АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ-ИРГЭДИЙН ОРОЛЦОО

GPI 2026: ИХ ХУВААГДАЛ ДАГАСАН ШИНЭ ЭРСДЭЛҮҮД БА МОНГОЛ

Эдийн засаг, энх тайвны хүрээлэнгээс (IEP) гаргадаг "Дэлхийн энх тайвны индекс 2026" (GPI) оны тайлан нийтлэгдлээ. Энэхүү тайлангаар дэлхийн энх тайван байдал 12 дахь жилдээ дарааллан ухарч, Дэлхийн II дайнаас хойшхи хамгийн олон зэвсэгт мөргөлдөөнтэй цаг үетэй нүүр тулаад байна. Энэ жилийн тайлан нь зөвхөн уламжлалт зэвсэгт мөргөлдөөнийг бус, харин "Их хуваагдал"-ын эрин үе, хиймэл оюун ухааны зэвсэглэл зэрэг цоо шинэ эрсдэлүүдийг онцолсноороо онцгой анхаарал татаж байна.

Өнөөдөр олон улсын харилцаа цөөн хэдэн их гүрний өрсөлдөөнөөс хальж, илүү ээдрээтэй, олон туйлт тогтолцоо руу шилжив. Сүүлийн 50 жилд ажиглагдаагүй геополитикийн томоохон шилжилт болох "Их хуваагдал" эрчимжихийн хэрээр дунд гүрнүүдийн нөлөө өсөж, дэлхий даяар худалдааны хязгаарлалт хэдхэн жилийн дотор гурав дахин нэмэгдсэн байна. Энэхүү эдийн засгийн хуваагдал нь түүхий эдийн үнэ, нийлүүлэлтийн сүлжээнд шууд цохилт болж байгаа бөгөөд олон улсын зах зээлээс гүн хамааралтай орнуудын хувьд эрсдэлийн түвшин Хүйтэн дайны үеийнхээс ч давжээ.

Түүнчлэн, дайн мөргөлдөөн зөвхөн тухайн бүс нутгаар хязгаарлагдахаа больж, мөнгө, зэвсэг, үзэл суртлын сүлжээгээр дамжин "кластер" болон хил дамнан тэлж байна. Бүрэн автоматжуулсан хиймэл оюун ухаант зэвсгийн системүүд ч нэвтэрсэн нь энгийн иргэдийн аюулгүй байдалд урьд өмнө байгаагүй сорилт учруулж эхэлжээ. Энэ бүхэн нь дэлхий дахин технологийн болон геополитикийн цоо шинэ, тааварлашгүй эрсдэлийн бүс рүү шилжсэнийг давхар харуулж байна.

Үндэсний аюулгүй байдлын үүднээс авч үзвэл, Монгол Улс эдгээр геополитикийн чичирхийллийн нөлөөг шууд болон шууд бусаар мэдэрсээр ирсэн. Хамгийн тод жишээ нь, АНУ-Ираны хурцадмал байдлын үеэр дэлхийн логистикийн зангилаа болох Ормузын хоолой хаагдахад, газрын тосны үнэ савлаж, манай дотоодын зах зээлд дизель түлшний үнэ огцом өсөх гол шалтгаан болж байв. Энэ мэтчилэн эдийн засаг, эрчим хүчний аюулгүй байдлын хувьд эмзэг байгаа нь Монгол Улсын хувьд дотоод нөөц бололцоогоо дайчилж, аливаа гаднын цохилтыг зөөлрүүлэх дархлаагаа бий болгох шаардлагатайг уг тайлан сануулж байна.

Манайх шиг жижиг, дунд орнууд эдийн засгийн хувьд аль нэг бүс нутгаас хэт хамааралтай байх нь хамгийн том сул тал болдог. Тиймээс эрсдэлийг бууруулах хамгийн оновчтой зам бол нийгмийн тогтолцоо, байгууллагуудынхаа дархлааг дотроос нь бэхжүүлэх буюу "Эерэг энх тайван"-ыг цогцлоох явдал гэдгийг тайланд дуржээ. Өөрөөр хэлбэл, геополитикийн шуурганд тэсвэртэй үлдэхийн тулд зөвхөн гадаад харилцаагаа солонгоруулаад зогсохгүй, дотоод засаглалаа сайжруулж, эдийн засгийн бие даасан байдлаа хангаж, хүнс, эрчим хүчний дотоод нөөц бололцоогоо баталгаажуулах нь цаг хугацааны шаардлага болоод байгааг 2026 оны тайлангаас харж болохоор байна.

Эх сурвалж: Global Peace Index 2026

НИЙГМИЙН ТУЙЛШРАЛ БУЮУ ҮНДЭСТНИЙ ХАГАРАЛ

Өнөөдөр дэлхий дахинаа улс хоорондын мөргөлдөөн, эдийн засгийн хямрал, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс гадна итгэл үнэмшлийн хямрал нүүрлээд байна. Хүмүүс хоорондоо улам итгэлцэхээ больж, нэг нийгэмд “хоёр өөр үнэн”, “хоёр өөр бодит байдал”, “хоёр өөр дайсан” бий болж байна. Дэлхийн эдийн засгийн форумын Global Risks Report 2026 тайланд “нийгмийн туйлшрал” ойрын хоёр жилийн хамгийн ноцтой эрсдэлүүдийн гуравдугаарт эрэмбэлэгдсэн нь энэ асуудал түр зуурын улс төрийн маргаан бус тогтолцооны эрсдэл болсныг харуулж байна.

Нийгмийн туйлшрал гэдэг нь хүмүүс санал зөрөхийг хэлж байгаа хэрэг биш. Ардчилсан нийгэмд санал зөрөх бол хэвийн зүйл. Харин туйлшрал гэдэг нь нийгмийн бүлгүүд нэгнээ зөвхөн өөр үзэл бодолтой субъект гэж харахаа больж, “дайсан”, “урвагч”, “аюул” гэж үзэж эхлэх үе юм. Энэ үед бодлогын маргаан баримтаар бус үзэн ядалт, айдас, хардлага, хүчирхийллээр илэрдэг. Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн өрсөлдөөн нь шийдэл илэрхийлэхээ больж өрсөлдөгчөө устгах тэмцэл болж хувирдаг.
Үүний гол шалтгаан нь эдийн засгийн дарамт нэмэгдсэн явдал юм. Амьжиргааны өртөг өсөх, орлогын ялгаа тэлэх, ажлын байрны баталгаа сулрах тусам хүмүүс хэн нэгнийг буруутгах сэтгэлзүйтэй болдог. Энэ бол дан ганц дэлхийн улс орнууд гэлтгүй монголчууд бидний дунд ч нүднээ илэрч, чихнээ тодорч байгаа үзэгдэл билээ. Тайланд дурдсанаар энэ бүхний үндсэн суурь шалтгаан нь тэгш бус байдал гэдгийг онцолсон. Өөрөөр хэлбэл, тэгш бус байдал гаарах тусам улс төрийн үл итгэлцэл, нийгмийн бухимдал, худал мэдээлэл, эдийн засгийн доройтол зэрэг олон эрсдэлийг зэрэг тэжээдэг аж.

Шинэ цагийн мэдээллийн орчин ч нийгмийн туйлшралыг улам дэвэргэж байгаа. Сошиал медиа платформууд ч хүмүүсийг олон талын мэдээлэлтэй болгохоос илүүтэй ихэнхдээ өмнөх итгэл үнэмшлийг нь улам бататгах, сонирхлыг нь улам өдөөх чиглэлийн мэдээллээр тэжээдэг. Товчхондоо, хоёр өөр үзэл баримтлал, сонирхолтой хүмүүс өөр өөрсдийн илүү үзсэн чиглэлийн контентыг л олж харж, түүндээ улам итгэн үнэмшдэг гэсэн үг. Ингэснээр нэг улсын иргэд нэг үйл явдлыг огт өөрөөр ойлгож, нэг шийдвэрийг эсрэг тэсрэгээр тайлбарлаж, бүр нэг баримтад ч өөр өөрөөр итгэж эхэлдэг. Үүн дээр нь санаатай болон санаандгүй байдлаар тараагдсан худал, хуурамч мэдээллүүд улам бүр гал нэмж, итгэл үнэмшлийг нь сэтгэл хөдлөлөөр ноцоож өгдөг аж.

Нийгмийн туйлшралын хамгийн аюултай үр дагавар нь төрийн шийдвэр гаргах чадварыг сулруулдагт оршиж байгаа. Улс оронд хямрал тулгарахад иргэдийн илтгэлцэл хэрэгтэй. Цар тахал, үнийн өсөлт, эрчим хүчний хомсдол, байгалийн гамшиг, аюулгүй байдлын асуудал гээд аль ч үед төр, иргэн, хувийн хэвшил, хэвлэл мэдээлэл хоорондоо тодорхой түвшинд ойлголцож байж гарц олдог. Харин туйлширсан нийгэмд ямар ч шийдвэр сэжигтэй харагдана. Зөв бодлогыг ч “эсрэг талын шийдвэр” гэж эсэргүүцнэ, буруу бодлогыг ч “манай тал хийсэн” гэж өмөөрнө.

Энэ нь ардчиллын чанарт шууд нөлөөлж, сонгууль бодлогын өрсөлдөөн байхаа больж, айдас ба уур хилэнгийн уралдаан болж хувирна. Намууд иргэдэд ирээдүйн төлөвлөгөө танилцуулахын оронд эсрэг талаа аймшигтайгаар дүрслэхэд илүү анхаарна. Улстөрчид ч асуудлыг шийдэхээс илүү бухимдлыг ашиглах сонирхолтой болно. Учир нь туйлшралын үед эв эе, төвийг сахисан, бодит тайлбар өгсөн хүн сул харагддаг. Харин илүү чанга хашхирсан, дайсан заасан, буруутан нэрлэсэн хүн илүү хурдан дэмжлэг авдаг жамтай.
Эцэст нь дүгнэхэд, нийгмийн туйлшрал бол чанга дуугардаг хүмүүсийн маргаан төдий биш. Энэ бол төрийн чадамж, ардчиллын чанар, эдийн засгийн тогтвортой байдал, иргэдийн өдөр тутмын амьдралд нөлөөлдөг том эрсдэл. Нийгэм дотроо бие биедээ итгэхээ больсон үед гаднаас ирэх ямар ч хямрал илүү хүчтэй, илүү гүнзгий хор уршигтай болохыг аюулгүй байдлын салбарын судлаачид тус тайлан онцолсон байна.

Эх сурвалж: The Global Risks Report 2026, WEF

ХУДАЛ МЭДЭЭЛЭЛ: НИЙГМИЙГ ХУВААХ ХАМГИЙН ХЯМД, ХАМГИЙН ХУРДАН ЗЭВСЭГ

Дэлхийн эдийн засгийн форумын Global Risks Report 2026 тайланд “misinformation and disinformation” буюу санамсаргүй болон санаатай худал мэдээлэл ойрын хоёр жилд дэлхийд нүүрлэх хамгийн ноцтой эрсдэлүүдийн хоёрдугаарт эрэмбэлэгджээ. Арван жилийн хугацаанд ч энэ эрсдэл буурахгүй, эхний таван байрт хадгалагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл, худал мэдээлэл бол түр зуурын цахим орчны асуудал биш. Энэ бол улс төр, эдийн засаг, нийгмийн итгэлцэл, сонгууль, төрийн шийдвэр, бүр үндэсний аюулгүй байдлыг ганхуулах хүртэл хэмжээний том эрсдэл болжээ.
Энд хоёр ойлголтыг ялгаж харах хэрэгтэй. Misinformation гэдэг нь хүн буруу мэдээллийг үнэн гэж итгээд тараахыг хэлнэ. Харин disinformation бол бусдыг төөрөгдүүлэх зорилготой, санаатайгаар зохиож түгээсэн худал мэдээлэл юм. Нэг нь мэдлэггүйгээс, нөгөө нь ашиг сонирхлоос үүддэг. Гэхдээ үр дагавар нь адилхан: олон нийтийн итгэлцэл нурна, хүмүүс бодит баримтаас илүү өөрийн таалсан “үнэнд” л итгэнэ, нийгэм талцана.
Яагаад энэ эрсдэл одоо улам хүчтэй болов? Мэдээллийн орчин тэр чигтээ өөрчлөгдсөнд л гол шалтгаан нь оршиж байгаа. Өмнө нь иргэд мэдээгээ телевиз, сонин, радио, мэргэжлийн хэвлэл мэдээллээс авдаг байлаа. Харин өнөөдөр мэдээлэл голдуу сошиал сүлжээ, богино бичлэг, чат групп, нэр нь үл мэдэгдэх хуудас, хиймэл оюунаар бүтсэн контентоор дамжин ирж байна. ДЭЗЧУ-ын тайланд дурдсанаар хиймэл дүрс, дуу, бичвэрийг жинхэнээс нь ялгах улам хэцүү болж байгаа бөгөөд онлайн мэдээний үнэн худлыг ялгахад дэлхийн иргэдийн 58 хувь нь санаа зовж байна гэжээ. Африк болон АНУ-д энэ үзүүлэлт бүр 73 хувьд хүрээд байна.
Энэ бол зөвхөн “нэг пост буруу байжээ” гэдэг хэмжээний асуудал биш. Худал мэдээлэл хуримтлагдах тусам хүмүүсийн бодит байдлыг ойлгох чадвар давхар сулардаг. Нэг хэсэг нь төрд огт итгэхээ больдог. Нөгөө хэсэг нь хэвлэл мэдээллийг бүгдийг нь худал гэж үздэг. Зарим нь шинжлэх ухааныг үгүйсгэнэ. Зарим нь өөрийн улс төрийн талын хэлсэн бүхнийг үнэн гэж хамгаална. Ингээд нийгэм нэг бодит баримтын орчинд биш, олон жижиг “өөр өөр үнэн”-ий дунд амьдарч эхэлдэг.
ДЭЗЧУ-ын тайланд энэ эрсдэлийг нийгмийн туйлшралтай хамгийн хүчтэй холбогдсон асуудлуудын нэг гэж үзжээ. Худал мэдээлэл нь улс төр, соёл, үнэт зүйлийн зөрчлийг улам хурцатгаж, гомдол, айдас, хардлагыг өсгөнө. Хүмүүсийн шүүмжлэлтэй сэтгэх чадвар суларч, хэт туйлширсан үзэл санаа хурдан тархана. Эцэстээ хүмүүс худал мэдээлэлд уурлахаа ч больж, “угаасаа бүгд худал” гэсэн мэдрэмжтэй болдог. Энэ бол нийгмийн хамгийн аюултай цэг. Үнэнд итгэхээ больсон нийгэмд ямар ч зөв бодлого явдаггүй.
Хиймэл оюун ухаан ч энэ эрсдэлийг шинэ шатанд гаргаж байна. Өмнө нь худал мэдээ бичихэд хүний оролцоо, зураг эвлүүлэхэд цаг хугацаа, бичлэг хуурамчаар хийхэд тусгай чадвар хэрэгтэй байв. Харин одоо хэдхэн минутын дотор бодит мэт зураг, дуу хоолой, ярилцлага, бичлэг бүтээх боломжтой болсон. Ирээдүйд хэн нэгний хэлээгүй үгийг хэлсэн мэт, хийгээгүй үйлдлийг хийсэн мэт харуулах нь улам амар болно. ДЭЗЧУ-ын тайланд хиймэл оюунаар бүтсэн deepfake болон худал мэдээлэл аль хэдийнэ нэмэгдэж, цаашдаа иргэд үнэн ба хуурмагийг ялгахад бүр ч хэцүү болох эрсдэлтэй гэж анхааруулжээ.
Үүний улс төрийн хор уршиг нь хамгийн тод харагдана. Сонгуулийн үеэр хуурамч бичлэг, эвлүүлсэн дуу, зохиомол баримт тарахад хэдхэн цагийн дотор олон нийтийн санаа бодол өөрчлөгдөж болно. Нэгэнт тарсан худал мэдээллийг дараа нь няцаасан ч нийгмийн сэтгэлзүйд үлдсэн сэв арилахгүй. “Тэр бичлэг хуурамч байсан” гэж нотоллоо ч итгэх хүмүүс нь итгэнэ, итгэхгүй хүмүүс нь “нуугаад байна” гэж үзнэ. Ингэж л сонгууль бодлогын өрсөлдөөн биш, бодит байдлын төлөөх маргаан болж хувирна.
Эдийн засгийн нөлөө нь ч чамгүй их. Худал мэдээлэл зах зээлийг савлуулж, банк, хөрөнгийн бирж, компани, хэрэглэгчийн итгэлийг ганхуулж чадна. Нэг компанийн талаар санаатай тараасан худал мэдээлэл хувьцааны үнэд нөлөөлнө. Нэг банк дампуурах гэж байна гэсэн цуурхал хадгаламж эзэмшигчдийг сандаргана. Вакцин, хүнс, эрүүл мэнд, даатгал, эрчим хүчний талаар буруу мэдээлэл тарвал төрийн бодлого, хувийн хэвшлийн шийдвэр, иргэдийн хэрэглээ бүгд гажна. Итгэл дээр тогтдог эдийн засагт худал мэдээлэл бол бодит зардалтай эрсдэл юм.
Монголын хувьд энэ асуудлыг холын, зөвхөн барууны орнуудын зовлон гэж харах боломжгүй. Манай нийгэм цөөн хүн амтай, мэдээллийн урсгал хурдан, улс төрийн талцал өндөр, сошиал хэрэглээ хүчтэй. Нэг худал мэдээлэл нийтийн сүлжээнд хүчтэй тарвал маргааш нь төрийн байгууллага тайлбар хийхээс аргагүй болдог. Заримдаа бодлогын хэлэлцүүлэг баримтаар биш, хэн илүү чанга хашхирснаар хэмжигддэг. Энэ орчинд санаатай худал мэдээлэл улс төрийн хэрэгсэл, бизнесийн өрсөлдөөний арга, эсвэл олон нийтийн сэтгэл хөдлөлийг удирдах зэвсэг болж хувирна.
Гэхдээ үүний эсрэг тэмцэнэ гэдэг нь төр бүхнийг хянах ёстой гэсэн үг биш. Харин ч хэт хатуу хяналт өөрөө цензур, айдас, үл итгэлцлийг нэмэгдүүлж болзошгүй. Гол гарц нь мэдээллийн боловсрол, эх сурвалжийн ил тод байдал, мэргэжлийн хэвлэл мэдээллийн хариуцлага, технологийн компаниудын тодорхой дүрэм, иргэдийн шүүлтүүртэй хэрэглээ юм. ДЭЗЧУ-ын тайланд нийгмийн туйлшралыг бууруулахад олон талын оролцоо, олон нийтийн мэдлэг боловсрол чухал бөгөөд хүмүүс алгоритм, өгөгдөл, цахим орчны нөлөөг ойлгодог болох шаардлагатай гэж онцолсон байна.
Эцсийн дүндээ худал мэдээллийн эрсдэл бол зөвхөн технологийн асуудал биш. Энэ бол итгэлийн хямрал. Иргэн төрдөө итгэхгүй, төр иргэндээ итгэхгүй, олон нийт хэвлэлд итгэхгүй, хэвлэл эх сурвалждаа итгэхгүй бол нийгэм өөрөө шийдвэр гаргах чадвараа алддаг. Баримтгүй нийгэмд бодлого замхарч, үнэнгүй орчинд шударга ёс тогтдоггүй. Харин шүүлтүүргүй уур бухимдал дээр улстөрчид, ашиг сонирхлын бүлгүүд, гаднын нөлөөлөгчид тоглолт хийдэг.
Тиймээс өнөөдрийн хамгийн чухал асуулт бол, бид худал мэдээллийг зөвхөн “сошиалын хэрүүл” гэж хараад өнгөрөх үү, эсвэл нийгмийн аюулгүй байдал, ардчилал, эдийн засгийн тогтвортой байдалд шууд нөлөөлөх бодит эрсдэл гэж хүлээн зөвшөөрөх үү?