08/05/2026
EKSPEDYCJA OLEŚNICA MAŁA 2026
800 LAT KOMANDORII TEMPLARIUSZY
Tak jak zapowiadaliśmy w grudniu za chwilę rozpoczniemy wielkie obchody 800-lecia przybycia templariuszy na tereny historycznie związane z ziemiami polskimi. Za chwilę rozpoczną się organizowane przez nas poszukiwania archeologiczne, będą też konferencje i festyny przygotowywane przez inne instytucje i organizacje. Wyruszamy na południe!
W POSZUKIWANIU PIERWSZEJ ŚWIĄTYNI TEMPLARIUSZY
18 maja 2026 roku rozpoczniemy realizację pierwszego etapu sondażowych badań archeologiczno-architektonicznych na terenie dawnej śląskiej komandorii templariuszy w Oleśnicy Małej. Badania uświetnią 800-lecie przybycia zakonników - rycerzy sprowadzonych tu przez księcia Henryka Brodatego, co zaznaczono na jednej z jego najstarszych pieczęci – umieszczając krzyż templariuszy na trzymanej przez niego tarczy.
Projekt będzie realizowany w ramach większego programu badań nad siedzibami zakonnymi templariuszy na terenie Polski rozpoczętego w 1999 roku.
Autorami i kierującymi projektem są:
- wrocławski architekt i badacz templariuszy w Oleśnicy Małej – DR MACIEJ MAŁACHOWICZ
oraz
- archeolog architektury, historyk i badacz siedzib templariuszy – DR PRZEMYSŁAW KOŁOSOWSKI.
Organizatorami badań są:
- FUNDACJA MUZEUM TEMPLARIUSZY W CHWARSZCZANACH
- AUTORSKA PRACOWNIA ARCHITEKTA MACIEJA MAŁACHOWICZA
oraz
- GŁÓWNY BENEFAKTOR PROJEKTU – FUNDACJA VEROLI
Fundacja VEROLI jest właścicielem praw autorskich tegorocznych badań. W kwestii publikacji materiałów z badań należy kontaktować się z Panią Prezes Zarządu Fundacji (dane kontaktowe – www.veroli.org).
W oparciu o wyniki wcześniejszej kwerendy i wyniki badań georadarowych planujemy wykonanie na miejscu dwóch wykopów sondażowych. Pozyskane dofinansowanie projektu obejmuje przeprowadzenie badań archeologiczno-architektonicznych z wykonaniem specjalistycznych analiz i opracowaniem wyników końcowych.
Celem badań jest odsłonięcie i zadokumentowanie poszukiwanych reliktów murowanych (pozostałości murów ścian i fundamentów) XIII-wiecznej kaplicy zakonnej templariuszy pw. Św. Wawrzyńca i związanego z jej istnieniem cmentarza (pozostałości pochówków i może płyt nagrobnych) oraz rozpoznanie układu nawarstwień kulturowych związanych ze starszym, słowiańskim osadnictwem poprzedzającym zagospodarowanie tego miejsca przez zakon templariuszy.
Patronat medialny nad wydarzeniem objęły wydawnictwa „ODKRYWCA” i „ARCHEOLOGIA ŻYWA”.
Wolontariuszy chcący wesprzeć nasze prace archeologiczne prosimy o kontakt. Mamy też specjalną edycję naszej ekspedycyjnej koszulki. Więcej informacji na ten temat na końcu posta.
KOMANDORIA TEMPLARIUSZY W OLEŚNICY MAŁEJ
W literaturze przyjmuje się, że sprowadzenie templariuszy na Śląsk nastąpiło pomiędzy 1220 a 1226 rokiem. Książę Henryk I Brodaty sprowadził na Śląsk templariuszy z komandorii w Bambergu, za pośrednictwem swojego szwagra, biskupa bamberskiego Ekberta. W 1226 roku powstał dokument biskupa Wawrzyńca potwierdzający istnienie komandorii zakonu templariuszy nad rzeką Oławą. Według Vita sanctae Hedwigis, nadanie zakonowi rycerskiemu dóbr śląskich odbyło się za wstawiennictwem księżnej Jadwigi, której dwaj krewni, Fryderyk II hrabia Brenny oraz Teodoryk należeli do zakonu templariuszy. Była to prawdopodobnie pierwsza donacja śląskiego władcy dla zakonu templariuszy. Po niej pojawiły się kolejne wielkie nadania, na zagrożonym ekspansją Marchii, pograniczu księstwa (lub królestwa). W przeciwieństwie do nich przekazanie templariuszom, zagospodarowanych już wcześniej dóbr, w centrum księstwa, w bliskim sąsiedztwie władcy służyły nie tylko gospodarczym celom. W latach 1226 i 1227 biskup Wawrzyniec przekazał zakonowi dziesięciny, należne z otrzymanych majątków.
Mistrz domu oleśnickiego, magister Hermannus de Olesnicz, został po raz pierwszy wymieniony w dokumencie z 25 VIII 1251 roku, wystawionym przez biskupa poznańskiego Boguchwała. W trzynastowiecznej siedzibie komandorii goszczono władców. Świadczy o tym min. dokument, wystawiony przez księcia w 1260 roku, sygnowany in Olesniz curia Cruciferorum.
W 1288 roku wzmiankowana została w dokumentach kaplica templariuszy w Oleśnicy Małej. Wcześniejszą datę jej powstania - 1228 rok, podaje Henelius. Około 1288 roku wzrosła też rola siedziby zakonu w Oleśnicy Małej. W tym samym został wystawiony został w Oleśnicy Małej dokument preceptora domorum milicie Templi per Alemanniam et Slauiam Fredericusa zwanego Siluester, a wśród świadków obok komandora z Oleśnicy Małej znajdował się również komendant domu w Lizeniz, brat Jordanus zwany Esbeke, vicepreceptor milicie empli per Alemanniam et Slauiam. W 1294 roku wystawił w Oleśnicy Małej dokument brat Bertramus commendator per Almania, Bohemia, Polonia et Moravia.
W 1303 roku wystawia w Leśnicy dokument preceptor per Alemaniam et Slaviam Fredericus de Alvensleben. W 1308 roku komandor oleśnicki Janusius pełnił funkcje preceptora prowincji. Komandoria posiadała już w tym czasie własną pieczęć. Komandoria została przejęta przez joannitów w 1314 roku.
Oleśnicka siedziba templariuszy i ich następców joannitów stanowiła założenie obronne. Współcześni określali ją nazwą curia ale również używali określenia feste hoff, burg i castrum.
PIERWOTNA KAPLICA PW. ŚW. WAWRZYŃCA
Obiektem istotnym dla zespołu komandorii była kaplica pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Według Nikolausa Henela została wzniesiona w 1228 roku. Według cytowanego przez Paula Neugebauera, Urbarium z 1678 roku, dawna kaplica znajdowała się we wschodniej części dziedzińca zamkowego. Określana była jako powiązana z zabudową skrzydła wschodniego. Próby rozpoznania rzutu kaplicy nie przyniosły na razie satysfakcjonujących rezultatów, jednak wstępne badania georadarowe (w 2025 roku) wykazały istnienie reliktów murów w obszarze dziedzińca. Na lokalizację kaplicy w tej części dziedzińca wskazują również rozpoznane ostatnio relikty XIV wiecznych murów północnego łącznika lub skrzydła zamku joannitów, odnalezione w obrębie obecnej kaplicy północnej i przedsionka prowadzącego na boczną emporę kościoła. Świątynia została bogato wyposażona w liczne relikwie. Świadczą o tym przywileje odpustowe wystawione przez papieży Honoriusza IV (1285- 1287), Bonifacego VIII (1294 - 1303) i Benedykta XI (1303 - 1304). Około 1302 roku, w kościele zamkowym znajdowały się m.in. relikwie Krzyża Świętego. Wcześniej poświadczone zostały w kaplicy relikwie niewiniątka betlejemskiego. Cenne relikwie i związane z nimi odpusty pozwalały na podniesienie rangi świątyni i stworzenie z Oleśnicy Małej celu pielgrzymek. Według nowożytnych opisów posiadała sklepione prezbiterium i nakryty stropem korpus. Opis pokrywa się z wyglądem dwóch zachowanych XIII wiecznych kościołów, wzniesionych w dobrach oleśnickich templariuszy, w Jutrzynie (Mergenaw) i Chwalibożycach (Frauenhain), wzmiankowanych w dokumencie z 6 V 1294 roku. Ich detal i wystrój wewnętrzny mogą dać wyobrażenie o wyglądzie wnętrza średniowiecznej kaplicy św. Wawrzyńca. Szczególnie bogaty wystrój kamieniarski i ślusarski posiada wzniesiony w pierwszej połowie XIII wieku kościół w Jutrzynie. O bogactwie detalu ślusarskiego mogą świadczyć zachowane w tym należącym pierwotnie do komandorii templariuszy kościele, dwa komplety rombowo-wachlarzowych, trzynastowiecznych okuć drzwiowych. Jednak ze względu na przechowywane w niej cenne relikwie i związane z nimi odpusty nie można wykluczyć istnienia w Oleśnicy Małej bogatszej architektury, podobnej do kaplic wznoszonych w podobnym okresie na zamkach wrocławskim i legnickim. Kaplica św. Wawrzyńca przetrwała liczne najazdy: tatarski w 1241 roku, husycki w 1438 roku, polski w 1474 oraz szwedzki w 1642 roku. Spowodowane przez nie zniszczenia i późniejsze remonty mogły wpłynąć na jej przemiany architektoniczne. Ostatecznie kaplica została rozebrana dopiero po pożarze w 1706 roku. W następstwie zniszczeń, w okresie do 1711 roku przeprowadzono odbudowę zespołu komandorii. W trakcie tych prac rozebrano dawną kaplicę a nowy kościół pod tym samym wezwaniem usytuowano w przebudowanym na ten cel, południowym skrzydle zamku. W 1817 roku doczesne szczątki templariuszy i joannitów, wykopane na cmentarzu przy dawnej kaplicy św. Wawrzyńca, zostały przeniesione na cmentarz parafialny w Oleśnicy Małej. W 2025 roku zostało przeprowadzone wstępne bezinwazyjne badanie radarem geologicznym na terenie dziedzińca południowego.
KONFERENCJE, MEDAL, PIKNIK HISTORYCZNY OLEŚNICY MAŁEJ
W najbliższym czasie odbędą się także inne inne wydarzenia rocznicowe. W dniach 16-17 maja w pałacu w Jedlinie-Zdroju z okazji 800-lecia przybycia templariuszy na Śląsk odbędzie się II Międzynarodowa Konferencja Naukowa - „Nowy blask starej zbroi” organizowana przez siostry i braci z Ordo Equitum Christi Templique Hierosolymitani (OECTH), czyli templariuszki i templariuszy z Zakonu Rycerzy Chrystusa i Świątyni Jerozolimskiej. Z tej okazji wybito również okolicznościowy medal, którego zakup wesprze działalność fundacji zakonu (info na plakacie).
Niezwykle ważne wydarzenie organizowane przez Stowarzyszenie Szlak Templariuszy odbędzie się w dniach 13-14 czerwca na terenie dawnej komandorii zakonnej w Oleśnicy Małej. W osiemsetną rocznicę powstania pierwszej komandorii templariuszy na ziemiach polskich odbędzie się tam konferencja naukowa pt. „Jerozolima – Paryż – Oleśnica Mała. Historia nieznana”, w tym samym czasie na miejscu będzie odbywał się festyn historyczny połączony ze zwiedzaniem założenia zakonnego (więcej info na plakacie).
UDZIAŁ W WYKOPALISKACH, ZAKUP KOSZULKI
Osoby chcące wesprzeć prace wykopaliskowe na zasadzie wolontariatu prosimy o bezpośredni kontakt z organizatorem badań. Osoby chcące nabyć tegoroczną koszulkę prosimy o bezpośredni kontakt z organizatorem. Opis koszulki: czarna bawełniana 170 g, nadruk biały dwustronny zgodny z prezentowanym zdjęciem, rozmiary S-4XL, koszt 70 zł (wysyłka + 12 zł). Kontakt organizatora: dr Przemysław Kołosowski, tel. 604 273 616
Teksty i materiały ilustracyjne: Przemysław Kołosowski, Maciej Małachowicz
