Імя Францыск Скарына звычайна звязваюць з кнігадрукаваннем і гуманізмам. Але познаньскія архіўныя дакументы адкрываюць іншы — значна больш драматычны бок яго жыцця.

📖 У актавых кнігах Akta m. Poznania (I 114 і I 115) захаваліся матэрыялы 1529–1532 гадоў — Познаньская справа Скарыны.

⚖️ Адкуль узялася справа?

Пасля смерці брата Івана Скарыны, які жыў і працаваў у Познані ўзніклі складаныя маёмасныя і даўгавыя спрэчкі.

У 1532 годзе супраць Скарыны было выстаўлена абвінавачанне з боку варшаўскіх іудзеяў (Лазара і Майсея), якія сцвярджалі, што ён павінен выплаціць даўгі брата.

👉 Як сведчаць дакументы, гэтыя прэтэнзіі былі:

юрыдычна спрэчнымі
неабгрунтаванымі
фактычна перакладалі чужыя абавязкі на Скарыну

⛓️ Арышт і турма

Нягледзячы на свой статус:
доктара навук
чалавека еўрапейскай адукацыі
сакратара і лекара віленскага біскупа

Скарына быў
➡️ арыштаваны ў Познані
➡️ зняволены амаль на 4 месяцы

💡 Гэта паказвае, што нават чалавек з сувязямі і аўтарытэтам
мог стаць ахвярай фальшывага абвінавачання, фінансавых інтарэсаў і недасканалай судовай сістэмы XVI стагоддзя.

📍 Дзе знаходзіўся Скарына падчас арышту?

Дакладнае месца невядома, але даследчыкі мяркуюць, што:

👉 найбольш верагодна — ратуша ў Познані,
а менавіта так званае “вязніца даўжнікоў” у падземных памяшканнях ратушы.

💡 Гэта лагічна, бо:

справа датычылася даўгоў і маёмасці
у такіх выпадках ужывалі менавіта гэты від зняволення. Гэта значыць, што Скарына, магчыма, сядзеў не ў звычайнай турме, а ў гарадской юрыдычнай ізаляцыі, але ўсё ж — як абвінавачаны.

👑 Каралеўскія граматы — паваротны момант

Сітуацыя атрымала такі розгалас, што ўмяшаўся сам
Жыгімонт I Стары

📜 У 1532 годзе былі выдадзены дзве каралеўскія граматы, якія:

— адмянялі папярэднія абвінавачанні
— бралі Скарыну пад асабістую каралеўскую абарону
— надавалі яму прававы імунітэт
— фактычна гарантавалі, што без каралеўскай волі яго нельга судзіць або пераследаваць

👉 Гэта беспрэцэдэнтны выпадак для таго часу.

🧠 Чаму гэта важна?

Познаньская справа — гэта не проста эпізод біяграфіі.

Яна паказвае:

— уразлівасць нават эліты перад судовай сістэмай
— складанасць прававых адносін у шматэтнічным і сацыяльна разнастайным грамадстве
— Скарыну як жывога чалавека эпохі Адраджэння — не толькі асветніка, але і ўдзельніка эканамічных і юрыдычных працэсаў

І, магчыма, менавіта гэты досвед стаў адной з прычын яго далейшага ад’езду ў Чэхію.

🧬 Ключавое: імя і статус Скарыны

Познаньская справа мае прынцыповае значэнне не толькі для біяграфіі, але і для аднаго з найважнейшых пытанняў скарыназнаўства:

📜 Дакументы адназначна фіксуюць:
— Franciscus Scorina
— doctor
— egregius vir (“вельмішаноўны муж”)

❗ Гэта паставіла кропку ў ранейшых спрэчках:

— egregius — гэта не імя (не “Грэгорыюс” і не “Георгій”)
— гэта ганаровы лацінскі тытул, характэрны для адукаванай эліты XVI ст.

📌 Познань захоўвае не толькі дакументы, але і драму жыцця аднаго з найвялікшых беларусаў.

🎨 Ілюстрацыі:
— вокладка планаванай кнігі — Алена Сілівонік
— “Скарына ў турме” — Уладзімір Блюднік Uladzimir Bludnik

#Скарына #Познань #БеларускаяФілалогія #ГісторыяБеларусі #Архівы

А ў нас ужо амаль Вялікдзень.

Anatol Mauczun (1932–2018) – poeta, prozaik, publicysta, pamiętnikarz i miłośnik fotografii, związany z białoruską diasporą w Poznaniu.

Urodził się 2 stycznia 1932 roku w osadzie Abrub (ówczesny powiat dziśnieński, obecnie rejon głębocki na Białorusi). Jego dzieciństwo przypadło na okres kolektywizacji, II wojny światowej oraz powojennych przemian. W 1946 roku został przesiedlony wraz z rodziną na Pomorze Zachodnie w Polsce.

Mieszkał m.in. w rejonie dzisiejszego powiatu drawskiego (okolice Czarnego Małego i Łysinina), następnie w Braczynie i Siemczynie, gdzie się uczył, pracował i angażował w życie społeczne oraz kulturalne. Pod koniec lat 40. XX wieku zainteresował się fotografią. Wykonywał zdjęcia dokumentujące życie codzienne powojennej wsi — młodzież szkolną, pracę w gospodarstwach, wydarzenia społeczne i rodzinne. Jego dorobek obejmuje setki negatywów, które zostały później zdigitalizowane i uporządkowane jako cenne świadectwo epoki.

Po odbyciu służby wojskowej pracował przy elektryfikacji obszarów wiejskich, m.in. na terenach byłych Prus Wschodnich (okolice Gołdapi i Olecka). Doświadczenia te znalazły odzwierciedlenie w jego późniejszej twórczości.

W późniejszym okresie życia zamieszkał w Poznaniu, gdzie był aktywnym uczestnikiem życia białoruskiej diaspory, m.in. w ramach Białoruskiego Kulturalno-Naukowego Centrum. Od 1956 roku był czytelnikiem i autorem tygodnika „Niwa”. Publikował także w nowojorskim almanachu białoruskich pisarzy mieszkających za granicą - „Belarus”.

Wśród jego utworów są m.in. eseje („Abrubskie chutory”), poezja („Klicz”, 1998) oraz artykuły publicystyczne. Jego twórczość cechuje refleksyjność, spokojna narracja oraz silne zakorzenienie w pamięci miejsca i doświadczeniach historycznych.

Prowadził intensywną korespondencję z przedstawicielami białoruskiego życia kulturalnego w kraju i na emigracji. Gromadził również bogaty księgozbiór, obejmujący m.in. przekłady klasyków literatury na język białoruski.

Zmarł 21 czerwca 2018 roku. Został pochowany w Lusowie koło Poznania.

Realizując naszą misję promocji kultury białoruskiej, w szczególności tej związanej z Poznaniem i Wielkopolską, prezentujemy Państwu profil artysty Uładzimira Bludnika.

Uladzimir Bludnik (ur. 1 września 1975) — białoruski malarz (malarstwo, grafika, litografia), a także poeta i prozaik, związany z Poznaniem. Urodził się w 1975 roku we wsi Piatrewiczy na Białorusi.

Od początku lat 90. mieszka w Polsce — w 1993 roku rozpoczął studia na wydziale grafiki w poznańskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu), a w 1998 roku uzyskał dyplom z litografii w pracowni prof. Lucjana Mianowskiego.

Artysta zajmuje się rysunkiem, malarstwem i grafiką. W jego twórczości szczególne miejsce zajmuje malarstwo figuratywne, koncentracja na twarzy i zachowaniu człowieka oraz na symbolice koloru i kompozycji, często nawiązującej do tradycji ikon.

Jego prace znajdują się w prywatnych kolekcjach w Białorusi, Polsce, Kanadzie, USA, Niemczech, Hiszpanii, Niderlandach i Wenezueli. Artysta brał udział w wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych, m.in. w Gorzowie Wielkopolskim, Koninie, a także w Białoruskim Muzeum w Hajnówce oraz w galeriach w Poznaniu.

Uładzimir Bludnik zajmuje się również literaturą — jego debiutancka książka „Вяртаньне” (Poznań, 2008) zawiera wiersze, prozę oraz reprodukcje prac artysty.

🔗 Zachęcamy do zapoznania się z twórczością artysty i do śledzenia jego profilu:
https://www.facebook.com/uladzimir.bliudnik

Uladzimir Bludnik Belarusian artist. His primary concentrations are painting, litography, sculpture and poetry.