Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu

Ойрд дулаарах эсэхийг сонирхохгүй хүн алга. Хүүхдүүд амарч, явдал суудал эхэлж байгааг ч хэлэх үү. Хэн юу хэлэх бол гэж хүлээхийн оронд та өөрөө өөртөө цаг уурч болох нь илүү амар. Тэнгэр ямар байхыг хэрхэн мэдэж болох вэ? 2 жишээ дурдья.

Эхнийх: https://zoom.earth/ хэрэглэхэд маш хялбар. Зүүн гар талд буй цэсээс температур, хур тунадас гэх мэтээр сонгоно, хайлт дээр газраа сонгоно. Ж-нь: Би Арвайхээр явах гэж байгаа тул Arvaikheer гэж бичээд дарахад бороо иймэрхүү гарч байна.

Дараачийнх нь https://windy.com/ Аймгийн төвүүдийн нэртэй тул газрын баримжаа авахад давуу талтай, илүү их мэдээлэл авч болно. Нэлээд өмнө энийг "заасан", хүүхдийн баярын үеэр😀. https://www.facebook.com/share/p/1E1SfFS8ze/
Харьцуулбал аль нь зүгээр байна?

Бороотой эсэхийг 3 дахь өдөр, 25 ны 12 цагийн байдлаар, температурыг 13:00 цагийн байдлаар сонгож харахад ийм гарч байна. Зураг бүр дээр бичив. (Тэр өдрөө бас өөрчлөгдөж болно шдэ, гэхдээ нэг их хол буухгүй байх).

Бүр нарийн, өдөр өдрөөр, эсвэл цаг цагаар ямар байхыг мэдье гэвэл https://www.metoffice.gov.uk/ ашиглаарай. Metoffice бол Их Британийн үндэсний цаг уурын алба, 1854 онд байгуулагдсан.

Бүр илүү их мэдээлэл авах бол https://www.timeanddate.com/ Өөр ч маш олон бий, толгой эргэхийн нэмэр, тоймтой ганц нэг байхад болох биз ээ.

"Цас орно гэж цаг агаарынхан худал хэлжээ
Барих барьцгүй байгалийн үзэгдэл аргагүй биз ээ" гээд нэг шүлэг байдагсан, мэдэх нэг нь мэдэх байх.
Одоо цаг үе өөр болж энгийн ганц товч дараад л дээрх байдлаар өөрсдөө хэрэглээд баримжаа аваад сурчихвал хүний царай харахгүй, ам асуулгахгүй😀. Гэхдээ мэргэжлийн цаг уурын байгууллагын мэдээ, анхааруулга л гол шүү дээ, нарийн юманд.

https://geoforum.mn/mn/103/0/57 Хийн мандал

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.23

Өнөөдөр, 6.21-нд нар буцаж, 2026 оны Астрономын зун УБ-ын цагаар 16:24-д эхлэв.

Summer solstice 2026 in UB гээд дараарай. June 21 at 4:24 PM ULAT гэж гарна. ULAT- Ulaanbaatar Time-"УБ-ын цаг" гэснийг товчилж олон улсад тэмдэглэдэг стандарт нэршил.

Үдийн нарны эгц тусгал эхний зураг дээр тодруулсан 2 шугамын хооронд шилжинэ. Өнөөдөр Мэлхийн зам дээр ирээд цаашаа буцаж байна. Энэ нь хойд хязгаар болох тул манай нутагт нар хэзээ ч 90° тусахгүй, гэвч энэ үеэр өдөр хамгийн урт, хойшлох тутам уртассаар, уртассаар цагаан шөнө болж байна, Санкт өдийд орвол үзнэ🧐.

Нар буцна гэдэг нь ямар учиртай вэ? Жилийн өмнө бичсэнээ хуулав: https://www.facebook.com/share/p/17AYkCDDNn/

------------------------------------------------------------
Энэ жилийн хамгийн урт өдөр УБ-ын цагаар 2025.6.21. 10:42 цагт тохиож байгаа юм байна. Нар буцав. Өнөөдөр үд дундын нар Мэлхийн зам дээр 90° буюу хамгийн эгц тусаад маргаашнаас буцаад цаашлах тул “нар буцах” хэмээн манайхан нэрлэдэг нь тун оновчтой үг юм. Маргаашнаас өдөр бага багаар богиносч эхлэх нь. Гэвч болоогүй ээ, 9 сарын 21 хүртэл өдөр нь шөнөөсөө урт байсаар л байна.

Зун үзэхгүй нар буцлаа гэж харамсаад хэрэггүй. Астрономын хувьд авч үзвэл, өнөөдөр л зун эхэлж байгаа шүү дээ. Иймд зуны туйлын өдөр ч гэж нэрлэдэг.

Нар буцах энэ үеэр дэлхийн хойд хагасад нарнаас хамгийн их цацраг ирнэ. Гэвч хамгийн дулаарах үе нь бүтэн сараар хоцрох буюу 7-р сарын 20 орчим байдаг. Гал түлсэн дор пийшин халж амждаггүй, плитка, индүү ч тэр залгасан дор халдаггүй, халах хүртэл хугацаа ордог доо. Үүнтэй л нэгэн адил юм даа. Нарнаас ирж буй цацраг дэлхийн гадаргад шингэж барина, эргээд агаарын температур нэмэгдэх гэсээр байтал цаг орно л гэсэн үг. Учир юу хэмээвээс, агаар нарнаас ирэх цацрагаар шууд халахгүй, газрын гадаргаасаа эхлэн халдаг. Ийм учраас дээшлэх тутам, өндөрт гарах тутам температур буурдаг зүй тогтолтой билээ (тропосферийн хүрээнд).

Дэлхийн өмнөд хагасын тухайд бол өнөөдөр өвөл эхэлж, өмнөд туйлын цагариг дээр нар мандахгүй, урагшлах тутам шөнө нь уртассаар өмнөд туйл дээр 6 сар нар гарахгүй.

Хойд хагасын хувьд энэ бүхэн эсрэгээрээ х.ө.66.5°-аас цааш нар жаргахгүй, “Ленинградын цагаан шөнө” үргэлжилж буй. 24 цагийн туршид нар жаргахгүй, тэнгэрийн хаяагаар л тойроод явах тул шөнө дундын нар гэж нэрлэдэг.

Газарзүйн англи хэл:
Summer solstice-зуны туйлын өдөр, нар буцах өдөр
Midnight sun-Шөнө дундын нар

Дэлгэрэнгүйг Е.Б.Дэлхий судлал, хууд. 38-40. Дэлхий нарыг тойрох хөдөлгөөн. https://www.geoforum.mn/mn/103/0/57

PS: Шинэ зураг оруулж, тайлбар бичив. Сүүлийнх нь 7-р ангийн газарзүйн сурах бичигт оруулсан зураг. Бүтэн үзэх: https://geoforum.mn/mn/62/0/39

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.21

Эхний зураг дээрх жижиг цэг бол бас одоо анхааралд өртөөд буй Курасао, Карибын тэнгист оршдог Нидерландын Антилын арлуудын нэг, 2010 оноос автономит улс болсон. Өмнө дурдсан Кабо Верде-ээс 10 дахин бага. Урт нь УБ-аас Мэлхий хад хүрэх дайны, өргөн нь ердөө 5-10 км. 150к орчим хүнтэй. Бие нь жижиг ч бэлчээр нь..гэдэг шиг газар байна.

Венесуэлийн эргээс 60-аадхан км зайтай гэхээр газрын тосон дээр суусан гэсэн үг. Булаацалдахаас ч аргагүй байрлал. Газарзүйн их нээлтийн үеэс эхлээд анхааралд өртөн 400-аад жил боолын худалдааны гол боомт байсан. Анх Испани, дараа нь Нидерланд, Англи, дахиад Нид. гээд олон ч гар дамжсан, бас чиг зовлон үзсэн газар болтой. Энд бүр 1918 онд Shell газрын тосны үйлдвэрээ байгуулсан нь манай 21 оны хувьсгалаас 3 жилийн өмнө юм. Тэгэхээр хөл бөмбөг энээ тэрээ бол аргагүй байх л даа.

Яагаад гэвэл Курасао байрлал нь зангилаа болохоос гадна эх газрын тан буюу шельф дээр оршдог. Шельф бол далайн эрэг дагуух 200 м хүртэл гүн налуу хэсэг, хамаг юм тунан тогтдог тул баялгийн үүр уурхай болдог, я/я газрын тос, байгалийн хий хамгийн их хуримтлагддаг. Венесуэлийн жаргал, зовлон ч бас элбэг дэлбэг "эх газрын шельф" заяасантай холбоотой билээ. Карибын бусад жижиг арлуудын хувьд, нэг бол галт уулын нум дээр үүссэн ийм шельф байхгүй, эсвэл шүрэн арлууд учир газрын тос үүсэх нөхцөл бүрддэггүй болно.

Курасао манайхаас илүү хур бороотой, 350-400 мм боловч тэр орчимдоо хуурай уур амьсгалтайд ордог ажээ. Учир нь зүүнээс ирэх пассат замдаа хамаг чийгээ дуусгаад энд ирдэг, бас уул бараг үгүй тул хажууг даган дээш хөөрч усны уур нь өтгөрнө барина гэсэн юм бараг үгүй, шуураад л өнгөрдөг гэсэн үг. Эндээс жишээлбэл, далайд ойрхон, далайн эрэгт, далай дунд гэхээр л усан бороо асгаад байдаг гэсэн үг биш, салхины чиглэл, газрын гадаргын төрх байдал, салхин хажуу, нөмөр хажуу гээд өргөрөг ба байрлалаас үл хамаарах хүчин зүйлс бишгүйдээ байдгийн нэг тод жишээ болно.

Газарзүйд бүс нутаг, далайн ёроол, аж үйлдвэрийн газарзүй, агаарын орчил урсгал зэрэг сэдэв дээр жишээ болгоорой.

Эх сурвалж: https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom
Британника https://www.britannica.com/place/Curacao
Зургууд дээр тайлбар бичив.

Google Map дээр харагдах Barranquilla нь сая дуу хуураа өргөсөн Шакира-ийн төрсөн хот, хүрэл хөшөөгөө босгуулчихсан бүсгүй байна лээ. Өвөл Кариб явсан заримаас энд дурдсан буй: Cartagena-Колумби: https://www.facebook.com/share/r/1EcxsgPiyz/

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.19

Шуугиулаад байгаа Кабо Верде гэж улс Африкийн эргээс 500–700 км зайд Атлантын далайд, 10 орчим жижиг арлаас бүрддэг. Энэ арлууд нийлээд, нийлээд бүх нутаг нь манай УБ-аас бага талбайтай-4,033 км². УБ хотынх 4,704 км². Португалаас 1975 онд тусгаар тогтносон гэхээр миний үеийнхнээс хол дүү, таануусын ч ихэнхээс дүү байх, энэ улс.

Атлантын далайн ихэнх арлууд шиг тектоникийн хавтангийн яг зааг дээр биш, гол нурууны хяраас арай зүүн тийш, Африкийн хавтан дээр уснаас цухуйсан уулсын орой юм. Арлууд нь хүрмэн чулуун лааваас тогтсон, галт уулын конус, тогоо ихтэй. Нийслэл нь Прая, хамгийн том нь болох Сантьяго арал дээрээ байдаг. Дашрамд, Чилийн нийслэл шиг Сантьяго нэртэй газар дэлхийд 150 орчим байдгаас ихэнх нь Өм Ам-д.

Хамгийн өндөр нь Фогу идэвхтэй галт уул, 2015 онд дэлбэрч зарим суурин лааванд дарагдсан ч хүмүүс дахин буцаж суурьшсан гэнэ, сүүлийн зураг.

Ногоон хошууны арал гэдгээр нь газарзүйд үздэг, англиар Cape Verde, исп. пор-аар Cabo Verde-Ногоон Хошуу гэсэн утгатай. 2013 оноос НҮБ-аас Кабо Верде гэх нэрийг албажуулсан.

620–650к орчим хүн амтай, явдал суудал их болохоор нарийн тоо байхгүй болтой. Одоо сонирхол татаад буй хөл бөмбөгчид нь ч Португал, Франц, Нидерланд-д төрсөн, өссөн, сурсан, Кабо Верде гаралтай хүмүүс гэнэ. Эх нутгаа гэсэн сэтгэлээс гадна бас өөр “шалтгаан” байлгүй л яав гэж. Юутай ч энд харагдах арал руу цувах хүмүүсийн тоо нэмэгдэх биз ээ. Гэхдээ замдаа Лиссабоноор дайрч цай цүү “ууна”, эндээс л өдрийн хэд нислэгтэй, очоод португал хоол иднэ, соёлыг нь үзэж барина, хаа байсан Африкт шүү дээ😳

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu

Зураг: Британника: https://www.britannica.com/place/Cabo-Verde

Хөвсгөл нуурын усны температур хамгийн ихдээ 7 сарын сүүл, 8 сарын эхээр л эрэг орчмын гүехэн хэсэгтээ 16–20°C хүрдэг нь далайн гадаргын усны дундажтай ойролцоо юм. Дэлхийн далайн гадаргын дундаж температур 17°С. Гэхдээ харилцан адилгүй, экватор орчим далайн ус 27–30°C байдаг нь Хөвсгөлөөс дор хаяж 10°C-аар дулаан гэсэн үг. Хэр их зөрөө болохыг дурдах юун.

Энэ хэдэн зурагт далайн усны температур одоо ямар байгааг сүүлийн 30 гаруй жилийн дундажтай харьцуулжээ. 2026.6.01-07-ны байдлаар. Гэхдээ "Эль Ниньо эхэлсэн учраас бүх далай 2–3°C дулаарсан" гэсэн үг биш. Хамгийн их нь Номхон далайн экваторын бүсэд ердийнхөөс +1–3°C, заримдаа арай их байх нь.

Ер нь Эль Ниньо үүсэх үед далайн дундаж гадаргын температур 0.1–0.5°C орчим нэмэгддэг гэнэ. Биеийн халуунд бол ийм бага хэмжээ мэдэгдэхгүй, том нуурт ч тэр. Хөвсгөл нуурын ус 17°C-ээс 17.5°C болох нь бараг анзаарагдахгүй. Гэхдээ дэлхийн бүх далайн дундаж температур 0.5°C-ээр нэмэгдэнэ гэдэг маш их хэмжээ. Дэлхийн гадаргын 71 хувийг бүрхдэг төсөөлөхийн эцэсгүй их усны температур яльгүй нэмэгдэх нь асар их өөрчлөлтөд хүргэнэ.

Дэлхийн дулааны 90% гаруйг далай шингээдэг тул дундаж температур 0.5°C орчим нэмэгдэхэд усанд хуримтлагдах дулааны хэмжээ асар их өснө, ууршилт нэмэгдэнэ, агаарт усны уур ихсэнэ, аадар бороо орох нь ихсэнэ, үер, хар салхи нэмэгдэнэ, улмаар наанадаж биднүүсийн амьдрал, цаанадаж эдийн засаг гээд л яваад өгнө. Дулааны тэлэлтээс болж далайн түвшин ч нэмэгддэг гэнэ.

Газарзүйгээр ЭЕШ өгөх хүүхэд, бэлдэж буй багш нарт хэрэг болох байх, энэ ойлголт. Зураг тус бүр дээр тайлбарлав.

Sea Surface Temperature Далайн гадаргын температур
Pacific ocean-Номхон далай

Эх сурвалж: European Space Agency (ESA) https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Our_oceans_are_in_hot_water Зургуудыг энэ анимайшн-ээс оруулав.

Е.Б. Дэлхий судлал. Далайн усны температур: https://geoforum.mn/mn/103/0/57

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.16

Амралтын өдөрт тань ая нэмье. Дэлхийн хамгийн том далайн эрэг дээр оршдог ч маш хуурай, үүлтэй тэнгэр, чийгтэй мананд хучигдан байнга горьдох хэдий ч тэнгэрээс юм дусна гэж үгүй. Жигтэйхэн харамч, жилд 10-20 мм бороо орвол их юм. Манай хамгийн хуурай говь нутгаас ч маш бага хэмжээ.

Энэ бол Лима. Хуурай цөлөөр хүрээлэгдсэн, манан дунд оршдог ч дэлхийн хамгийн хуурай нийслэл. Жилд 250 орчим өдөр манантай, бүрхэг. Газарзүйд энэ мананг Гаруа гэж нэрлэдэг. Байнга бүрхэг, наргүй, манантай байдаг бол хэцүү ее. Бид одоо ямар их нар хүсэж байгаа билээ😃. Яагаад тэр вэ?

Уг нь Перу 2,400 км урт далайн эрэгтэй. Гэвч өмнө зүгээс, нарийн яривал Антарктид талаас ирэх хүйтэн урсгалаас болоод тэр. Хүйтэн агаар хүнд, доош сууна, ууршилт явагдахгүй, далайн хүйтэн агаар эргийн дулаан агаартай холилдон манан үүснэ гэвч бороо орохгүй.

Экватор орчмыг сэрүүцүүлэхээр Перугийн эрэг даган хойшлох энэ урсгалыг Германы газарзүйч Александр Гумбольд нээсэн. Гумбольдын, эсвэл Перугийн гэгдэх энэ хүйтэн урсгал ба Эль-Ниньо үүсэх гол хэргийн эзэн. Өмнө постод дурдсан. https://www.facebook.com/share/p/1E6rjQLAUE/

Нэмж сонирхуулахад, Лима хот 10 сая хүнтэй, улсынх нь хүн амын гуравны нэг. Төв талбай нь мөнөөх л Плаза де Армас. Өм Ам-ийн бүх хот том жижиг гэлтгүй төв талбай нь ижил нэртэй, Plaza de Armas. Испаничуудын өгсөн нэр. Зарим нь Plaza Mayor-голдуу Европ талдаа. Тийшээ зүглэх бол зун нь зүгээр, манайхаар өвөл. Юутай ч зундаа бол төв талбайдаа бүжиг танц хийгээд, аянчин жуулчдын нүд хужирлах юм ихтэй сайхан газар юм билээ, хальт харахад. Өдийд тэнд өвөл болж байгаа болохоор сэрүүн талдаа л байгаа байх даа.🧐.

Зургууд дээр тайлбар бичив.

PS: Явсан суусан тухай гэхээсээ илүү газарзүйн агуулгыг гаргахыг хичээдэг билээ. Ж-нь: Энэ мэдээлэл далайн урсгал, уур амьсгалд нөлөөлөх байдал, хотжилт, өмнөд хойд хагасын улирлын ялгаа, соёлын газарзүйд хамаарна. Манай багш нар бол сайн мэднэ өө.

Humboldt Current -Гумбольдтын урсгал

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.14

Манай орны гол мөрдийн ус хаа байсан тэртээ хол Хойд Мөсөн далайд хэрхэн хүрдэг вэ? Енисей мөрөн манай нутгаас эх авч 2 замаар ус "зөөнө". Шар өнгөөр дүрсэлсэн нь Енисей мөрний сав газар.

Голын сав газар гэдэг нь уулыг хярлаж, хамгийн өндөр цэгийг дагах ус хагалбарын шугамаар зааглагдах ба энд шар өнгөөр үзүүлсэн талбай нэг жишээ нь болно. Ажиглавал, Енисей мөрний сүлжээ хичнээн ч учир тоймгүй юм, Байгал нуур ч тэр, Хөвсгөл нуур ч багтсан.

Эхний зурагт өргөрөг, уртраг дүрслэгдсэн, ихэнх том цутгалуудын нэр уншигдахаар тод гарсан сайн зураг байна. Зураг дээр харагдаж буй Бий-Хэм гэдэг нь Их Енисей, Ка-Хэм нь Бага Енисей буюу Шишгэд гол хил даваад ийм нэртэй болно. Энэ их бага 2 Енисей Тува улсын нийслэл Кызыл хот хүрээд нийлнэ, тэр бэлчрээс эхлэн Енисей мөрөн гэгдэн бараг уртрагийн дагуу умрыг зорино. Нэг зам нь энэ. Харин нөгөө зам нь арай өөр, энд харагдаж байгаа?

Оросын их нэвтэрхий толь-д дурдсанаар, Енисейн сав газарт 198,620 гол мөрөн, 126,364 нуур цөөрөм байдаг гэнэ. Сав газрын нийт талбай нь 2,580,000 км² гэхээр манай улсын нутгаас 1 сая орчим км² -аар илүү болж таарах нь. Эндээс хэр хэмжээг багцаалж болох биз ээ.

Зургийг: Большая российская энциклопедия: https://bigenc.ru/t/geography

Е.Батчулуун (ред). Монгол орны физик газарзүй. Хойд мөсөн далайн ай савын голууд: https://geoforum.mn/mn/103/0/24

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.10.

Хүйтрүүлэгч Ла Нинья (La Niña): Перугийн эргийн орчимд Номхон далайн гадаргын ус ердийнхөөсөө илүү хүйтрэх үзэгдэл. Эль-Ниньо гэх “хүү”-тэй байсгээд солигддог “охин”, өмнөх постод дурдсан, эсрэг үйл явц нь. Бүр хожуу, 1980-аад оноос яригдах болсон энэ Ла Нинья хэрхэн үүсэх вэ?

Зүүн өмнөд пассат салхины хүч нэмэгдэнэ. Үүнээс болоод Эль Ниньо-ийн үед "дарагдаж" саармагжиж байсан Перугийн хүйтэн урсгал эрчимжин, бүр Австрали, Индонезийн эрэг хүрнэ. Тэнд хур тунадас орох боловч Өмнөд Америкийн баруун эрэг хуурайшна гэх зэргээр зарим газар бороо хуртай, зарим газар үгүй. Нэг жишээ нь 2011 онд Ла-Нинья болсноос Африкийн зүүн эрэгт айхтар ган болж, өлсгөлөн нүүрлэж байв (Сүүлийн зураг).

Энгийнээр ойлговол, ердийн жил бүх юм байгалийн жамаараа, харин пассат салхины хүч суларвал Эль Ниньо болно, энэ салхины хүч нэмэгдвэл Ла Нинья болно. Дашрамд, пассат гэдэг нь зүгээр нэг салхи биш. Дэлхийн бөмбөрцгийн, тэр тусмаа экватор орчмын хувь заяаг тодорхойлж байдаг хийн мандлын том орчил хөдөлгөөн юм. Хэзээ ч зогсохгүй, байнга, нэг чигийн учир сургуулийн газарзүйд "тогтмол салхи" гэсэн бүлэгт үздэг.

Энэ 2-ын аль аль нь зүгээр нэг далайн усны температур нэмэгдэх, буурах үзэгдэл биш, салхи–далай–агаар бүгд "хамтран" хаана яах ийхийг "удирддаг" бүхэл бүтэн систем юм. Ямар ч улс төрөөс хамаарахгүй, хэнбугай ч байсан түүний дор бөхийнө 😉.

Нөгөөтэйгүүр, хоорондоо хамааралгүй юм гэж үгүй, байгалийн бүх үзэгдэл, юмс гинжин холбоотой, түүнээс ангид орших нийгэм, хүн гэж үгүйг илэрхийлэх нэг жишээ болно.

PS: Пассат салхи. Газарзүй IV, 10-р ангийн сурах бичиг, хууд 115-116. https://geoforum.mn/mn/62/0/42 -ном бүтнээр

Е.Батчулуун, З.Мөнхөө. Ерөнхий физик газарзүй. 9-р анги. хууд 55-56. https://geoforum.mn/mn/62/0/41 -ном бүтнээр

Е.Б. Дэлхий судлал. https://geoforum.mn/mn/103/0/57

ENSO-ийн хүйтэн үе шат.
Зургууд: NOAA Climate.Gov эх сурвалжийг тус бүрд нь бичив.

Ембүү Батчулуун Batchuluun Yembuu 2026.6.8