29/04/2025
Na czym polega uprawianie filozofii?
Na ostrożności. W czym się ta ostrożność przejawia? W krytycznym stosunku zarówno do cudzych osądów, jak i własnych, a raczej: przede wszystkim własnych.
Jak pisał David Hume: “Ogólnie rzecz ujmując, istnieje pewien stopień wątpienia, ostrożności i skromności, który przy wszelkiego rodzaju badaniach oraz decyzjach powinien zawsze towarzyszyć rzetelnemu filozofowi”.
Hume był wręcz oświeceniowym Księciem Sceptyków, skrupulatnie oddzielał to, o czym wiedzieć możemy na podstawie doświadczenia, od tego, co na zawsze pozostanie dla nas tajemnicą. Na samym sobie przeprowadzał drastyczną analizę treści mentalnych, zwanych wówczas ideami, docierając do najbardziej wrażliwego punktu: własnej tożsamości. Bezkompromisowo śledził puste nazwy, pozbawione rzeczywistej treści pojęcia.
Rozmontowywał ideologiczne konstrukcje, oparte na rzekomo prawdziwych ideach. Jak pisał: “Jedna z poważniejszych korzyści, jakie wypływają z uprawiania filozofii, polega na tym, że dostarcza ona niezastąpionego antidotum przeciw przesądowi i fałszywej religii”.
Filozof, twierdził Hume, nie bierze niczego na wiarę, nie ufa temu, co widzi i słyszy, nie daje się zwieść dobrze brzmiącym opowieściom o tym, co należy robić i jak należy żyć. Filozof krytycznie analizuje, czyli rozkłada na czynniki pierwsze zarówno poszczególne obrazy i pojęcia, jak i całe ich konstrukcje.
Na przykład, kiedy bliska ci osoba podsuwa ci rano kubek parującej kawy, tylko część tego doświadczenia rzeczywiście jest doświadczeniem, które masz z zewnątrz. Są tam percepcje: barwne plamy, które w twoim umyśle układają się w kubek, zapachy, które kojarzysz z przyjemnością, dźwięki, głównie szelesty, a może też jakieś słowa, które wprawiają cię w dobry nastrój.
No właśnie: nastrój, emocje, interpretacje, nastawienia, schematy. To nie jest “z zewnątrz”, ale wewnątrz. Nie stwierdzasz tu faktów, ale interpretujesz je.
Stąd jedno z głównych pytań filozoficznych:
co naprawdę wiem, a co sobie tylko dopowiadam?
To podstawowy wymiar ostrożności.
Źródło cytatów: David Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. D. Misztal, T. Sieczkowski, Kraków 2004, s. 131, 138.