Professor Liaquat Aziz Solangi

28/04/2023

ضمير جو قيدي/ حبيب جالب
ضمير جو قيدي
سنڌ جي عوامي شا عر ابراھيم منشي بلڪل سچ چيو آھي تــ :_
جھڙو ماڻھو٠تھڙو ناڻوـ
ھرڪو پھنجي اگھ اگھاڻوـ
جيڪو ماڻھو ڪين وڪاڻوـ
سو۽ي ماڻھو موتي داڻوـ
ھن سماج ۾ ھر ماڻھو جو اگھ آھي'
ھر ماڻھو وڪامي ٿو-ھن سماج ۾ صرف چند ماڻھو آھن جيڪي موتي داڻا آھن- جن کي ڪير بـ نٿو خريد سگھي-
گذريل ڏينھن ۾ ھڪ اھڙو ماڻھو مري ويو-
جنھن کي ڪير بـ خريد نـ ڪري سگھيو-حالنڪــ ھو بـ مجبورين ۽ خواھشن جي کوھـ ۾ ڦاٿل گوشت پوست جو انسان ھو- ھر حاڪم ھن جي قيمت لڳاءي پر ڪوبـ حڪمران ھن کي خريد نـ ڪري سگھيو- ڇاڪاڻ ته ھن کي پھنجي اصل ملھـ جي خبر ھءي-
ھن جو ملھـ صرف ۽صرف ماڻھن جي محبت ھءي-
اڄ ھن جي مرتءي تي ھر اک آلي آھي-
سياسي ماڻھن جي نظر اقتدار تي ھوندي آھي پر ھن ھميشـ اقتدار کي ڌڪار جي نظر سان ڏٺو-
رياست ۾ ڪيترا سياسي ادرا ھوندا آھن ۽ ماڻھو انھن ادارن جي اردگرد طواف ڪندو آھي-ھن جي ويجھو صرف ٻـ ادارا ھءا- ھڪ" درٻار" ۽ ٻيو "عوام" درٻار ۽عوام جي ويڙھـ ازل کان رھي آھي۽ عوام جي آخري فتح تاءين جاري رھندي٠
ھن ھميشـ درٻار کان نفرت ڪءي ۽ عوام سان محبت ڪءي'
ڇاڪاڻ تـ ھن جي نظر ۾ رياست جا اصل مالڪ عوام ھيا-ھن ڪنھن بـ حاڪم جي حق ۾ حمد وثنا پيش نـ ڪءي پر عوام جي حق ۾ انمول گيت ڳايا-
ھن جي شاعري جو مرڪز ماڻھن جا ڏک سک ھ۽ا' جيڪي اڄ بـ وک وک تي وکريل آھن'ماڻھن جي ڏکن سورن جي ڳالھـ ڪرڻ سان ھو صرف شاعري جي حد تاءين "ڪميٽيڊ" نـ ھو پر عملي طرح عوام جي خاطر ھن قيد و بند جون صعوبتون پڻ برداشت ڪيون- ھن جي قول وفعل ۾ يڪسانيت ھءي- ھن جي چھري تـ منافقي جو ماسڪ چڙھيل نـ ھءو -
ھن ھر حڪمران کي چيلنج ڪيو ' جنھن عوام کي چيپاٽڻ جي ڳالھ ڪءي'
ھن انھن عوامي طاقت جي سھاري آيل حڪمرانن کي بـ تنقيد جو نشانو بنايو' جن ڌرتي تي خدا بنجڻ جي ڪوشش ڪءي'جيڪي ھميشـ غريبن جي ڳالھ ڪندا رھيا پي عملي طرح انھن غريبن لاء ڪجھ بـ نـ ڪيو٠
ھن پھنجي انقلابي شاعري جي عيوض سرڪار کان ڪا بـ سڻڀي ڪرسي نـ ورتي ۽ نـ ءي پھنجي فن و فڪر جو ڪو معاوضو ورتو' ھن جو قلم قومي امانت ھءو'ھن ڌرتي تي اھڙا ٿورا ماڻھو آھن جيڪي پھنجي نظريي ۽ مقصد سان جنون جي حد تاءين پيار ڪندا آھن٠
ھن سموري حياتي عوام سان نيھن نڀايو'اھڙا ماڻھو مرڻا ناھن'رھندڙ دنيا تاءين ھو عوام جي دلين تي راج ڪندا آھن'ھو سراپا سچ ھءو'سچ سان ياري نڀاءيندي ھن پوري حياتي سورن ۾ گذاري'ھن جو بـ خاندان ھو'اڻپوريون خواھشون ھيون'ھو جيڪڏھن چاھي ھا تـ حڪمرانن سان"ڪمپروماءزد" ڪري پھنجي باقي حياتي سک سان گذاري ھا' سندس ٻچا عاليشان بنگلي ۾ رھن ھا'پر ھن جي رھڻ جو مرڪز عوام جي "دل" ھو'جتي ھو تا قيامت رھندو٠
جيڪي ماڻھو عوام جي گالھ ڪن ٿا سي سداءين امر رھن ٿا'
حبيب جالب بـ انھن ماڻھن مان ھءو'ھن سڄي ملڪ کي پھنجو گھر سمجھيو' مظلوم ماڻھن جي دفاع ڪرڻ جي ڪري ھن کان نـ ايوب خان خوش رھيو ۽ نءي عوامي رھنما ڀٽو'ضياء جي ڪاري دور ۾ ھو عوام جي حقن لاء وڙھندي وڙھندي ڪيترا ڀيرا جيلن ۾ويو' ھن کي ڪيتريون لالچون ڏنيون ويون پر ھن پھنجي نظريي ۽ مقصد کان منھن نـ موڙيو٠
۾ھنجي نظر ۾ ھر انسان پھنجي ضمير جي عدالت جو قيدي آھي'جيڪڏھن پھنجي ضمير کي منصف بناءي پھنجو ھر عمل ان تابع بناءي ڇڏي تـ ڪڏھن بـ ڀٽڪي نٿو سگھي٠
حبيب جالب بـ ضمير جو قيدي ھءو'پھنجي ضمير آڏو جوابدء محسوس ڪندي ھن ڪنھن بـ حڪمران کي گاھ نـ وڌو'ھن کي خبر ھءي تـ حڪمران ھن کان حياتي تـ کسي سگھن ٿا پر عوام کا ھن کي ھميشـ لاء جدا نٿا ڪري سگھن٠
ھن کي اھا ڄاڻ ھءي تـ انساني زندگي تمام مختصر آھي' ھڪ ڏينھن مٽيء کي مٽيء ۾ ملڻو آھي'ان ڪري اھو ڪم ڪري وڃجي جيڪو ھن کي ھميشـ لاء عوام جي دلين ۾عوام جي محبت جو يادگار تاج محل بناءي ڇڏي٠
سندس ياد رھندڙ دنيا تاءين مظلوم ماڻھن جي دلين ۾ حق ۽ سچ جي مشعل بنجي ٻرندي رھندي٠
پروفيسر لياقت عزيز سولنگي٠

17/04/2023

14/04/2023

پروفيسر لياقت عزيز سولنگي

تحرير : اعظم ڀٽي

ڌرتيءَ ۽ ڌرتيءَ جي ماڻهن سان محبت وارو رشتو ئي حقيقت ۾ ماڻهو کي معتبر بڻائي ٿو ، اهي فرد ئي تاريخ ۾ زنده رهندا آهن ، جيڪي ڪجهه ڪري ويندا آهن ، انهن فردن جي جاکوڙ تاريخ جي داستانن ۾ سماج جي بهترين اڏاوت جو بنيادي ڏاڪو تصور ڪئي ويندي آهي ، پروفيسر لياقت عزيز سولنگي جو نالو به انهن فردن ۾ شامل آهي ، جيڪي وطن دوستي جو حوالو به هئا ته جدوجهد ۽ تحريڪ جو به حوالو هئا، پروفيسر لياقت عزيز سولنگي ٽنڊو محمد خان ۾10 سيپٽمبر 1949ع تي ڄائو ، سندس والد جو نالو خميسو خان سولنگي آهي، ٽنڊو محمد خان مان ئي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم حاصل ڪيائين. هو جڏهن اٺين درجي ۾ ميونسپل اسڪول ٽنڊو محمد خان ۾ پڙهندو هو ته هُن ميونسپل اسڪول کي هاءِ اسڪول جو درجو ڏيارڻ واري احتجاج ۾ شامل ٿي عملي زندگيءَ جي ميدان ۾ پير پاتو ، ان احتجاج جي بدولت ميونسپل اسڪول ٽنڊو محمد خان کي هاءِ اسڪول جو درجو مليو ، کيس تعليم سان چاهه ۽ لکڻ پڙهڻ لاءِ اتساهه سندس دوستن غلام نبي بهراڻي، زيب ڀٽي ۽ پرواني ڀٽي ڏياريو. لياقت عزيز سولنگي سنڌ جو سچار، بي ڊپو ۽ سياست جي ڄاڻ رکندڙ دانشور ، اديب ، تعليمدان ، سماج سڌارڪ ، ٽريڊ يونينسٽ ، سنڌ دوست فرد رهيو . هُن ٽريڊ يونين واري سياست جي شروعات فوجي شگر ملز ٽنڊو محمد خان جي مزدورن جي يونين قائم ڪري ان کان ڪئي ، فوجي شگرملز ٽنڊو محمد خان جڏهن قائم ٿي ته ان ۾ صرف ٻاهريان ماڻهو ملازم طور ڀرتي ڪيا ويا ، لياقت عزيز سولنگي ڪجهه دوستن سان گڏجي شگرملز ۾ مقامي ماڻهن کي روزگار ڏيارڻ لاءِ احتجاجي تحريڪ هلائي . جنهن تحريڪ جي نتيجي ۾ ملز انتظاميه مقامي ماڻهن کان نوڪري لاءِ درخواستون وصول ڪيون ، 35 ماڻهن درخواستون ڏنيون ، جن سڀني کي ملز ۾ ملازمت ملي ، حيرت جهڙي ڳالهه اها آهي ته انهن 35 ملازمن ۾ هڪ به سنڌي شامل نه هو، پر اهي سڀ جا سڀ ٽنڊو محمد خان جي مقامي ماڻهو هئا ، فوجي شگرملز يونين جي قيام بعد هن ٽالپر ٽيڪسٽائل ملز ٽنڊو محمد خان ، ٻيڙي ورڪرز يونين، ٽانگا ورڪرز يونين جي قيام ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، جيڪي سموريون يونينون پاڪستان ورڪرز فيڊريشن سان سلهاڙيل هيون. پاڪستان ورڪرز فيڊريشن ، ان وقت ڪميونسٽ پارٽي جي پورهيت ونگ هئي ، جنهن پورهيت ونگ جو مرڪزي صدر ٽنڊو محمد خان جو شميم واسطي پڻ رهيو ، 4 فيبروري 1978ع تي ڪميونسٽ اڳواڻ شهيد نظير عباسي ۽ حميده گهانگهرو جي شادي ٿي هئي ، تمام گهٽ ماڻهن کي اها خبر هوندي ته سندن شادي جي خوشيءَ پهرين دعوت پروفيسر لياقت عزيز ، ٽنڊو محمد خان ۾ ڪئي هئي. هن سنڌ يونيورسٽي مان پوليٽيڪل سائنس ۾ ايم اي فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن ۾ پاس ڪئي ، سنڌ يونيورسٽي مان ئي وڪالت جي ڊگري حاصل ڪيائين، 1972ع ۾ لياقت عزيز سولنگي ليڪچرار طور تعليم کاتي ۾ ڀرتي ٿيو ، 1977ع کان وٺي هن ٽيهه سالن کان وڌيڪ عرصو حيدرآباد جي سچل سرمست آرٽس اينڊ ڪامرس ڪاليج ۾ تعليمي خدمتون سرانجام ڏنيون. تعليمي خدمتن جي لحاظ کان هو جتي به رهيو ، هن کي قومي جي شاگردن جي مستقبل جو وڏو اونو رهندو هو ، ان حد تائين جو تعليم جي حصول خاطر هن پنهنجي اولاد سان به ڪا سوديبازي نه ڪئي ۽ کين پنهنجي مدد پاڻ تحت شفاف تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اُتساهيو، هن پوليٽيڪل سائنس تي 8 تدريسي ڪتاب لکيا ، جيڪي آر ايڇ احمد برادرس پاران ڇپائي پڌرا ڪيا ويا ، لياقت عزيز سولنگي بهترين علم دوست، سماج سڌارڪ، دانشور، اديب ۽ ڪالم نويس هو، سندس ڪالمن جو هڪ مجموعو ”قومي غدار ۽ حساب ڪتاب “ نيو فيلڊس پبليڪيشن 1997ع ۾ ڇپرائي پڌرو ڪيو. جيڪي ڪالم هُن “ ڪُڇان ته ڪافر ٿيان ” جي عنوان سان مختلف سنڌي اخبارن ۾ لکيا . سندس قلم سنڌ جي مختلف سياسي ، سماجي، طبقاتي، علمي، ثقافتي ۽ ادبي موضوعن تي هميشه متحرڪ رهيو، هو سنڌ پروفيسرس ۽ ليڪچرار ايسوسيئيشن (سپلا) جو باني ۽ مرڪزي جنرل سيڪريٽري پڻ رهيو. کيس ڪاليجي استادن جو هر مسئلو زباني ياد هوندو هو، اهو ئي سندس بهترين حافظي جو مثال هو، هن ڪاليجي استادن جي مسئلن جي حل لاءِ جنرل ضياءَ جي آمريت ۾ تحريڪ جو بنياد وڌو ، جنهن دوران هن کي پابند سلاسل به ڪيو ويو ، اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي ۾ هن جو ڪيترن ئي سٺن ۽ هڏ ڏوکي استادن سان واسطو رهيو، جن کي هو هميشه دل سان ياد ڪندو هو ، انهن استادن مان ٽنڊي محمد خان جا بهترين استاد محمد عثمان ميمڻ صاحب ۽ سائين محمد اسحاق، سنڌ يونيورسٽي جو سائين محمد عمر ميمڻ هالن وارو، محمد حسن ڀٽو ۽ خالد شهيد آخوند شامل آهن ، پروفيسر لياقت عزيز سولنگي کي ، سنڌي سفرنامن جي بادشاهه الطاف شيخ پنهنجي سفرنامي “ ايران ڏي اُڏار ” ۾ خراج تحسين سان ياد ڪيو آهي ، 1994ع ۾ مهراڻ يونيورسٽي ڄامشورو ۾ شاگرد ڌرين جي جهيڙي ۾ ٻن شاگردن جي قتل تي سنڌي ادبي سنگت پاران قومي جرڳو ڪوٺايو ويو ، جنهن ۾ نورالهدى شاهه ، پروفيسر عمر ميمڻ ، پروفيسر لياقت عزيز سولنگي ، يوسف لغاري وڪيل ، ۽ تاج جويي تي مشتمل ڪميٽي جوڙي وئي ، جنهن ڪميٽي سنڌ يونيورسٽي ، مهراڻ يونيورسٽي جي وائيس چانسلرن ، لياقت ميڊيڪل ڪاليج جي پرنسپال ، استادن، شاگردن، پوليس عملدارن ۽ لاڳاپيل فردن جا انٽرويو ڪري ، تحقيقات بعد قاتل ظاهر ڪيا ۽ فيصلو ڪري ، واسطيدار سياسي تنظيمن کي ڏوهاري قسم جي شاگردن خلاف سخت قدم کڻڻ جي لکت ۾ سفارش ڪئي . جڏھن به سنڌ جي ڪاليجي استادن جي تنظيم سِپلا جو ذڪر نڪرندو ته ان جي بانيڪار مان پروفيسر لياقت عزيز سولنگي جو نالو سُنهري لفظن سان ضرور ياد رکيو ويندو. هن پنهنجي ڪالمن وسيلي سنڌ جي مختلف مسئلن تي خاص طور تعليمي مامرن تي پنھنجو تجربو ۽ نقطه نظر تمام شاندار نمونيٍ پيش ڪيو ، ڇاڪاڻ جو تنظيمي اڳواڻ طور تي سنڌ جي ڪاليجي استادن ءٍ تعليم سان وابسطه مسئلا بيان ڪرڻ جو وٽس سهڻو ڏانءُ هو . جڏھن به سِپلا جي تعليم کاتي جي عملدارن سان مسئلن جي حل لاءِ گڏجاڻيون ٿينديون ھيون ته سِپلا جو وفد پروفيسر لياقت عزيز سولنگي کان سوا اڌورو ۽ اڻپورو تصور ڪيو ويندو ھو. هو رواني سان سنڌي، اردو ءٍ انگريزي ڳالھائيندڙ هو ، تنهنڪري هو ٽيبل ٽاڪس جو پڻ وڏو ماھر سمجهيو ويندو ھو. سِپلا سان سندس محبت جي ڪري کيس وڏيون تڪليفون پڻ برداشت ڪرڻيون پيون ، ايتري قدر جو جڏھن هو 19 هين گريڊ ۾ هو ۽ سندس 20 هين گريڊ جو پروموشن رهيل هو ته ان وقت جي وزير تعليم پير مظھر الحق ، ڪاليجي استادن جي ان وقت تائين ڊي پي سي روڪي ڇڏي، جيستائين پروفيسر لياقت عزيز سولنگي رٽائر ٿئي. کيس ڪيترائي ڀيرا مختلف عھدن جو لالچون پڻ ڏنيون ويون، جن ۾ٍ سنڌ ٽيڪسٽ بورڊ جو چيئرمين، حيدرآباد ضلعي جو اِي ڊي او تعليم ، ايڊيشنل سيڪريٽري تعليم وغيره جهڙا عهدا شامل هئا پر سنڌ جي ھن ارڏي استاد ، علم دوست ، ادب دوست ، سنڌ دوست شخص ھر لالچ کي ٺڪرائي پنھنجو پاڻ کي انفرادي مفادن بجاءِ اجتماعي مفادن سان سلهاڙي ڇڏيو . پروفيسر لياقت عزيز هڪ سُٺو مقرر پڻ رهيو، هُن وٽ ماڻهن کي سمجهائڻ ۽ قائل ڪرڻ جو فن به بيمثال هو ، هن نه رڳو وطن دوستي وارو شاندار ڪرادار ادا ڪيو پر هن چاليهه سالن تائين سنڌي ٻولي ، علم ۽ ادب جي خدمت ڪئي ، هو ادارن جو اڏيندڙ پڻ هو ، انسٽيٽيوٽ آف سنڌ افيئرز جو بانيڪار هو، هن ٽنڊو محمد خان ۾ گرلز ڪاليج جي قيام لاءِ اهم ۽ بنيادي ڪردار ادا ڪيو ، ان ئي گرلز ڪاليج کي ڊگري ڪاليج جو درجو ڏيارڻ لاءِ اڳيان اڳيان رهيو ، جنهن خدمتن جي بدولت کيس ڪيترائي ايوارڊ ۽ سرٽيفڪيٽ پڻ مليا ، پروفيسر لياقت عزيز سولنگي تعليم کاتي مان 19 هين گريڊ ۾ ريٽائرمينٽ ورتي ، ريٽائرمينٽ کانپوءِ به هن لکڻ ۽ پڙهڻ سان پنهنجو ناتو ڳنڍي رکيو. عمر جي آخري عرصي ۾ هو دماغي بيماري سبب ڇهه سال سخت علالت ۾ رهڻ بعد 30 سيپٽمبر 2018ع تي ڪراچي جي لياقت نيشنل اسپتال ۾ لاڏاڻو ڪري ويو، 01 آڪٽوبر 2018ع تي کيس سوين آلين اکين سان ٽنڊو محمد خان جي سخي برهان شاهه قبرستان ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو، کيس ٽن ٻارن جو اولاد ٿيو ، جن مان وڏو پٽ جمال ناصر ۽ ننڍي نياڻي شازيا عزيز ڊاڪٽر آهن ۽ سندس ٻي نِياڻي نازيه عزيز ڪمپيوٽر سائنس ۾ ايم ايس سي ڪري، ليڪچرار طور پنهنجا فرائض سرانجام ڏئي رهي آهي ، سنڌ جي هن وطن دوست ۽ جاکوڙي ڪردار جون کوڙ ساريون لکڻيون وکريل آهن ، جن کي نه رڳو سهيڙڻ جي سخت ضرورت آهي پر هن جي خدمتن جي مڃتا طور سندس ڪردار ، فن ۽ شخصيت بابت ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي ، جنهن ۾ سپلا اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي ته جيئن هن جي شاندار ۽ مثبت ڪردار کي ايندڙ نسلن جي ڄاڻ لاءِ تاريخ ۾ محفوظ ڪري سگهجي .