17/05/2026
अधिकमास (मलमास/पुरुषोत्तम मास): शास्त्रीय, ज्योतिषीय र सामाजिक-पर्यावरणीय महत्व
हिन्दू सनातन धर्मावलम्बीहरूकोShort-term र Long-term समय गणना पद्धति अत्यन्त वैज्ञानिक र प्रकृतिसँग जोडिएको छ। यसै गणना पद्धतिको एउटा अनुपम र महत्वपूर्ण हिस्सा हो—अधिकमास। यसलाई जनबोलीमा मलमास र धार्मिक भाषामा पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ।
आजबाट सुरु भएको यस विशेष महिनाको विविध पक्षहरू समेटिएको जानकारीमूलक आलेख निम्नानुसार छ:
१. कसरी बन्छ अधिकमास? (ज्योतिषीय र वैज्ञानिक आधार)
अधिकमास कुनै अन्धविश्वास नभएर पूर्ण रूपमा खगोलीय र गणितीय गणनामा आधारित समय हो। यसको मुख्य कारण सूर्य र चन्द्रमाको गति र तिनको वर्ष दिनको अन्तर हो।
सौर वर्ष (Solar Year): पृथ्वीले सूर्यको एक परिक्रमा गर्न लगाउने समयलाई सौर वर्ष भनिन्छ। यो सामान्यतया ३६५ दिन, ५ घडी, ४८ पला र ४६ विपला (लगभग ३६५ दिन ६ घण्टा) को हुन्छ।
चन्द्र वर्ष (Lunar Year): चन्द्रमाको तिथि (प्रतिपदादेखि पूर्णिमा र औंसी) मा आधारित वर्षलाई चन्द्र वर्ष भनिन्छ। चन्द्र वर्ष ३५४ दिन, २२ घडी, १ पला र २३ विपला (लगभग ३५४ दिन) को हुन्छ।
मुख्य अन्तर: सौर वर्ष र चन्द्र वर्षको बीचमा प्रत्येक वर्ष लगभग ११ दिन, १ घडी र ५३ पला (करिब ११ दिन) को फरक पर्छ।
यसरी प्रत्येक वर्ष ११ दिनका दरले तीन वर्षमा करिब ३३ दिन (एक महिनाभन्दा बढी) को अन्तर हुन आउँछ। यही चन्द्र वर्ष र सौर वर्षको अन्तरलाई मिलाएर ऋतु र महिनाहरूको सन्तुलन कायम राख्न प्रत्येक ३२ महिना, १६ दिन र ४ घडी पछि पञ्चाङ्गमा एउटा अतिरिक्त महिना थपिन्छ। यसैलाई अधिकमास भनिन्छ।
संक्रान्तिहीन महिना
ज्योतिषशास्त्र अनुसार जुन चन्द्र महिनाभित्र सूर्यको संक्रान्ति (सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने समय) पर्दैन, त्यस महिनालाई अधिकमास भनिन्छ। सूर्यको संक्रान्ति नहुने भएकोले यसलाई 'मल महिना' अर्थात् मलमास भनिएको हो।
२. शास्त्रीय आधार र 'पुरुषोत्तम मास' नामकरण
पौराणिक मान्यता अनुसार हरेक महिनाको अधिपति (स्वामी) कुनै न कुनै देवता छन्। तर, अधिकमासमा सूर्य संक्रान्ति नहुने र यो अतिरिक्त महिना भएकाले कुनै पनि देवता यसको स्वामी बन्न तयार भएनन्। देवताहरूले यसलाई 'मलिन' (फोहोर/अशुद्ध) महिना मानेर तिरस्कार गरे।
यसबाट दुःखी भई मलमासले भगवान विष्णूसमक्ष पुगेर आफ्नो उद्धारको प्रार्थना गर्यो। विष्णूले मलमासको व्यथा बुझेर आफ्नो सर्वश्रेष्ठ नाम 'पुरुषोत्तम' प्रदान गरे र भने—"अबदेखि तिम्रो स्वामी म स्वयम् हुनेछु। यो महिनामा गरिने भक्ति, साधना र दानको फल अन्य महिनाको तुलनामा कयौँ गुणा बढी हुनेछ।" त्यसैले शास्त्रीय रूपमा यसलाई पुरुषोत्तम मास भनी उच्च स्थान दिइएको छ।
३. अधिकमासको विशेषता र महत्व
समयको सन्तुलन: यसले हाम्रो पञ्चाङ्ग र ऋतुहरू (विन्टर, समर, वर्षा आदि) लाई पछाडि धकेलिन वा अलमलिन दिँदैन। यदि अधिकमासको व्यवस्था नहुने हो भने हाम्रा चाडपर्वहरू (जस्तै दसैं, तिहार) हरेक वर्ष ११ दिन अघि सर्दै गएर केही वर्षमै मौसम र ऋतुभन्दा फरक समयमा पर्न जाने थिए।
आध्यात्मिक उर्जाको समय: यो महिना भौतिक वा सांसारिक सुखभन्दा माथि उठेर आत्मिक शुद्धीकरण र भगवानको आराधना गर्ने विशेष समय हो।
पुण्य आर्जन: श्रीमद्भागवत महापुराण र पुरुषोत्तम महात्म्यका अनुसार यस महिनामा गरिने सानो सत्कर्मले पनि अक्षय (कहिले नाश नहुने) पुण्य फल दिन्छ।
४. यो बेलामा गर्ने र नगर्ने कार्यहरू (कारणसहित)
अधिकमासलाई 'काम्य कर्म' (कुनै फल वा भौतिक इच्छा राखेर गरिने कर्म) का लागि वर्जित तर 'नित्य र नैमित्तिक कर्म' (परमेश्वर आराधना र नियमित कर्तव्य) का लागि सर्वोत्तम मानिएको छ।
के गर्ने?
पुरुषोत्तम आराधना: भगवान विष्णु वा कृष्णको पूजा, नामजप, र भजनकीर्तन गर्ने।
धार्मिक ग्रन्थ पाठ: श्रीमद्भागवत पुराण, भगवद्गीता, वा पुरुषोत्तम महात्म्यको वाचन र श्रवण गर्ने।
दान कार्य: गरिब, असहाय र ब्राह्मणहरूलाई अन्न, वस्त्र, र विशेष गरी मालपुआ (३३ वटा मालपुआ काँसको थालमा राखेर) दान गर्ने परम्परा छ।
ब्रत र नियम: सात्विक भोजन गर्ने, ब्रह्मचर्यको पालन गर्ने र सम्भव भए भूमिमा शयन गर्ने।
के नगर्ने? (र किन?)
विवाह, व्रतबन्ध र गृहप्रवेश: यी मांगलिक कार्यहरूमा गृहस्थ जीवन र भौतिक अभ्युदयको कामना हुन्छ। अधिकमासमा शुभ ग्रहहरूको ऊर्जा संक्रान्ति नहुने भएकाले सांसारिक वृद्धिका लागि गरिने यस्ता संस्कारहरू वर्जित छन्।
नयाँ संरचना निर्माण वा धन लगानी: नयाँ घर बनाउन थाल्नु, ठूलो व्यापार व्यवसायको जग बसाल्नु वा ठूलो नयाँ लगानी गर्नु यो समयमा राम्रो मानिँदैन।
मन्दिर प्रतिष्ठा वा ठूला यज्ञ: कुनै नयाँ मन्दिरको प्राण-प्रतिष्ठा वा विशेष मनोकामना पूर्तिका लागि गरिने काम्य यज्ञहरू यो महिनामा गरिँदैन।
कारण: अधिकमासको उर्जा संसारी सुख वा भौतिक विस्तारका लागि नभई 'आध्यात्मिक संचय' र 'मानसिक शान्ति' का लागि आरक्षित गरिएको हुन्छ। त्यसैले भौतिक कामनाका कार्य रोकेर आध्यात्मिक कार्य मात्र गरिन्छ।
५. पर्यावरणीय आधार वा महत्व
हाम्रो वैदिक परम्पराले प्रकृतिको गतिसँग मानव जीवनलाई जोड्छ। पर्यावरणीय दृष्टिकोणबाट अधिकमासको ठूलो महत्व छ:
ऋतु चक्रको संरक्षण: चन्द्र र सौर वर्षको सन्तुलन नमिल्दा खेतीपाती, बालीनाली भित्र्याउने समय र मौसमको चक्र बिग्रन्छ। अधिकमासले मौसम र महिनाको तादात्म्यता मिलाउने हुनाले कृषिप्रधान समाजका लागि यो पर्यावरण अनुकुल समय निर्धारण गर्ने कडी हो।
प्रकृतिको विश्राम (Rest Period): यो महिनामा मानिसहरू ठूला-ठूला भौतिक निर्माण, वन फँडानी, वा प्रकृतिलाई दोहन गर्ने ठूला यज्ञ-अनुष्ठानबाट टाढा रहन्छन्। एक किसिमले यसले प्रकृति र मानव दुवैलाई केही समयका लागि 'विश्राम' (Pause) दिन्छ, जसले पर्यावरणको सन्तुलनमा मद्दत पुर्याउँछ।
६. सामाजिक आधार वा महत्व
सामाजिक सद्भाव र परोपकार: अधिकमासमा दानको ठूलो महिमा छ। समाजका विपन्न, गरिब र असहाय वर्गलाई अन्न, वस्त्र र धन दान गर्नाले आर्थिक र सामाजिक असमानता कम गर्न मद्दत पुग्छ। यसले समाजमा 'परोपकाराय पुण्याय' को भावना जागृत गराउँछ।
पारिवारिक र मानसिक पुनर्ताजगी: मानिसहरू संसारी दौडधूप, विवाह-भोजभतेर र तडकभडकबाट मुक्त भई परिवारका साथ घरमै बसेर कथा सुन्ने, सत्सङ्ग गर्ने गर्छन्। यसले मानसिक तनाव कम गर्छ र पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।
तीर्थाटन र पर्यटन: अधिकमासको अवधिमा नेपालका विभिन्न पवित्र तीर्थस्थलहरू (जस्तै काठमाडौंको मच्छेनारायण, विभिन्न नदीका त्रिवेणी धामहरू) मा मेला लाग्ने गर्दछ। यसले आन्तरिक धार्मिक पर्यटन बढाउनुका साथै स्थानीय व्यापार र सामाजिक मिलापको अवसर जुराउँछ।
निष्कर्ष
अधिकमास वा पुरुषोत्तम मास केवल एउटा अतिरिक्त महिना मात्र होइन; यो हाम्रो पूर्वजहरूको खगोलीय विज्ञानको पराकाष्ठा, प्रकृतिको नियम र आध्यात्मिक चेतनाको सुन्दर संगम हो। भौतिक र सांसारिक दौडधूपबाट थकित मानव मनलाई आध्यात्मिक ऊर्जा भर्ने र प्रकृतिसँग आफ्नो लय मिलाउने यो एउटा स्वर्णिम अवसर हो। तसर्थ, यस महिनालाई 'मलमास' भनेर उपेक्षा गर्नुभन्दा 'पुरुषोत्तम मास' मानेर आत्मिक र सामाजिक कल्याणमा लाग्नु नै यसको वास्तविक सार्थकता हो।
