04/08/2026
Энэ хэдэн нуур ердөө 200-аад км-ийн радиус дотор оршино, Увс аймгийн нутаг, Их Нууруудын Хотгорын хойд хэсэг. Нэгээс нөгөө рүү очих амархан. Цаг давчуу ч газар үзье гэсэн хүнд бол нэг өдрийн л ажил.
Баруун доор харагдаж буй Хяргас бол бүр улаан зам дээр. Эндээс Улаангом хүртэл 130 гаран км, зам бол ширээ шиг сайхан. Нуурын тухай өмнө бичсэн: https://www.facebook.com/share/p/18xYpMTPnw/
Улаангомоос Увс нуур хүртэл 26 км саяхан цоо шинэ зам ашиглалтад орсон. Ийм зайг ямар хугацаанд туулахыг хэн хүнгүй мэднэ. Манай орны хамгийн том, бараг л хамгийн давстай, бас том нуур гэхэд хамгийн гүехэн. Эргээс нэлээд холдож байж л сая бүсэлхийгээр ус татна. Гэхдээ түүнд нь хууртаад элдэв эрсдэл гарах нь бий. Юу гэвэл, нуурын ёроол бол түмпэн сав, эсвэл аяганы ёроолтой огт адилгүй. Газар ямар байдаг билээ тэрүүн шиг арзгар барзгар, хонхор хотгор, зарим газраа гуу жалгатай, бүр нүх ч байж магадгүй, бас уултай, хадтай. Ер нь хонхордуу болохоос усаар дүүрсэн ердийн л газар шүү дээ. Заримдаа сороод аваад явчихдаг гэнэ лээ гэсэн яриа хөөрөө байдаг даа, энэ нь жалга таарсан гэсэн л үг, бүдүүн тоймоор хэлэхэд. Эрэгт нь очвол зах нь үл харагдах далай.
Зургийн зүүн гар талд байгаа нь Үүрэг нуур. Том биш, талбайгаар Увс нуураас 14 дахин бага боловч манайд эхний 10-д багтах нуур. Улаангомоос 100 км. Хойш чиглэн гарч тэгш сайхан замаар алгуур өгссөөр "Улаан даваа" гэх нэрэндээ таарсан өнгөтэй уулсын дундуур давна, д.т.д. 1,980 м өндөр. Цаашаа уруудаж, өгсөж, бас дахин уруудсаар Үүрэг нуур орно. Өдрийн цагт бол төөрч барих явдалгүй, зам бараг өөрөө хөтлөөд хүргэнэ. Тэр хавийн уулс ер нь л нүцгэн. Төмрийн исэл ихтэй чулуулгаас бүрдсэн тул улаан өнгөтэй биз ээ. Бас энэ улаан өнгө өгөршил ихтэй хуурай нутаг болохыг илтгэнэ. Энэ хавийн уул толгодыг харахад хэзээ нэгэн цагт, хэдэн арав, магадгүй хэдэн зуун сая жилийн дараа элэгдэлд орсоор, орсоор Перугийн Виникунка-Солонгон уул шиг болох биз ээ гэж бодогдоно. Энэ тухай тэмдэглэл өмнө бичсэн: https://www.facebook.com/share/v/1EgKZxn9ST/
Чулуу, шороо гээч тэр чигтээ элдэв төрлийн химийн элементийн хольц. Ямар элемент их байна, тэрийгээ дагаад өнгө, хатуу, зөөлөн, жин, нягт гээд өөр өөр болдгоос биш гарал үүслээрээ 3 төрөлд; шинж чанар, найрлагаараа 10 үндсэн төрөлд ангилагддаг тухай сургуульд үздэг, газарзүйгээр.
Үүрэг нуур ёстой л хадны завсар хавчуулагдсан гэх үг жинхэнэ тохирохуйц, битүү хонхорт үүссэн өвөрмөц тогтоцтой. Гэлээ гээд газар нь өндөр, огцом намсана. Бараг нуур хүрэхийн алдад газрын өндөр д.т.д. 1,540 м байснаа төдхөнөө 100 м буурч нуурын урд эрэгт 1,440 м гарч байна лээ, зураг оруулав. Энэ нь Увс нуураас бараг 2 дахин өндөрт гэсэн үг. Увс нуур д.т.д.759 м. Зураг дээр баруун талдаа яльгүй сэтэрхий харагдах нь хамгийн том цутгал болох Харигийн гол орж ирж байгаа хэсэг, зүүн талынх нь нөгөө Улаан Даваа. Бусдаар бол тал талаасаа сүрлэг өндөр уулсын бэлээс уруудан буусан налуу тал нууртаа тулна. Эргийн шугамын хэрчигдэл бага, хэсэгхэн зайд бол шугам татсан мэт шулуун байдгийг нь зурагт үзүүлэх гэж хичээлээ. Захдуухан 2 жижиг арал цухуйх агаад шувууд их, Хяргасын Хэцүү хадтай төстэй харагдана.
Нуурын өмнө Цахир толгой орчимд хүрмэн чулуу их тархсан, ан цав их, цуурсан, толь хад үүссэн нь Үүрэг нуур тектоник, тэр тусмаа хагарлын грабен хотгорт үүссэнийг гэрчилнэ. Энэ нь зөрөг үүсэхэд доош суусан хэсэг, сурах бичигт зураг хөрөгтэйгээ байдаг, ЭЕШ энэ тэрд их ордог сэдэв, грабен, горст гээд.
Үүрэг нуурын хөвөөгөөр хүн амьтангүй, бараг эль хуль, наадмын үеэр л шавдаг байх. Өндөр газар болохоороо эрт сэрүүсдэг. Цахир толгойн дэргэд л ганц жижиг кемп бий. Ор хөнжил нь том буудлынх шиг цав цагаан, угаасаа тэр хавийнхан эвдрээгүй зан сайтай, жинхэнэ ориг сайхан амьдралыг харж болно тэнд.
Монгол орны нууруудын тухай газарзүйн судалгаа их хийгдсээн, одоо ч манай залуучуудын бүтээл чамлахааргүй их, интэрнэтээр ч дүүрэн бий. Энэ бол зөвхөн олон нийтэд зориулсан энгийн мэдээлэл болно.
Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.8.4
