Cyfrowe Lapidarium Poznania

Pomniki pełnią szczególną rolę w podtrzymywaniu społecznej pamięci o poległych, zmarłych i zagionionych żołnierzach I wojny światowej. Stanowią przykład materialnej formy pamięci - niezależnie od tego czy jest to monumentalny pomnik w centrum miasta, czy prosty kamienny nagrobek na wiejskim cmentarzu. Dnia 6 maja 1923 roku w podpoznańskiej wsi Winiary (obecnie część Poznania, w granicach miasta od 1925 roku) odsłonięty został "Pomnik poległych Winiarczyków". Upamiętniał dziewięćdziesięciu mieszkańców Winiar poległych w I wojnie światowej (1914-1918), Powstaniu Wielkopolskim (1918-1919) i wojnie polsko-bolszewickiej (1919-1921). Wewnątrz pomnika umieszczono tubę z imienną listą poległych. Zniszczony we wrześniu 1939 roku przez Niemców, został odbudowany w pierwotnej formie i odsłonięty w dniu 4 października 2021 roku. Na podstawie dostępnych materiałów źródłowych (lista strat armii niemieckiej, kartoteka ewidencji ludności miasta Poznania, wybrane kroniki pułkowe jednostek armii niemieckiej) podjęliśmy się próby zrekonstruowania listy Winiarczyków poległych podczas I wojny światowej. Za okazaną pomoc w ustaleniu części nazwisk dziękujemy Katarzynie Stelmachowskiej. Na liście znalazły się nazwiska 41 polskich mieszkańców Winiar. W miarę możliwości staraliśmy się skompletować pełne podstawowe dane o poległym żołnierzu, lecz nie zawsze było to możliwe. Lista z pewnością nie jest kompletna i być może z czasem uda się ją uzupełnić o kolejne nazwiska lub dane personalne - w tej kwestii liczymy na Państwa pomoc.

*Winiarczycy polegli w I wojnie światowej (1914-1918):

1. Bączkowski Antoni (1893-1915) - ur. 1893 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 1. Kompanii 345. Pułku Piechoty / Infanterie-Regiment Nr. 345 (początkowo nosił nazwę "Infanterie-Regiment Leimbach-Zerener"). Poległ 6 września 1915 roku, prawdopodobnie w pobliżu miasta Oranie (lit. Varėna), nad rzeką Mereczanką. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 16 listopada 1915 roku (strona nr 10177).

2. Balcerski Tomasz (1893-1915) - ur. 10 grudnia 1893, Winiary (powiat poznański). Powołany do służby w armii niemieckiej 15 października 1913 roku. Służył w 11. Kompanii 19. Pułku Piechoty / Infanterie Regiment von Courbière (2. Posensches) Nr. 19. Poległ 24 kwietnia 1915 roku w walkach pod Les Eparges (Francja, region Grand Est, departament Moza). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 25 maja 1915 roku (strona nr 6527).

3. Bałczyński Antoni (1898-1918) - ur. 12 maja 1898 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ 7 lipca 1918 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 13 sierpnia 1918 roku (strona nr 25605) oraz na liście strat z 1 października 1918 roku (strona nr 26657).

4. Grek Jan (1894-1915) - ur. 9 grudnia 1894 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 5. Kompanii 223. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 223. Prawdopodobnie latem 1915 roku został ranny podczas walk pozycyjnych na Ukrainie, nad rzeką Złota Lipa (lewy dopływ Dniestru). Zmarł 11 sierpnia 1915 roku w Lazarecie Rezerwowym w Passau, w wyniku ran odniesionych na froncie. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 29 kwietnia 1915 roku (strona nr 6136, widnieje jako zaginiony) oraz na liście strat z 15 września 1915 roku (strona nr 8777, widnieje jako zmarły w wyniku ran).

5. Hajdrowski Stefan (1887-1915) - ur. 3 grudnia 1887 roku, Winiary (powiat poznański). Powołany do służby w armii niemieckiej 2 sierpnia 1914 roku. Służył w 1. Kompanii 47. Pułku Piechoty / Infanterie-Regiment König Ludwig III. von Bayern (2. Niederschlesisches) Nr. 47. Zmarł 18 lutego 1915 roku w Lazarecie wojskowym w Metz w wyniku choroby. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 3 sierpnia 1915 roku (strona nr 5156).

6. Jankowski Jakub (1887-1915) - ur. 4 lipca 1887 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 3. Kompanii 47. Pułku Piechoty / Infanterie-Regiment König Ludwig III. von Bayern (2. Niederschlesisches) Nr. 47. Zmarł 29 kwietnia 1915 roku w Lazarecie wojskowym nr 4 V. Korpusu Armijnego, w wyniku ran odniesionych na froncie. Prawdopodobnie został ranny podczas walk pod Les Eparges (Francja, region Grand Est, departament Moza). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 26 maja 1915 roku (strona nr 6546).

7. Kabat Edmund (1897-1917?) - ur. 17 października 1897 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ prawdopodobnie wiosną 1917 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 30 maja 1917 roku (strona nr 18724).

8. Kabat Michał (1900-1918) - ur. 21 sierpnia 1900 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 6. Szwadronie 1. Zapasowego Oddziału Taborów / Train Ersatz Abteilung Nr. 1. Zmarł 23 września 1918 roku w wyniku choroby. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 18 grudnia 1918 roku (strona nr 28343).

9. Konieczny Stefan (1895-1915) - ur. 16 grudnia 1895 roku, Winiary (powiat poznański). Fusilier. Służył w 3. Kompanii 35. Pułku Fizylierów / Füsilier-Regiment Prinz Heinrich von Preußen (Brandenburgisches) Nr. 35. Poległ 29 września 1915 roku podczas walk o Wzgórze 199, na południe od Cernay-lès-Reims (Francja, region Grand Est, departament Moza). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 30 listopada 1915 roku (strona nr 9729). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 35. Pułku Fizylierów ("Das Fusilier-Regiment Prinz Heinrich von Preussen (Brandenburgisches) Nr. 35 im Weltkriege", Berlin-Oldenburg 1929).

10. Koziczak Ignacy (1880-1917) - ur. 23 lipca 1880 roku, Sołacz (Poznań). Gefreiter. służył w 4. Kompanii 230. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 230. Poległ 21 marca 1918 roku podczas walk pod Lempire (Francja, region Hauts-de-France, departament Aisne). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 17 maja 1918 roku (strona nr 23636).

11. Koperski Andrzej (1885-1917) - ur. 5 listopada 1885 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Powołany do służby w armii niemieckiej 24 lipca 1916 roku. Poległ 9 października 1917 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 22 listopada 1917 roku (strona nr 21722).

12. Kromczyński Alojzy (1899-1918) - ur. 11 czerwca 1899 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 5. Baterii 2. Dywizjonu 23. Pułku Artylerii Pieszej / Fussartillerie-Regiment Nr. 23. Poległ 9 kwietnia 1918 roku podczas walk na linii Arras-Albert. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 17 maja 1919 roku (strona nr 30237).

13. Kubiak Stanisław (1891-1918) - ur. 4 maja 1891 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Powołany do służby w armii niemieckiej 10 lipca 1915 roku. 30 maja 1916 roku został ranny. Zmarł 17 czerwca 1918 roku w wyniku choroby. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 1 marca 1918 roku (strona nr 22821, jako ranny) oraz na liście strat z 19 czerwca 1918 roku (strona nr 26301).

14. Kujawa Kazimierz (????-1915) - data urodzenia nieznana, Winiary (powiat poznański). Muskieter. Służył w 5. Kompanii 223. Rezerwowego Pułku Piechot / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 223. Poległ 28 marca 1915 roku w walkach o szczyt górski Czyrak (ukr. Чирак, Ukraina, pasmo górskie Gorgany, Karpaty Wschodnie). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 18 sierpnia 1916 roku (strona nr 14178). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 223. Rezerwowego Pułku Piechoty ("Reserve-Infanterie-Regiment 223 im Weltkrieg 1914-1918", Giessen 1937).

15. Łagoda Andrzej (????-1918) - ur. 24 listopada (data roczna nieznana), Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Zmarł w 1918 roku z powodu choroby. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 1 maja 1918 roku (strona nr 23341).

16. Łagoda Józef (1888-1916) - ur. 11 marca 1888 roku, Winiary (powiat poznański). Unteroffizier. Służył w 4. Kompanii 46. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 46. Poległ 28 lub 30 kwietnia 1916 roku w walkach pozycyjnych nad Jeziorem Narocz. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 17 maja 1916 roku (strona nr 12532).

17. Łagoda Józef (1888-1916) - ur. 16 lutego 1888 roku, Winiary (powiat poznański). Landwehrmann. Służył w 6. Kompanii 37. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 37. Zmarł 18 marca 1916 roku w Rezerwowym Lazarecie Polowym nr 26, w wyniku ran odniesionych na froncie. Prawdopodobnie został ranny podczas walk o Fort Vaux (rejon Verdun). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 23 maja 1916 roku (strona nr 12625).

18. Leczyk Kazimierz (1891-1917) - ur. 19 lutego 1891 roku, Biedrusko (powiat poznański). Unteroffizier. Jednostka wojskowa nieznana. Powołany do służby w armii niemieckiej 20 marca 1915 roku. Poległ 24 sierpnia 1917 roku pod Dyneburgiem (łot. Daugavpils). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 20 września 1917 roku (strona nr 20730).

19. Leitgeber Józef (1880-1918?) - ur. 24 lutego 1880 roku, Winiary (powiat poznański). Sergeant. Jednostka wojskowa nieznana. Poległ prawdopodobnie w 1918 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 9 sierpnia 1918 roku (strona nr 25548).

20. Mager Jan (1884-1917) - ur. 5 sierpnia 1884 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 6. Kompanii 78. Pułku Piechoty Landwery / Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 78. Poległ 21 lutego 1917 roku we Flandrii, prawdopodobnie w rejonie Ennetières-en-Weppes, niedaleko Lille (Francja, region Hauts-de-France, departament Nord). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 27 grudnia 1915 roku (strona nr 10837, jako lekko ranny) oraz na liście strat z 14 kwietnia 1917 roku (strona nr 18167).

21. Nagórski Stefan (????-1918?) - ur. 4 sierpnia (data roczna nieznana), Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ prawdopodobnie w 1918 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 9 listopada 1918 roku (strona nr 27618).

22. Nowak Michał (1886-1915) - ur. 22 września 1886 roku, Winiary (powiat poznański). Reservist. Służył w 3. Kompanii 46. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 46. Poległ 2 maja 1915 roku w bitwie gorlickiej, pod Sękową (Małopolska, powiat gorlicki). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 5 czerwca 1915 roku (strona nr 6743, jako zaginiony) oraz na liście strat z 19 października 1917 roku (strona nr 21218).

23. Owczarzak Michał (????-1915) - daty urodzenia nieznana, Winiary (powiat poznański). Służył w 11. Kompanii 51. Pułku Piechoty / 4. Niederschlesisches Infanterie-Regiment Nr. 51. Poległ w 1915 roku na froncie zachodnim. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 20 listopada 1915 roku (strona nr 10259).

24. Piątkowiak (Piontkowiak) Stefan (1886-1915) - ur. 26 sierpnia 1886 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 9. Kompanii 335. Pułku Piechoty / Infanterie-Regiment Nr. 335. Powołany do służby w armii niemieckiej 3 sierpnia 1914 roku. Zmarł 24 sierpnia 1915 roku w wiosce Czeremcha (Podlasie, powiat hajnowski), prawdopodobnie w wyniku choroby lub ran odniesionych na froncie. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 21 września 1915 roku (strona nr 8911, jako ciężko ranny) oraz na liście strat z 15 listopada 1915 roku (strona nr 10146, początkowo zgłoszony jako ciężko ranny, następnie jako poległy).

25. Plewiński Kazimierz (1891-1915) - ur. 15 lutego 1891 roku, Winiary (powiat poznański). służył w 3. Kompanii 1. Batalionu Zapasowego 6. Pułku Grenadierów / Grenadier-Regiment Kleist von Nollendorf (1. Westpreussisches) Nr. 6. Zmarł 6 sierpnia 1915 roku w Krotoszynie (prawdopodobnie w szpitalu wojskowym). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 22 sierpnia 1916 roku (strona nr 14248). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 6. Pułku Grenadierów (Franz Doering von Gottberg, "Das Grenadier-Regiment Graf Kleist von Nollendorf (1. Westpreußisches) im Weltkriege", Berlin 1935).

26. Pokrywka Antoni (????-1918?) - ur. 15 stycznia (data roczna nieznana), Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Zmarł prawdopodobnie w 1918 roku w wyniku ran odniesionych na froncie. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 1 maja 1918 roku (strona nr 23344, jako ciężko ranny) oraz na liście strat z 19 czerwca 1918 roku (strona nr 24412, początkowo jako ciężko ranny, następnie jako poległy).

27. Ratajczak Wincenty (1873-1915) - ur. 16 lipca 1873 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ 17 maja 1915 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 19 stycznia 1918 roku (strona nr 22504, jako zaginiony, a następnie uznany za zmarłego przez sąd).

28. Remlein Józef (1893-1916) - ur. 18 stycznia 1893 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ w 1916 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 18 stycznia 1917 roku (strona nr 17182).

29. Remlein Józef (????-1918?) - ur. 1 stycznia (data roczna nieznana), Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ prawdopodobnie w 1918 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 22 października 1918 roku (strona nr 27115).

30. Robakowski Franciszek (1892-1915) - ur. 18 stycznia 1892 roku, Winiary (powiat poznański). Landsturmmann. Służył w 4. Kompanii 1. Batalionu Zapasowego 37. Rezerwowego Pułku Piechoty / 1. Ersatz-Bataillon Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 37 (batalion wchodził w skład Zapasowego Pułku Piechoty Leimbach-Zerener / Ersatz Infanterie-Regiment Leimbach-Zerener; 13 września 1915 roku przemianowany został na 345. Pułk Piechoty / Infanterie-Regiment Nr. 345). Poległ 24 lipca 1915 roku podczas walk o twierdzę Modlin, w rejonie wsi Januszewo-Noskowo (Mazowsze, powiat płoński). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 6 sierpnia 1915 roku (strona nr 8022). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 37. Rezerwowego Pułku Piechoty ("Das Königlich Preußische Reserve-Infanterie-Rgt. Nr. 37 (im Verbande der 10. Res.-Div.) im Weltkriege 1914/1918", Band 1/2, Berlin-Charlottenburg 1933).

31. Roth Antoni (1894-1915) - ur. 17 stycznia 1894 roku, Poznań. Muskieter. Służył w 1. Kompanii 1. Batalionu Zapasowego 7. Rezerwowego Pułku Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 7 (batalion wchodził w skład Zapasowego Pułku Piechoty Keller / Ersatz Infanterie-Regiment Keller; 9 sierpnia 1915 roku przemianowany został na 375. Pułk Piechoty / Infanterie-Regiment Nr. 375). Poległ 5 maja 1915 roku w walkach nad Bzurą. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 20 maja 1915 roku (strona nr 6465).

32. Stanicki Władysław (1893-1916) - ur. 8 lipca 1893 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 6. Kompanii 2. Batalionu 272. Rezerwowego Pułku Piechoty (batalion tymczasowo włączono do naprędce sformowanego Pułku Piechoty von Rosen / Infanterie-Regiment von Rosen). Poległ w 1916 roku, prawdopodobnie na froncie wschodnim. Odnotowany na liście strat armii nieimeckiej z 21 lipca 1916 roku (strona nr 13490).

33. Stanicki Teofil (????-1918?) - ur. 19 października (data roczna nieznana). Gefreiter. Jednostka wojskowa nieznana. Prawdopodobnie poległ w 1918 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 29 kwietnia 1918 roku (strona nr 23310).

34. Szafrański Józef (1885-1918) - ur. 22 lutego 1885 roku, Winiary (powiat poznański). Powołany do służby w armii niemieckiej 1 sierpnia 1914 roku. Unteroffizier. Służył w 8. Kompanii 6. Pułku Grenadierów / Grenadier-Regiment Graf Kleist von Nollendorf (1. Westpreussisches) Nr. 6. Poległ 27 maja 1918 roku podczas walk w rejonie Chemin des Dames, pod Ailles (obecnie Chermizy-Ailles, Francja, region Hauts-de-France, departament Laon). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 19 lipca 1915 roku (strona nr 7681, jako lekko ranny) oraz na liście strat z 17 lipca 1918 roku (strona nr 25098, jako poległy). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 6. Pułku Grenadierów (Franz Doering von Gottberg, "Das Grenadier-Regiment Graf Kleist von Nollendorf (1. Westpreußisches) im Weltkriege", Berlin 1935).

35. Szymański Stefan (1897-1917?) - ur. 27 lipca 1897 roku, Winiary (powiat poznański). Jednostka wojskowa nieznana. Poległ prawdopodobnie w 1917 roku. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 16 kwietnia 1917 roku (strona nr 18179, jako ciężko ranny) oraz na liście strat z 25 kwietnia 1917 roku (strona nr 18274, zgłoszony jako ciężko ranny, następnie jako poległy).

36. Tomkowiak Ludwik (1889-1916) - ur. 15 sierpnia 1889 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 10. Kompanii 270. Rezerwowego Pułk Piechoty / Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 270. Poległ 8 października 1916 roku podczas walk nad rzeką Stochód (Ukraina), prawdopodobnie w pobliżu Lubieszowa (ukr. Любешів, obwód wołyński, rejon kamieński). Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 23 września 1919 roku (strona nr 31108).

37. Tritt Jan (????-1914) - data urodzenia nieznana, Winiary (powiat poznański). Muskieter. Służył w 2. Kompanii 151. Pułku Piechoty / 2. Ermländisches Infanterie-Regiment Nr. 151. Poległ jesienią 1914 roku na froncie wschodnim, prawdopodobnie na Mazowszu. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 28 grudnia 1914 roku (strona nr 3841).

38. Urbaniak Antoni (????-1916) - data urodzenia nieznana, Winiary (powiat poznański). Służył w 1. Kompanii 375. Pułku Piechoty / Infanterie-Regiment Nr. 375. Poległ w 1916 roku, prawdopodobnie na froncie wschodnim lub froncie rumuńskim. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 28 listopada 1916 roku (strona nr 16558).

39. Wlaźlak Jan (1898-1918) - ur. 30 grudnia 1898 roku, Winiary (powiat poznański). Służył w 1. Szwadronie 1. Zapasowego Oddziału Taborów / Train Ersatz Abteilung Nr. 1. Zmarł 27 września 1918 roku w wyniku choroby. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 4 stycznia 1919 roku (strona nr 28549).

40. Wlaźlak Jan (????-1915) - data urodzenia nieznana, Winiary (powiat poznański). Służył w 10. Kompanii 37. Pułku Piechoty Landwery / Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 37. Poległ w 1915 roku na froncie wschodnim. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 1 września 1915 roku (strona nr 8488).

41. Woźniak Michał (1885-1914) - ur. 4 września 1885 roku, Winiary (powiat poznański). Reservist. Służył w 12. Kompanii 40. Pułku Fizylierów / Füsilier Regiment Fürst Karl-Anton von Hohenzollern (Hohenzollernsches) Nr. 40. 7 listopada 1914 roku został ranny w pobliżu La Quinque Rue, niedaleko Festubert (Francja, region Hauts-de-France, departament Pas-de-Calais). Zmarł 8 listopada 1914 roku w pobliżu Rue de Marais, prawdopodobnie w wyniku ran odniesionych na froncie. Odnotowany na liście strat armii niemieckiej z 22 grudnia 1914 roku (strona nr 3771). Wymieniony w spisie poległych i zmarłych żołnierzy zamieszczonym w kronice pułkowej 40. Pułku Fizylierów (Franz Fuhren, "Die Hohenzollernfüsiliere im Weltkrieg 1914-1918", Oldenburg-Berlin 1930).

Fot.: Współczesne czarno-białe zdjęcie Pomnika poległych Winiarczyków w Poznaniu. Widok na tablicę poświęconą pamięci poległych w I wojnie światowej (1914-1918). / Fotgrafia własna.

„Matka i Serce Syna” – mauzoleum Marii z Billewiczów Piłsudskiej i Józefa Piłsudskiego na wileńskiej Rossie, polskiej nekropolii narodowej na Litwie. Monolit, z którego wykonano okazały nagrobek, kryjący szczątki matki i urnę z sercem Marszałka, to tzw. granit wołyński. Pochodzi z kopalni w Karpiłówce na pograniczu ukraińsko-białoruskim. Prężnie działające tam przedsiębiorstwo w roku 1935 r. rozwinął lokalny kamieniarz, Taras Boroweć ps. „Bulba”, ukraiński działacz niepodległościowy i antykomunistyczny.

Początkowo w swej działalności Boroweć nawiązywał do tradycji Ukraińskiej Republiki Ludowej, szukając porozumienia z petlurowcami – weteranami armii ukraińskiej walczącej u boku Wojska Polskiego z bolszewikami w 1920 r. (wobec których Piłsudski nie dotrzymał obietnicy pomocy w budowie niezależnego państwa). Po zamachu na sanacyjnego ministra spraw wewnętrznych, Bronisława Pierackiego (1934 r.), Boroweć znalazł się pośród ukraińskich działaczy niepodległościowych osadzonych w Berezie Kartuskiej za „działalność antypaństwową”.

Na przełomie 1941 i 1942 roku Taras Bulba-Boroweć założył Ukraińską Armię Powstańczą. Odrzucając faszystowskie idee, symbole i rytuały, jednoznacznie sprzeciwiając się mordowaniu obywateli II RP, w tym polskich cywilów, rychło skonfliktował się z ukraińskimi nacjonalistami Melnyka i Bandery. W odpowiedzi, radykalni banderowcy (którzy zdominowali ukraiński ruch niepodległościowy) przejęli nazwę UPA, a w ramach rewanżu zamordowali żonę Borowecia, wołyńską Czeszkę, Annę Opoczeńską…

Reprezentujący umiarkowany i demokratyczny nurt ukraińskiego podziemia Taras Bulba-Boroweć (1908-1981) pozostaje dziś postacią zapomnianą...
___
To ledwie impresja na temat nieoczywistej i powikłanej historii narodów żyjących w granicach II Rzeczypospolitej Polskiej.
Opowieść o ich losach oddaliśmy w ręce internetowych warchołów i politycznych atencujszy, żerujących na bezrefleksyjnie pielęgnowanych resentymentach. Głos ekspertów do opinii publicznej nie przebija się (nie są oni bez winy; zamknięci w swych „bańkach”, z nielicznymi wyjątkami edukują nas, laików, wyjątkowo nieudolnie, oddając pola agresywnym szurom…). Tym bardziej cieszy mnie wytrwała praca moich ukraińskich przyjaciół; poznaliśmy się tu, w Poznaniu, w roku 2021 i od tego czasu poszukujemy śladów łączącej nas przeszłości. Z pomocą Miasta udało nam się wyremontować nagrobek pochodzącego z guberni wołyńskiej pułkownika Armii URL, Wołodymyra Wasyliwa (1893-1930) na cmentarnym stoku Cytadeli…
___
W komentarzu niżej artykuł o naszych petlurowcach, spoczywających na poznańskich cmentarzach; tam również link do biograficznego artykułu, poświęconemu Tarasowi Borowećowi, opublikowany na łamach Biuletynu IPN w 2023 r.
Szczególnie dziś polecam Państwa uwadze, licząc na pogłębioną refleksję.

Świetna wiadomość od ZZM i MKZ - uszkodzona rzeźba nagrobna Geni Hryniewiczówny - zmarłej w roku 1929 i pochowanej na cmentarzu przy Samotnej - po raz kolejny przejdzie prace konserwatorskie... Czekamy na ich efekty!

Wprawne oko dostrzeże ją w logo Cyfrowego Lapidarium Poznania! ;)

W Kwaterze Ewangelickiej na Miłostowie pojawiła się płyta nagrobna, wskazująca dwie zbiorowe mogiły dawnych mieszkańców Poznania - szczątki zostały podjęte podczas prac rewaloryzacyjnych na obszarze Parku Drwęskich w roku 2020 (dawny cmentarz ewangelicki św. Pawła) oraz podczas budowy wybiegu dla psów w sąsiedztwie cmentarza ewangelickiego przy ul. Jawornickiej (2021 r.).
___
Petycję do Urzędu Miasta Poznania w tej sprawie napisałem w roku 2021. Prosiłem w niej m.in. o opracowanie standardów, obligujących inwestorów do zapewnienia (w praktyce: do ujęcia w budżecie inwestycji) godnego pochówku ujawnianych podczas prac ziemnych szczątków oraz trwałego upamiętnienia w nowym miejscu spoczynku. Nic takiego dotąd nie wydarzyło się - działania w tym obszarze pamięci historycznej realizowane są dzięki życzliwemu dialogowi Wydziału Kultury oraz Wydziału Gospodarki Komunalnej i Usług Komunalnych lub archeologów nadzorujących inwestycję ze stroną społeczną. Inwestorzy (w tym jednostki UMP, jak ZZM czy PIM!) "mogą, ale nie muszą" zadbać o upamiętnienie. Odkryte podczas realizacji inwestycji szczątki, po ocenie biegłych, trafiają na ogół do MOPR, a następnie, jako NN, grzebane są na cmentarzach komunalnych. Na szczęście ich administrator, tj. miejskie Usługi Komunalne, na los dawnych mieszkańców Poznania jest wrażliwy...
___
Najnowsze upamiętnienie w Kwaterze Ewangelickiej zostało sfinansowane przez Usługi Komunalne, a jego formę oraz inskrypcję uzgodniliśmy z ks. Marcinem Kotasem, proboszczem Parafia Ewangelicko-Augsburska (Luterańska) w Poznaniu.
Dziękuję wszystkim zaangażowanym, zwłaszcza Dyrekcji UK oraz pracownikom Cmentarza Komunalnego nr 1 w Poznaniu za sprawną realizację zadania (i de facto wyręczenie innej miejskiej jednostki - doceniam!).

Wraz z przedstawicielami miejskich Usług Komunalnych, Wydziału Gospodarki Komunalnej, Wydziału Kultury, Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu oraz Stowarzyszenie Odra-Niemen Oddział Wielkopolski spędziliśmy kilka godzin na Junikowie, weryfikując stan grobów weteranów powstania wielkopolskiego 1918-1919. Posiłkując się listą opracowaną przez wolontariuszy i społecznych opiekunów wytypowaliśmy blisko 30 zdegradowanych pochówków - szczątki zostaną ekshumowane i uroczyście złożone w kolumbarium.
___
Społeczna opieka nad opuszczonymi grobami powstańców wielkopolskich nie ustaje; potrzeby - mimo wysiłków wolontariuszy - są znaczne! Tym bardziej cieszę się, że dzięki konstruktywnemu dialogowi działania urzędników i strony społecznej udaje się coraz lepiej koordynować.
___
I jeszcze jedna, banalna konstatacja... - spędziliśmy kilka godzin w upale, wędrując pomiędzy grobami; tam gdzie pola pogrzebowe ocieniają drzewa, wyraźnie odczuwalna jest różnica temperatur. Zieleń jest nie tylko integralnym elementem kompozycji przestrzennej cmentarzy - daje też wytchnienie przyrodzie oraz wizytującym groby bliskich. Tymczasem liczba wniosków o wycięcie drzew na cmentarzach nie maleje...
No, i spójrzcie, jaka piękna, kwietna łąka powstała pomiędzy grobami! ;)

Genealogia Powstańców Wielkopolskich
Pamięć Powstania Wielkopolskiego
Sprzątamy groby Powstańców Wielkopolskich
Kibice Lecha Poznań

Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu opublikował raport, podsumowujący działania w obszarze grobownictwa wojennego na terenie całego województwa w roku 2025; prace koordynuje Oddział Organizacyjny i Ochrony Dziedzictwa Narodowego Wydziału Polityki Społecznej WUW.
___
Ze środków przekazanych wielkopolskim gminom zrealizowano m.in. wymianę nagrobków (tj. ujednolicenie według ustalonych wzorów), prace remontowo-konserwatorskie i pielęgnacyjne oraz badania archeologiczne i georadarowe. Dzięki temu wymieniono nagrobki ofiar niemieckiego terroru z okresu II wojny światowej, pracom konserwatorskim poddano mogiłę poległych powstańców wielkopolskich, uporządkowano groby żołnierzy polskich z roku 1945, oznaczono zbiorową mogiłę ofiar żydowskich, ale też oczyszczono grób wojenny oficera niemieckiego z okresu I wojny światowej (w Owińskach na terenie cmentarza ewangelickiego). Zidentyfikowano także kolejne miejsca pochówku ofiar wojen - opracowano dla nich karty ewidencyjne (w Poznaniu m.in. na cmentarzu przy ul. Bluszczowej).
Innymi słowy - co roku na podobne cele kierowane są do gmin setki tysięcy złotych. Skala potrzeb może przytłaczać, niemniej efekty konsekwentnych działań są już widoczne!

Kolegom z Urzędu Wojewódzkiego, których w miarę możliwości staram się merytorycznie wspierać, gratuluję.
Link do raportu zamieszczam w komentarzu niżej - polecam Państwa uwadze; na tak realizowaną robotę urzędników warto spojrzeć przychylnym okiem...

Łódź w gminie Stęszew pod Poznaniem; zachodnie obrzeża Wielkopolskiego Parku Narodowego.

„Na skrzyżowaniu dróg blisko kościoła rośnie ładny okaz lipy około 220-letniej, o obwodzie pnia 390 cm, z dużą, nisko osadzoną koroną. Znamy dokładnie datę jej posadzenia – rok 1758. Posadzono ją obok postawionej wtedy figury św. Jana Nepomucena (…)”.
___
„Na najwyżej położonym miejscu, w otoczeniu starych drzew, wznosi się drewniany kościół, zbudowany w roku 1610 (…). Ubożuchne jest jego wnętrze. W drewnianym, barokowym ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej z postaciami świętych Rozalii i Rocha, i takim napisem:

O Matko Boska Pocieszenia
módl się za nami
I zachoway nas od Choleryi
i całką Parafiją
Fundator Stanisław Kaczmarek
i jego żona Regina
1866

(…) Na cmentarzu przykościelnym grób Ignacego Rakowskiego, oficera Wojsk Polskich, uczestnika powstania w r. 1831 i trudno już czytelna, kamienna płyta nagrobna księdza Jana Dorożalskiego z r. 1786 wykonana niewprawną ręką rzemieślnika, z napisem niezręcznie rozmieszczonym i błędami ortograficznymi (…). Na cmentarzu grzebalnym spoczywa Walenty Piekucki, uczestnik bitwy o Książ (1848) oraz Ignacy Franciszek Nowakowski, uczestnik powstań z lat 1848 i 1863”.
___
Oba fragmenty pochodzą z wydanego w latach 60. i kilkukrotnie wznawianego przewodnika po Wielkopolskim Parku Narodowym autorstwa Franciszka Jaśkowiaka. Zdjęcia wykonałem w czerwcu 2025 r.

Cmentarz przykościelny parafii pw. św. Jadwigi i Macieja Apostoła w Łodzi, a także świątynia noszą ślady niedawnych inwestycji – m.in. z udziałem finansowym IPN odnowiono niektóre groby weteranów. Niestety, nagrobek Walentego Piekuckiego - weterana 1848 spod Książa - na cmentarzu parafialnym przy drodze ze Stęszewa do Mosiny, trafił do swoistego „lapidarium”, w którym zgromadzono najwartościowsze elementy starych grobów. Mogiły Nowakowskiego (uczestnika Wiosny Ludów oraz powstania styczniowego) nie udało mi się odszukać; być może została zlikwidowana, zanim możliwa była jej prawna ochrona?

Może WIR Książ Wielkopolski wie coś więcej na temat losów Walentego Piekuckiego?

Muzeum Regionalne w Stęszewie

Przed wejściem do Muzeum Kultur Świata w Poznaniu odsłonięto tablicę upamiętniającą Helenę z Robińskich Cichowiczową (1860-1929) oraz jej córkę, Wiesławę (1886-1975) – twórczynie wielkopolskiej kolekcji etnograficznej, której uroczysta prezentacja odbyła się w Poznaniu 105 lat temu…

Helena zmarła niespodziewanie w Knocke-sur-Mer w Belgii. Została pochowana na cmentarzu nowomarcińskim (obecnie teren MTP); szczątki przeniesiono podczas niemieckiej okupacji Poznania na cmentarz parafialny przy ul. Samotnej. Tam, zdegradowany, nieczytelny nagrobek odnalazła niedawno p. prof. Anna Weronika Brzezińska (porównaj zdjęcia w komentarzu pod wpisem).
___
Wiesławę pochowano na cmentarzu górczyńskim w Poznaniu; grób ten jest też miejscem spoczynku jej rodziców – Ludwika Cichowicza (1857-1940) oraz Heleny. Nie potrafię jednak stwierdzić, czy szczątki Heleny zostały tu po wojnie przeniesione z Samotnej, czy jest to jedynie pochówek symboliczny... Sprawę tę należałoby wyjaśnić - grób na Samotnej odnowić i objąć opieką lub dokonać ekshumacji na cmentarz górczyński, tak aby istniejąca tam inskrypcja oddawała stan faktyczny.

ℹ️ EDIT: więcej informacji od społecznych opiekunów grobów Cichowiczów w komentarzach... ⤵