TTEC English Language Training Centre

"ပျောက်ဆုံးသွားသော ကျောင်းတော်ဝင် ရွှေတံဆိပ်"

နှစ်စဉ်ကျင်းပမြဲဖြစ်တဲ့ ထူးချွန်ဆုပေးပွဲ မတိုင်ခင် တစ်ရက်မှာ ကျောင်းအုပ်ကြီးရဲ့ ရုံးခန်းထဲကနေ အဖိုးတန် "ရွှေတံဆိပ်" ကြီး ပျောက်ဆုံးသွားပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ရုံးခန်းနားမှာ ရှိနေတဲ့ ကျောင်းသား ၄ ယောက်ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးဖို့ ခေါ်ယူလိုက်ပါတယ်။

၁။ Critical Thinking
(ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု)
ပထမကျောင်းသားက အခင်းဖြစ်ပွားတဲ့နေရာကို အရင်ကြည့်ပါတယ်။ ကျောင်းစောင့်က **"ပြတင်းပေါက် မှန်ကွဲနေလို့ သူခိုးက အပြင်ကနေ ဝင်ခိုးတာ ဖြစ်ရမယ်"** လို့ ပြောပါတယ်။

* ဒါပေမဲ့ ပထမကျောင်းသားက မှန်ကွဲစတွေဟာ "အပြင်ဘက်" ကို ရောက်နေတာကို သတိထားမိသွားတယ်။

* "တကယ်လို့ သူခိုးက အပြင်ကနေ ဝင်တာဆိုရင် မှန်ကွဲစတွေက အထဲကို ကျရမှာပေါ့။ အခုက အထဲကနေ အပြင်ကို ကွဲထားတာဆိုတော့ ဒါဟာ တစ်ယောက်ယောက်က သူခိုးဝင်သလိုဖြစ်အောင် တမင်ဟန်ဆောင်ထားတာပဲ" လို့ ဝေဖန်ပိုင်းခြားလိုက်ပါတယ်။

* အပေါ်ယံမြင်ကွင်းကို မယုံဘဲ **ဆန့်ကျင်ဘက် အထောက်အထား**ကို ရှာတာဟာ **Critical Thinking** ပါပဲ။

၂။ Analytical Thinking
(ဝေဖန်ဆန်းစစ်တွေးခေါ်မှု)

ဒုတိယကျောင်းသားကတော့ ရုံးခန်းထဲက အချက်အလက်တွေကို စုဆောင်းပါတယ်။

* သူက ဒီနေ့ ရုံးခန်းထဲကို ဘယ်သူတွေ ဝင်ထွက်သွားသလဲဆိုတဲ့ "ဝင်ထွက်စာရင်း" ကို ကြည့်ပါတယ်။ ပြီးတော့ ကျောင်းစောင့်၊ သန့်ရှင်းရေးဝန်ထမ်းနဲ့ ဆရာမတို့ရဲ့ အချိန်ဇယားတွေကို **အပိုင်းပိုင်းခွဲပြီး** နှိုင်းယှဉ်ပါတယ်။

* "ရွှေတံဆိပ် ပျောက်တဲ့အချိန်နဲ့ ဒီလူတွေရှိနေတဲ့ အချိန်တွေကို တိုက်စစ်ကြည့်ရင် မသင်္ကာစရာကောင်းတဲ့ အချိန်လွတ်က ၅ မိနစ်ပဲ ရှိတယ်" လို့ အဖြေထုတ်လိုက်တာဟာ **Analytical Thinking** ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ Logical Thinking
(ယုတ္တိဗေဒနည်းကျ တွေးခေါ်မှု)

တတိယကျောင်းသားကတော့ ရလာတဲ့ အချက်အလက်တွေကို အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပါတယ်။

* "အကယ်၍ သူခိုးက အပြင်ကလူ မဟုတ်ဘူးဆိုရင် အထဲကလူပဲ ဖြစ်ရမယ်။ အထဲကလူဆိုရင်လည်း သော့ရှိတဲ့သူ ဖြစ်ရမယ်။ သော့ရှိတဲ့သူတွေထဲကမှ အဲဒီ ၅ မိနစ်အတွင်းမှာ အခန်းနားမှာ ရှိနေတဲ့သူဟာ ဘယ်သူလဲ?"

* သူက **"A ဆိုရင် B ဖြစ်ရမယ်"** ဆိုတဲ့ ယုတ္တိနည်းကျ အစဉ်လိုက် တွေးခေါ်ပြီး တကယ့်တရားခံကို ကျဉ်းမြောင်းအောင် လုပ်လိုက်တာဟာ **Logical Thinking** ပါ။

၄။ Creative Thinking
(ဖန်တီးမှုပါဝင်သော တွေးခေါ်မှု)

တရားခံကို သိပြီဆိုပေမယ့် သက်သေပြဖို့ ရွှေတံဆိပ်ကို ဘယ်မှာဝှက်ထားလဲ ရှာမတွေ့ဖြစ်နေပါတယ်။

* စတုတ္ထကျောင်းသားက အခန်းထဲမှာရှိတဲ့ "ငါးကန်" ထဲက ရေတွေ နောက်နေတာကို သတိထားမိတယ်။ သူက ပုံမှန်အတိုင်း လက်နဲ့မနှိုက်ဘဲ အခန်းထဲက လေစုပ်စက်ကို ပြောင်းပြန်သုံးပြီး ရေထဲက အရာဝတ္ထုတွေကို ဆွဲတင်ကြည့်ဖို့ အကြံရပါတယ်။

* သူက လေစုပ်စက်ကို ရေစုပ်စက်အဖြစ် **တီထွင်ဆန်းသစ်** သုံးလိုက်တဲ့အခါ ငါးကန်အောက်ခြေမှာ ဝှက်ထားတဲ့ ရွှေတံဆိပ်ကို ရှာတွေ့သွားပါတော့တယ်။ ဒါဟာ **Creative Thinking** ပါပဲ။

ဒီလိုနဲ့ သူငယ်ချင်း ၄ ယောက်ရဲ့ တွေးခေါ်မှုတွေကြောင့် ကျောင်းရဲ့ ဂုဏ်ဆောင် ရွှေတံဆိပ်ကြီးကို ပြန်လည်ရရှိသွားပါတယ်။

* "သူခိုးက မှန်ကို အထဲကနေ ဘာလို့ ခွဲတာလဲ?" (**Critical**)

* "အချိန်ဇယားတွေကို ဘာလို့ တိုက်စစ်တာလဲ?" (**Analytical**)

* "တရားခံကို ဘယ်လိုနည်းနဲ့ ကျဉ်းမြောင်းအောင် လုပ်တာလဲ?" (**Logical**)

* "လေစုပ်စက်ကို တခြားနည်းနဲ့ သုံးတာက ဘာလို့ ထူးခြားတာလဲ?" (**Creative**)

ဆရာနိုင်

"တောအုပ်ထဲက ပဟေဠိအိမ်ကြီး"

သူငယ်ချင်း ၄ ယောက်ဟာ တောတွင်းခရီးထွက်ရင်း လမ်းမှားပြီး ထူးဆန်းတဲ့ စက်မှုပညာရှင်ကြီးတစ်ဦးရဲ့ အိမ်ကြီးထဲကို ရောက်သွားကြပါတယ်။ အိမ်ထဲရောက်တာနဲ့ တံခါးတွေအားလုံး ပိတ်သွားပြီး နံရံက စပီကာကနေ "ဒီအိမ်ထဲကနေ ၆ မိနစ်အတွင်း ထွက်နိုင်အောင် ကြိုးစားကြ၊ မထွက်နိုင်ရင် ဒီအိမ်ကြီးက မြေအောက်ထဲကို ငုပ်လျှိုးသွားလိမ့်မယ်" လို့ အသံထွက်လာပါတယ်။

# # # ၁။ Critical Thinking
(ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု)
ပထမလူငယ်က အသံထွက်လာတဲ့ စပီကာကို သေချာနားထောင်ပါတယ်။ သူက ချက်ချင်းမကြောက်ဘဲ စဉ်းစားတယ် -

* "ဒီအသံက လူအစစ်လား၊ အသံသွင်းထားတာလား? အိမ်ကြီးက တကယ်ပဲ မြေအောက်ထဲ ငုပ်လျှိုးနိုင်လို့လား? ဒါဟာ ငါတို့ကို ခြောက်လှန့်ပြီး အမှားလုပ်အောင် တမင်ဖန်တီးထားတာ ဖြစ်နိုင်တယ်"
* သူက အခြေအနေတစ်ခုကို **အရှိအတိုင်း မျက်စိမှိတ်မယုံဘဲ** သံသယနဲ့ စစ်ဆေးပါတယ်။ အဲဒီအခါမှာ အိမ်ကြီးဟာ တကယ်ငုပ်လျှိုးမှာမဟုတ်ဘဲ "ယန္တရားတချို့" ကသာ လှုပ်ရှားနေတာဖြစ်ကြောင်း သတိထားမိသွားပါတယ်။
ဒါဟာ **Critical Thinking** ပါ။

# # # ၂။ Analytical Thinking
(ဝေဖန်ဆန်းစစ်တွေးခေါ်မှု)
ဒုတိယလူငယ်က အခန်းအလယ်က သော့ခတ်ထားတဲ့ ဒိုင်ခွက်ကြီးကို ကြည့်ပါတယ်။
* သူက ဒိုင်ခွက်မှာပါတဲ့ ဂီယာဘီးတွေ ဘယ်နှခုရှိလဲ၊ တစ်ခုချင်းစီက ဘယ်ဘက်ကို လည်နေသလဲ၊ ဘယ်ဂီယာက ဘယ်တံခါးနဲ့ ချိတ်ဆက်နေသလဲဆိုတာကို **အပိုင်းပိုင်းခွဲပြီး** လေ့လာပါတယ်။
* "ဒီဂီယာလေးကို ရပ်လိုက်ရင် ညာဘက်က တံခါးပွင့်မယ်" ဆိုတာကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ တွက်ချက်လိုက်တာဟာ **Analytical Thinking** ပါပဲ။

# # # ၃။ Logical Thinking
(ယုတ္တိဗေဒနည်းကျ တွေးခေါ်မှု)
တတိယလူငယ်က ဒိုင်ခွက်ကနေ ထွက်လာတဲ့ ဂဏန်းပဟေဠိကို ကြည့်ပါတယ်။
* "အကယ်၍ ငါတို့က နံပါတ် (၅) ကို နှိပ်ရင် တံခါးက ပွင့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ (၅) ကို နှိပ်ဖို့အတွက် အရင်ဆုံး (၂) နဲ့ (၃) ကို ပေါင်းရမယ်။ (၂) နဲ့ (၃) ကို ရဖို့အတွက် ဘေးက ခလုတ်တွေကို အစဉ်လိုက် နှိပ်ရမယ်"
* သူက **အကြောင်းနဲ့ အကျိုး (Cause and Effect)** ကို စနစ်တကျ အဆင့်လိုက် စဉ်းစားပြီး "ဒါလုပ်ရင် ဒါဖြစ်မယ်" ဆိုတဲ့ လမ်းကြောင်းအတိုင်း မှန်ကန်အောင် ဆောင်ရွက်တာဟာ **Logical Thinking** ပါ။

# # # ၄။ Creative Thinking
(ဖန်တီးမှုပါဝင်သော တွေးခေါ်မှု)

နောက်ဆုံးတံခါးမှာတော့ သော့ပေါက်က ပျက်စီးနေပြီး ဘယ်လိုမှ ဖွင့်လို့မရတော့ပါဘူး။ အချိန်ကလည်း ကုန်ခါနီးနေပါပြီ။
* စတုတ္ထလူငယ်က ဘေးနားမှာရှိတဲ့ သံလိုက်တုံးလေးတွေနဲ့ ကလေးကစားစရာ ကြိုးကွင်းလေးတွေကို တွေ့သွားပါတယ်။ သူက သံလိုက်ကို ကြိုးကွင်းမှာ ချည်ပြီး သော့ပေါက်ထဲက ပြုတ်ကျနေတဲ့ သံစိုင်လေးကို အပြင်ကနေ ဆွဲတင်လိုက်ပါတယ်။
* တခြားသူတွေ မတွေးမိတဲ့ **"ပစ္စည်းတစ်ခုကို မူလရည်ရွယ်ချက်မဟုတ်ဘဲ အခြားနည်းလမ်းနဲ့ အသုံးချခြင်း"** ကို သုံးပြီး လွတ်မြောက်လမ်း ရှာလိုက်တာဟာ **Creative Thinking** ဖြစ်ပါတယ

သူငယ်ချင်း ၄ ယောက်စလုံးရဲ့ တွေးခေါ်ပုံတွေ ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါ ၆ မိနစ်မပြည့်ခင်မှာပဲ အိမ်ကြီးထဲကနေ ဘေးကင်းစွာ ထွက်ခွာနိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။

ဒီဇာတ်လမ်းကနေ ပေးတဲ. သင်ခန်းစာ ကတော့:

1. **Critical:**
မထိတ်လန့်ပါနဲ့၊ အမှန်တရားကို အရင်ရှာပါ။

2. **Analytical:**
ပြဿနာကို အသေးစိတ် ခွဲထုတ်ကြည့်ပါ။

3. **Logical:**
စနစ်တကျ အစီအစဉ်ချပါ။

4. **Creative:**
နည်းလမ်းသစ်တွေနဲ့ ကြံဆပါ။

ဆရာနိုင်

"အနာဂတ်မြို့တော်ရဲ့ ပျောက်ဆုံးနေသော စွမ်းအင်"

အနာဂတ်ကာလ မြို့တော်တစ်ခုမှာ တစ်နေ့တော့ မြို့တစ်မြို့လုံးရဲ့ စွမ်းအင်တွေ ရုတ်တရက် ပြတ်တောက်သွားပါတယ်။ စက်ရုံတွေ၊ ယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်တွေနဲ့ ကျောင်းတွေအားလုံး အမှောင်ကျသွားခဲ့တယ်။ အဲဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းဖို့ လူငယ်ပညာရှင် ၄ ယောက်ကို မြို့တော်ကောင်စီက တာဝန်ပေးလိုက်ပါတယ်။

# # # ၁။ Critical Thinking
(ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု)
ပထမလူငယ်က စွမ်းအင်ဌာနက ထုတ်ပြန်တဲ့ **"ဒါဟာ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် ဖြစ်တာပါ"** ဆိုတဲ့ အစီရင်ခံစာကို အရင်ဆုံး စစ်ဆေးပါတယ်။
* "သဘာဝဘေးဆိုရင် ဘာလို့ ဒီမြို့တစ်မြို့တည်းမှာ ဖြစ်တာလဲ? တခြားမြို့တွေမှာ ဘာလို့မဖြစ်တာလဲ? ဒါဟာ စနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှု (System Failure) လား၊ ဒါမှမဟုတ် တစ်ယောက်ယောက်က တမင်လုပ်တာလား?"
* သူဟာ အပေါ်ယံသတင်းအချက်အလက်ကို ချက်ချင်းမယုံဘဲ **စစ်မှန်တဲ့ အကြောင်းရင်း**ကို ရှာဖွေဖို့ မေးခွန်းထုတ်တာဟာ **Critical Thinking** ပါပဲ။

# # # ၂။ Analytical Thinking
(ဝေဖန်ဆန်းစစ်တွေးခေါ်မှု)
ဒုတိယလူငယ်က မြို့တော်ရဲ့ စွမ်းအင်အသုံးပြမှုကို အပိုင်းပိုင်းခွဲပြီး လေ့လာပါတယ်။
* "စွမ်းအင်ပြတ်တောက်မှုက ဘယ်နေရာကနေ စတာလဲ?
ဘယ်အချိန်မှာ စတာလဲ?
ဘယ်လောက် ပမာဏ ပြတ်တောက်သွားတာလဲ?"
* သူက ကိန်းဂဏန်း (Data) တွေကို ကြည့်ပြီး စွမ်းအင်ပြတ်တောက်မှုဟာ ဗဟိုထိန်းချုပ်ရေးခန်းကနေ မဟုတ်ဘဲ မြို့ပြင်က ရှေးဟောင်းရေကာတာတစ်ခုဆီကနေ စတင်ခဲ့တာကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်လိုက်တာဟာ **Analytical Thinking** ဖြစ်ပါတယ်။

# # # ၃။ Logical Thinking
(ယုတ္တိဗေဒနည်းကျ တွေးခေါ်မှု)
တတိယလူငယ်ကတော့ ရေကာတာဆီကို ရောက်တဲ့အခါ ပဟေဠိတစ်ခုကို တွေ့ရပါတယ်။
* "အကယ်၍ ဒီရေကာတာက ရေတံခါးကို ဖွင့်လိုက်ရင် စွမ်းအင်ပြန်ရမယ်။ ဒါပေမဲ့ ရေတံခါးဖွင့်ဖို့အတွက် ခလုတ် (A) နဲ့ (B) ရှိတယ်။
(A) ကို နှိပ်ရင် ရေလျှံမယ်၊ (B) ကို နှိပ်ရင် စက်ကိရိယာတွေ ပျက်စီးမယ်။
ဒါဆို (A) နဲ့ (B) ကို တစ်ပြိုင်တည်း မနှိပ်ဘဲ အလယ်က (C) ကို အရင်ဖွင့်မှသာ ဘေးကင်းကင်းနဲ့ ရေစီးနိုင်မယ်"
* သူဟာ အကျိုးဆက်တွေကို ကြိုတင်တွက်ချက်ပြီး **အကြောင်းအကျိုး (Cause and Effect)** အလိုက် မှန်ကန်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချလိုက်တာဟာ **Logical Thinking** ပါ။

# # # ၄။ Creative Thinking
(ဖန်တီးမှုပါဝင်သော တွေးခေါ်မှု)
နောက်ဆုံးမှာ ရေကာတာက စွမ်းအင်ပြန်ထွက်လာပေမယ့် မြို့ထဲကို ပို့ပေးမယ့် ကြိုးတွေက ပြတ်တောက်နေတာကို တွေ့ရပြန်ပါတယ်။ ပစ္စည်းကိရိယာလည်း မစုံတော့ပါဘူး။
* စတုတ္ထလူငယ်က မြို့ထဲက ကလေးတွေ ကစားနေတဲ့ "ဒရုန်း (Drone)" ကစားစရာလေးတွေကို တွေ့သွားပါတယ်။ သူက ဒရုန်းအမြောက်အမြားကို ပေါင်းစည်းပြီး ကြေးနန်းကြိုးတွေကို တစ်ဖက်ကနေ တစ်ဖက်ကို ကူးပေးနိုင်အောင် ကြံဆလိုက်ပါတယ်။
* ရိုးရိုးရှင်းရှင်း ကစားစရာကို **အသစ်အဆန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံးချ (Innovation)** ပြီး ပြဿနာကို ဖြေရှင်းလိုက်တာဟာ **Creative Thinking** ပါပဲ။

# # # နိဂုံး
လူငယ် ၄ ယောက်ရဲ့ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် မြို့တော်ကြီးဟာ အလင်းရောင် ပြန်ရလာပါတယ်။

**ကျောင်းသားများအတွက် သင်ခန်းစာ -**
* **Critical:** အမှန်တရားကို သိဖို့ မေးခွန်းထုတ်ပါ။
* **Analytical:** ပြဿနာကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းပါ။
* **Logical:** စနစ်တကျ အစီအစဉ်ချပါ။
* **Creative:** ရှိတဲ့ အရင်းအမြစ်နဲ့ အသစ်ဖန်တီးပါ။

"ရေရှားပါးသော ကျွန်းကလေးရဲ့ သူရဲကောင်းများ"

ပင်လယ်အလယ်က ကျွန်းငယ်လေးတစ်ခုမှာ ရွာသားတွေဟာ သောက်သုံးရေအတွက် တောင်ပေါ်က စမ်းချောင်းလေးတစ်ခုကိုပဲ အားကိုးနေရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ နွေရာသီရောက်တော့ စမ်းချောင်းက ခမ်းလုနီးပါး ဖြစ်လာတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးက လူငယ် ၄ ယောက်ကို ခေါ်ပြီး ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းခိုင်းပါတယ်။

၁။ Critical Thinking
(ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု)

ပထမလူငယ်က ရွာသားတွေပြောနေကြတဲ့ "ဒါဟာ နတ်မင်းကြီး စိတ်ဆိုးလို့ ရေခမ်းတာ" ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက်ကို အရင်ဆုံး မေးခွန်းထုတ်ပါတယ်။
* "တကယ်ပဲ နတ်မင်းကြီး စိတ်ဆိုးတာလား? ဒါမှမဟုတ် အရင်နှစ်တွေထက် အပူချိန် ပိုများလာလို့လား? ဒါမှမဟုတ် စမ်းချောင်းရဲ့ အထက်ပိုင်းမှာ တစ်ခုခု ပိတ်ဆို့နေလို့လား?"
* သူဟာ လူပြောသူပြောတွေကို ချက်ချင်းမယုံဘဲ အခြေခံအကြောင်းရင်း (Root Cause) ကို ရှာဖွေဖို့ ကြိုးစားတာဟာ Critical Thinking ပါပဲ။

၂။ Analytical Thinking
(ဝေဖန်ဆန်းစစ်တွေးခေါ်မှု)

ဒုတိယလူငယ်ကတော့ စမ်းချောင်းတစ်လျှောက် လိုက်ကြည့်ပြီး အချက်အလက်တွေကို စုဆောင်းပါတယ်။
* "စမ်းချောင်းက တစ်ရက်ကို ရေဘယ်နှဂါလံ ထွက်လဲ? ရွာမှာ လူဦးရေ ဘယ်နှယောက်ရှိလဲ? လူတစ်ယောက်က တစ်ရက်ကို ရေဘယ်လောက် သုံးလဲ?" ဆိုတာကို တွက်ချက်ပါတယ်။
* သူက ရေထွက်နှုန်းနဲ့ ရေသုံးစွဲမှုကို နှိုင်းယှဉ်ပြီး "ရေ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း လေလွင့်နေတယ်" ဆိုတဲ့ အချက်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိလိုက်တာဟာ Analytical Thinking ပါ။

၃။ Logical Thinking
(ယုတ္တိဗေဒနည်းကျ တွေးခေါ်မှု)

တတိယလူငယ်ကတော့ အချက်အလက်တွေကို သုံးပြီး အဆင့်လိုက် စဉ်းစားပါတယ်။
* "အကယ်၍ ရေက ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း လေလွင့်နေတာ မှန်ရင်၊ အဲဒီလေလွင့်မှုကို တားဆီးနိုင်ရင် ရွာသားတွေအတွက် ရေအလုံအလောက် ရနိုင်မယ်။ ရေတွေက မြေကြီးထဲ စိမ့်ဝင်ကုန်တာဖြစ်လို့ မြေအောက်မှာ ပိုက်လိုင်းသွယ်ရင် ပိုကောင်းမယ်။"
* သူက အဆင့်လိုက် (Step-by-step) နဲ့ အောင်မြင်နိုင်ခြေရှိတဲ့ လမ်းကြောင်းကို ဖော်ထုတ်တာဟာ Logical Thinking ပါပဲ။

၄။ Creative Thinking
(ဖန်တီးမှုပါဝင်သော တွေးခေါ်မှု)

နောက်ဆုံးလူငယ်ကတော့ ပိုက်လိုင်းသွယ်ဖို့ ပိုက်အလုံအလောက်မရှိတဲ့ ပြဿနာကို ကြုံရပါတယ်။ သူက ပုံမှန်ပိုက်တွေအစား ကျွန်းပေါ်မှာ ပေါများတဲ့ "ဝါးပင်" တွေကို သုံးဖို့ အကြံရပါတယ်။
* "ဝါးတွေကို အလယ်က ဖောက်လိုက်ရင် ရေပိုက်လို သုံးလို့ရတယ်။ ဝါးဆစ်တွေကိုတော့ သဘာဝအတိုင်း ရေစစ် (Filter) အဖြစ် သုံးလို့ရအောင် ဖန်တီးမယ်" လို့ အကြံထုတ်ပါတယ်။
* ရှိတာနဲ့ မဖြစ်ဖြစ်အောင် အသစ်အဆန်း (Innovation) ဖန်တီးလိုက်တာဟာ Creative Thinking ဖြစ်ပါတယ်။

နိဂုံး
လူငယ် ၄ ယောက် ပေါင်းစပ်လိုက်တဲ့အခါ ဝါးပိုက်လိုင်း စနစ်သစ်ကြောင့် ရွာမှာ ရေပြန်လည် ပေါများသွားပါတယ်။
ဒီပုံပြင်ရဲ့ ထူးခြားချက် -
* Critical က အယူအဆအမှားတွေကို ဖယ်ရှားပေးတယ်။
* Analytical က ပြဿနာရဲ့ ပမာဏကို တိတိကျကျ သိစေတယ်။
* Logical က မှန်ကန်တဲ့ အစီအစဉ်ကို ချမှတ်ပေးတယ်။
* Creative ကတော့ အကန့်အသတ်တွေကြားကနေ နည်းလမ်းသစ်ကို ဖော်ဆောင်ပေးပါတယ်။

ဆရာနိုင်

Real-life Scenario (လက်တွေ့ဘဝ အခြေအနေ) တစ်ခုကို Thinking (တွေးခေါ်မှု) လေးမျိုးနဲ့ "လူသူမနီးတဲ့ ကျွန်းတစ်ကျွန်းပေါ်မှာ သောင်တင်နေခြင်း" ဆိုတဲ့ ပဟေဠိဆန်ဆန် အခြေအနေတစ်ခု။

🏝️ စိန်ခေါ်မှု- "ကျွန်းပေါ်က အသက်ရှင်သန်ရေး"
သင်နဲ့ သင့်ကျောင်းသားတစ်စုဟာ လှေပျက်ပြီး လူသူမနီးတဲ့ ကျွန်းတစ်ကျွန်းပေါ် ရောက်သွားပါတယ်။ သင့်မှာပါတာက ဓားတစ်ချောင်း၊ ပလတ်စတစ်စအချို့နဲ့ ရေသန့်ဗူးခွံအနည်းငယ် ပဲ ရှိပါတယ်။ အဲဒီမှာ Thinking လေးမျိုးကို ဒီလို အသုံးချရပါမယ်။

၁။ Analytical Thinking (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတွေးခေါ်မှု)
ပထမဆုံးအနေနဲ့ အခြေအနေကို အပိုင်းပိုင်း ခွဲခြားကြည့်ရပါမယ်။
* Facts: ငါတို့မှာ ဘာတွေရှိသလဲ? (ဓား၊ ပလတ်စတစ်၊ ရေဗူး)။ အန္တရာယ်က ဘာလဲ? (ရေငတ်ခြင်း၊ သားရဲတိရစ္ဆာန်)။
* Prioritize: ဘယ်အရာက အရေးကြီးဆုံးလဲ? လူတစ်ယောက်ဟာ အစာမစားဘဲ ရက်သတ္တပတ်ချီ နေနိုင်ပေမယ့် ရေမသောက်ဘဲ ၃ ရက်ထက်ပို မနေနိုင်ပါဘူး။ ဒါကြောင့် "သောက်သုံးရေ ရရှိရေး" ကို ပထမဆုံး ဦးစားပေးအဖြစ် ခွဲထုတ်လိုက်တာဟာ Analytical thinking ပါပဲ။

၂။ Logical Thinking
(ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာ တွေးခေါ်မှု)
အစီအစဉ်တစ်ခုကို အဆင့်လိုက် ချမှတ်တာပါ။
* Cause and Effect: ကျွန်းပတ်ပတ်လည်မှာ ပင်လယ်ရေ (ငန်သောရေ) ပဲ ရှိတယ်။ ပင်လယ်ရေသောက်ရင် ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ရေဓာတ် ပိုကုန်ခမ်းမယ် (Cause -> Effect)။
* Solution: ဒါဆိုရင် ပင်လယ်ရေကို သောက်သုံးရေဖြစ်အောင် "ပေါင်းခံ" ရမယ်။ နေရောင်ခြည်က ရေကို အငွေ့ပျံစေတယ်၊ အငွေ့ပျံတဲ့ရေက အချိုရည်ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ သိပ္ပံနည်းကျ Logic ကို သုံးပြီး အဆင့်ဆင့် စဉ်းစားရပါမယ်။

၃။ Creative Thinking
(ဖန်တီးတွေးခေါ်မှု)
လက်ထဲမှာရှိတဲ့ ပစ္စည်းတွေကို ပုံမှန်အသုံးအနှုန်းထက် ကျော်လွန်ပြီး စဉ်းစားတာပါ။
* Innovation: မြေကြီးထဲမှာ ကျင်းတူးမယ်၊ အထဲမှာ ပင်လယ်ရေထည့်ထားတဲ့ ဗူးခွံကို ထားမယ်။ ကျင်းအပေါ်ကနေ ပလတ်စတစ်စနဲ့ အုပ်မယ်။ ပလတ်စတစ်အလယ်မှာ ခဲလုံးလေး တင်ထားမယ်။
* နေပူတဲ့အခါ ပင်လယ်ရေ အငွေ့ပျံပြီး ပလတ်စတစ်မှာ ကပ်မယ်၊ ပြီးရင် ခဲလုံးကြောင့် နိမ့်နေတဲ့ အလယ်ဗဟိုကို ရေစက်တွေ စီးကျပြီး အောက်က ဗူးခွံထဲကို ရေချို အဖြစ် ကျလာပါလိမ့်မယ်။ ဒါဟာ ရှိတာလေးနဲ့ အသစ်ထွင်လိုက်တဲ့ Creative thinking ပါပဲ။

၄။ Critical Thinking
(ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု)
မိမိရဲ့ အစီအစဉ်ကို ပြန်လည် ဆန်းစစ်တာပါ။
* Evaluation: "ဒီရေက တကယ်ပဲ သောက်လို့ စိတ်ချရရဲ့လား? ပလတ်စတစ်က နေပူထဲမှာ အဆိပ်ငွေ့တွေ ထွက်နိုင်သလား? တစ်နေ့ကို ရေဘယ်လောက် ထွက်မလဲ? လူအားလုံးအတွက် လောက်ငပါ့မလား?"
* အမှားအယွင်းတွေကို ကြိုတင်တွက်ဆပြီး လိုအပ်ရင် အစီအစဉ်ကို ပြင်ဆင်တာ၊ တခြားနည်းလမ်း (ဥပမာ- မိုးရေခံခြင်း) နဲ့ နှိုင်းယှဉ်ဆုံးဖြတ်တာဟာ Critical thinking ဖြစ်ပါတယ်။

ဆရာနိုင်

"ရထားလမ်းခွဲပေါ်က ကလေးငယ်များနှင့် ခလုတ်တစ်ခု"

အပိုင်း (၁) - အခြေအနေ

မီးရထားလမ်းဟောင်းတစ်ခုရှိပါတယ်။ အဲဒီမှာ ရထားလမ်း (၂) လမ်း ခွဲထွက်သွားပါတယ်။
* ပထမလမ်း (လမ်းဟောင်း): ဒီလမ်းက အသုံးမပြုတော့တာ ကြာပါပြီ။ သံချေးတွေတက်နေပြီး ရထားသွားလို့ မရတော့ဘူးလို့ လူတိုင်းသိကြပါတယ်။ အဲဒီလမ်းပေါ်မှာ ကလေးတစ်ယောက်တည်း ဆော့ကစားနေပါတယ်။ သူက စည်းကမ်းလိုက်နာတဲ့ကလေးပါ။ ရထားမလာတော့တဲ့ လမ်းပေါ်မှာပဲ သူဆော့ပါတယ်။

* ဒုတိယလမ်း (လမ်းသစ်): ဒီလမ်းက ရထားတွေ ပုံမှန်ပြေးဆွဲနေတဲ့ လမ်းဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလမ်းပေါ်မှာတော့ ကလေး (၅) ယောက် စုပြီး ဆော့နေကြပါတယ်။ သူတို့ကတော့ တားမြစ်ထားတဲ့ကြားက ရထားလမ်းပေါ်မှာ ဆော့နေကြတဲ့ စည်းကမ်းမဲ့ကလေးတွေပါ။

အပိုင်း (၂) - အကျပ်အတည်း

သင်ဟာ ရထားလမ်းခွဲကို ထိန်းချုပ်တဲ့ Lever (ခလုတ်) နားမှာ ရောက်နေပါတယ်။ အရှိန်ပြင်းပြင်းနဲ့ မောင်းနှင်လာတဲ့ ရထားကြီးတစ်စင်းဟာ ဘရိတ်ပေါက်ပြီး လမ်းသစ် (ကလေး ၅ ယောက်ရှိရာလမ်း) ဆီကို ဦးတည်ပြေးနေတာကို သင် မြင်လိုက်ရပါတယ်။

သင့်မှာ ရွေးချယ်စရာ (၂) ခုပဲ ရှိပါတယ်-
* ဘာမှမလုပ်ဘဲ နေခြင်း: ရထားဟာ လမ်းသစ်အတိုင်း ဆက်သွားပြီး စည်းကမ်းမဲ့ဆော့နေတဲ့ ကလေး ၅ ယောက်စလုံး ကို တိုက်မိပါလိမ့်မယ်။

* ခလုတ်ကို ဆွဲလိုက်ခြင်း: ရထားလမ်းကြောင်း ပြောင်းသွားပြီး လမ်းဟောင်း (အသုံးမပြုတော့တဲ့လမ်း) ဘက်ကို ရောက်သွားပါမယ်။ ဒါဆိုရင် စည်းကမ်းလိုက်နာပြီး တစ်ယောက်တည်း ဆော့နေတဲ့ ကလေးငယ် (၁) ယောက်တည်း ကိုပဲ တိုက်မိပါလိမ့်မယ်။

အပိုင်း (၃) - အတွေးအခေါ်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု

ဒီနေရာမှာ လူအများစုက Utilitarianism (အကျိုးမျှော်ဝါဒ) အရ "လူ ၅ ယောက် အသက်ရှင်ဖို့အတွက် လူ ၁ ယောက်ကို စတေးတာက ပိုကျိုးကြောင်းဆီလျော်တယ်" လို့ တွေးပြီး ခလုတ်ကို ဆွဲဖို့ ဆုံးဖြတ်ကြပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ Critical Thinking နဲ့ ပြန်ကြည့်ရင် အဖြေက ပြောင်းသွားနိုင်ပါတယ်။

* စည်းကမ်းနှင့် တရားမျှတမှု: ကလေး ၁ ယောက်တည်းက ဘေးကင်းတဲ့နေရာ (လမ်းဟောင်း) မှာ ဆော့နေတာပါ။ ကျန်တဲ့ ၅ ယောက်က အန္တရာယ်ရှိတဲ့နေရာမှာ ဆော့နေတာပါ။ စည်းကမ်းလိုက်နာတဲ့ကလေးက စည်းကမ်းမဲ့တဲ့သူ ၅ ယောက်အတွက် အသက်ပေးဆပ်ရမှာ တရားမျှတမှု ရှိရဲ့လား?

* အန္တရာယ်အဆင့်ဆင့် (Chain of Risk): လမ်းဟောင်းက အသုံးမပြုတာ ကြာပြီဖြစ်တဲ့အတွက် ရထားလမ်းကြောင်း ပြောင်းလိုက်ရင် ရထားကြီးပါ လမ်းချော်တိမ်းမှောက်ပြီး ရထားပေါ်ပါလာတဲ့ ခရီးသည် ရာပေါင်းများစွာပါ အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။ ဘာမှမလုပ်ဘဲ လမ်းသစ်အတိုင်း သွားခွင့်ပြုရင်တော့ ကလေး ၅ ယောက် အသက်ဆုံးရှုံးနိုင်ပေမယ့် ရထားပေါ်ကလူတွေတော့ ဘေးကင်းနိုင်ပါတယ်။

ဇာတ်လမ်း၏ နိဂုံးနှင့် မေးခွန်း
ဒီပဟေဠိမှာ "အမှန်ကန်ဆုံးအဖြေ" ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ သင် ဘယ်ဘက်ကို ရွေးမလဲဆိုတာက သင့်ရဲ့ Value System (တန်ဖိုးထားမှု စံနှုန်း) ပေါ်မှာပဲ မူတည်ပါတယ်။

* အရေအတွက်ကို ကြည့်ပြီး ၅ ယောက်ကို ကယ်မလား?
* တရားမျှတမှုကို ကြည့်ပြီး စည်းကမ်းလိုက်နာတဲ့ကလေးကို ကယ်မလား?
* နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်လာမယ့် အန္တရာယ်အကြီးကြီး (ရထားမှောက်မှာ) ကို ကြည့်ပြီး လမ်းကြောင်းမပြောင်းဘဲ ထားမလား?

ဒီဇာတ်လမ်းက ပေးတဲ့ အတွေးကတော့

"တစ်ခါတလေမှာ အကောင်းဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်ဆိုတာ အမှားအနည်းဆုံးကို ရွေးချယ်ရခြင်းသာ ဖြစ်တယ်" ဆိုတာပါပဲ။

ဆရာနိုင်

အတွေးအခေါ် လေ့ကျင့်ရအောင်

Game Theory (ကစားနည်းသီအိုရီ)၊ Psychology (စိတ်ပညာ) နဲ့ Human Nature (လူ့သဘာဝ) တို့ကို အခြေခံထားတဲ့ "စိတ်ကစားပွဲ" ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ကို စမ်းကြည့်ရအောင်။ ဒီဇာတ်လမ်းက သင့်ကို "ငါသာဆိုရင် ဘယ်လိုလုပ်မလဲ" ဆိုပြီး အကြီးအကျယ် တွေးတောစေပါလိမ့်မယ်။

"အခန်းအမှတ် ၉၉ နှင့် ဒင်္ဂါးပြား ၁၀၀"

အပိုင်း (၁) - ထူးဆန်းသော ကမ်းလှမ်းချက်
အလွန်ဉာဏ်ကောင်းတဲ့ လူငယ် ၅ ယောက် (A, B, C, D, E) ဟာ လူချမ်းသာကြီးတစ်ယောက်ရဲ့ ဖိတ်ကြားချက်အရ လျှို့ဝှက်ခန်းမတစ်ခုမှာ စုမိကြပါတယ်။ စားပွဲပေါ်မှာ ရွှေဒင်္ဂါးပြား အစစ် ၁၀၀ ရှိနေပါတယ်။

လူချမ်းသာကြီးက ဒီလို စည်းကမ်းချက်ထုတ်ပါတယ်-
> "ဒီရွှေဒင်္ဂါး ၁၀၀ ကို မင်းတို့ ၅ ယောက် ခွဲဝေယူကြရမယ်။ ဒါပေမဲ့ ခွဲဝေပုံက ဒီလိုသွားမယ်..."

>
စည်းကမ်းချက်များ:
* ပထမဆုံး လူ (A) က ဒင်္ဂါး ၁၀၀ ကို ဘယ်သူ့ကို ဘယ်လောက်ပေးမယ်ဆိုတဲ့ "ခွဲဝေပုံစီမံကိန်း" ကို တင်ပြရမယ်။

* ကျန်တဲ့လူတွေက အဲဒီစီမံကိန်းကို မဲပေး ရမယ်။ (စီမံကိန်းတင်ပြသူကိုယ်တိုင်လည်း မဲပေးခွင့်ရှိတယ်)။

* အကယ်၍ ထောက်ခံမဲ ၅၀% နှင့်အထက် ရရင် (ဆိုလိုတာက ၅ ယောက်မှာ ၃ ယောက် ထောက်ခံရင်) အဲဒီအတိုင်း ခွဲယူပြီး အိမ်ပြန်ကြရမယ်။

* ဒါပေမဲ့ ထောက်ခံမဲ ၅၀% မပြည့်ရင် (ဆိုလိုတာက ကန့်ကွက်သူများရင်) စီမံကိန်းတင်ပြသူကို အခန်းပြင်ထုတ် (ရှုံးနိမ့်) လိုက်မယ်။ ပြီးရင် နောက်တစ်ယောက် (လူ B) က စီမံကိန်းအသစ် ထပ်တင်ပြရမယ်။ ဒီအတိုင်း အစဉ်လိုက်သွားမယ်။

အပိုင်း (၂) - Logical Conflict
(ကျိုးကြောင်းဆီလျော်မှု ပဋိပက္ခ)

လူ ၅ ယောက်စလုံးဟာ အလွန်ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ (Rational) တွေဖြစ်ပြီး မိမိအတွက် အကျိုးအမြတ် အများဆုံးရဖို့ပဲ ကြည့်ကြသူတွေပါ။
လူ (A) စဉ်းစားခန်း ဝင်ပါပြီ။ "ငါသာ ဒင်္ဂါးတွေကို အညီအမျှ ခွဲပေးလိုက်ရင် ကျန်တဲ့လူတွေက ငါ့ကို အခန်းပြင်ထုတ်လိုက်ပြီး သူတို့အချင်းချင်းပဲ ပိုများများခွဲယူဖို့ ကြိုးစားကြမှာပဲ။ ငါ အသက်ရှင်ချင်ရင် (ဒင်္ဂါးရချင်ရင်) အနည်းဆုံး ၂ ယောက်ရဲ့ ထောက်ခံမဲကို ဝယ်ရမယ်။ ဘယ်သူ့ကို ဘယ်လောက်ပေးရင် အနည်းဆုံးကုန်ကျစရိတ်နဲ့ ငါ့စီမံကိန်း အောင်မြင်မလဲ?"

အပိုင်း (၃) - ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း
(Analytical Thinking)

ဒီပဟေဠိကို ဖြေရှင်းဖို့ နောက်ဆုံးကနေ ရှေ့ကို ပြန်စဉ်းစားရပါတယ်။ (Backward Induction)

* အကယ်၍ ၄ ယောက်ရှုံးလို့ လူ (E) တစ်ယောက်တည်း ကျန်ရင်: သူက ၁၀၀ လုံးယူမယ်။

* အကယ်၍ လူ (D) နဲ့ (E) ပဲကျန်ရင်: လူ (D) က စီမံကိန်းတင်ပြမယ်။ စည်းကမ်းအရ ၅၀% မဲရရင် အောင်မြင်တာမို့ (D) က သူ့ကိုယ်သူ မဲပေးရင်တင် ၅၀% ပြည့်ပြီ။ ဒါကြောင့် (D) က ၁၀၀ ယူပြီး (E) ကို ၀ ပေးမယ်။ (E) က ဒါကိုသိလို့ (D) ရဲ့ အလှည့်ကို မရောက်အောင် တားဆီးချင်နေမယ်။

* အကယ်၍ လူ (C, D, E) ၃ ယောက်ကျန်ရင်: (C) က စီမံကိန်းတင်ပြရမယ်။ (C) က (E) ကို ဒင်္ဂါး ၁ ပြား ပဲ ပေးလိုက်ရင်ရပြီ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ (C) ရှုံးသွားလို့ (D) ရဲ့ အလှည့်ရောက်ရင် (E) ဟာ ၅၀% စည်းကမ်းအရ ၀ ပဲ ရတော့မှာဖြစ်လို့ (C) ပေးတဲ့ ၁ ပြားက (E) အတွက် ပိုမြတ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် (C) က ၉၉ ပြား၊ (D) က ၀၊ (E) က ၁ ပြား ဆိုရင် (C) နဲ့ (E) ထောက်ခံလို့ အောင်မြင်မယ်။

အပိုင်း (၄) - လူ (A) ရဲ့ အဆုံးသတ် ဆုံးဖြတ်ချက် (The Creative Solution)
ဒီ Analysis ကို နားလည်သွားတဲ့ လူ (A) ဟာ အားလုံး အံ့သြသွားစေမယ့် စီမံကိန်းကို ကြေညာလိုက်ပါတယ်။

> "ကျွန်တော် (A) က ၉၈ ပြားယူမယ်။ (B) ကို ၀ ပေးမယ်။ (C) ကို ၀ ပေးမယ်။ (D) ကို ၁ ပြားပေးမယ်။ (E) ကို ၁ ပြားပေးမယ်။"











>
ဘာကြောင့်လဲ?
* လူ (B) နဲ့ (C) ကတော့ ကန့်ကွက်မှာ သေချာပါတယ်။
* ဒါပေမဲ့ လူ (D): တကယ်လို့ (A) ရှုံးသွားလို့ (B) ရဲ့ အလှည့်ရောက်ရင် (B) ဟာ (C) ကို ၁ ပြားပေးပြီး (D) ကို ၀ ပေးမှာကို (D) ကြိုသိနေပါတယ်။ (ဒါက အပေါ်က Analysis အတိုင်းပါပဲ)။ ဒါကြောင့် (A) ပေးတဲ့ ၁ ပြားဟာ (D) အတွက် အမြတ်ပါ။
* လူ (E): အလားတူပါပဲ၊ (A) ရှုံးရင် နောက်အလှည့်တွေမှာ သူ့အတွက် အခြေအနေ မသေချာတာကြောင့် (A) ပေးတဲ့ ၁ ပြားကို ယူဖို့ ဆုံးဖြတ်ပါလိမ့်မယ်။
နောက်ဆုံးမှာ A, D, E သုံးယောက်မဲနဲ့ (A) ရဲ့ စီမံကိန်း အောင်မြင်သွားပြီး (A) ဟာ အများဆုံး အမြတ်ထွက်သွားပါတော့တယ်။
ဇာတ်လမ်း၏ သင်ခန်းစာ (Reflection)
ဒီဇာတ်လမ်းက ဘာတွေ သင်ပေးသလဲဆိုတော့-

* လောဘနှင့် Logic: တစ်ခါတလေမှာ အများကြီး ရဖို့ထက်၊ ပြိုင်ဘက်က ငြင်းလို့မရနိုင်တဲ့ အနည်းဆုံး အကျိုးအမြတ်ကို ပေးနိုင်ခြင်းက မိမိအတွက် အောင်မြင်မှု ဖြစ်စေပါတယ်။

* Information is Power: တခြားသူတွေ ဘာစဉ်းစားနေလဲဆိုတာကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်တာဟာ ခွန်အားထက် ပိုအသုံးဝင်ပါတယ်။

* The Weakest Link: အင်အားအကြီးဆုံးပြိုင်ဘက် (လူ B) ကို တိုက်ခိုက်မယ့်အစား၊ အားနည်းနေတဲ့သူတွေ (D နဲ့ E) ရဲ့ ထောက်ခံမှုကို ယူခြင်းက ပိုထိရောက်ပါတယ်။

ဆရာနိုင်

Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြားတွေးခေါ်မှု) ဆိုတာ တစ်စုံတစ်ယောက် ပြောလိုက်တဲ့ စကားကို အဟုတ်မှတ်မယူဘဲ၊ ပတ်ဝန်းကျင်က အခြေအနေတွေနဲ့ ကိုက်ညီမှု ရှိ၊ မရှိကို "ယုတ္တိဗေဒ (Logic)" သုံးပြီး ပြန်လည်စစ်ဆေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။

"နှင်းဆီခြံထဲက လိမ်ညာမှု"

အရမ်းချမ်းအေးတဲ့ ဇန်နဝါရီလရဲ့ မနက်ခင်းတစ်ခုမှာ သူဌေးကြီးတစ်ဦးရဲ့ အိမ်မှာ တန်ဖိုးကြီး ရှေးဟောင်းနာရီတစ်လုံး ပျောက်ဆုံးသွားပါတယ်။ အဲ့ဒီအချိန်မှာ အိမ်ထဲမှာရှိနေတဲ့ လူ ၃ ယောက်ကို စုံထောက်က ခေါ်ယူစစ်ဆေးပါတယ်။

* အိမ်ဖော် (Maid): "ကျွန်မကတော့ မနက်စာပြင်ဖို့ မီးဖိုချောင်ထဲမှာပဲ တစ်မနက်လုံး ရှိနေတာပါ။ ဘာမှမသိပါဘူး။"

* ယာဉ်မောင်း (Driver): "ကျွန်တော်ကတော့ ကားဂိုထောင်ထဲမှာ ကားကျပ်ခိုးတွေ သန့်ရှင်းရေးလုပ်နေတာပါ။ ကားအောက်ထဲဝင်နေလို့ ဘယ်သူဖြတ်သွားလဲ မမြင်လိုက်ရဘူး။"

* ဧည့်သည် (Guest): "ကျွန်တော်ကတော့ မနက်အစောကြီး ခြံထဲဆင်းပြီး ပွင့်ခါစ နှင်းဆီပန်းလေးတွေကို နမ်းရင်း လမ်းလျှောက်နေတာပါ။ နှင်းဆီပန်းတွေက အရမ်းမွှေးပြီး လှနေတာနဲ့ နာရီပျောက်တာကို သတိမထားမိလိုက်ဘူး။"

စုံထောက်က ဧည့်သည်ရဲ့စကားကို နားထောင်ပြီးတာနဲ့ "ခင်ဗျား လိမ်နေတာပဲ! နာရီကို ခင်ဗျားပဲ ခိုးထားတာ" လို့ ချက်ချင်း ပြောလိုက်ပါတယ်။

ဘာကြောင့် ဧည့်သည်က လူလိမ်ဖြစ်သွားတာလဲ?
(Critical Thinking Analysis)
ဒီနေရာမှာ Critical Thinking သမားတစ်ယောက်အနေနဲ့ အချက်အလက်တွေကို အခုလို ဆန်းစစ်ကြည့်ရအောင် -

* ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေ (The Context): ဇာတ်လမ်းက "ဇန်နဝါရီလ (အေးမြတဲ့ ဆောင်းရာသီ)" မှာ ဖြစ်တာပါ။

* သဘာဝတရား (The Nature): နှင်းဆီပန်းတွေဟာ ဆောင်းရာသီမှာ ပွင့်တတ်ပေမဲ့ "နှင်းဆီပန်းမှာ အနံ့မရှိပါဘူး (Roses have no scent in freezing temperatures)"။ အေးခဲတဲ့ရာသီမှာ ပန်းတွေရဲ့ အနံ့ထွက်စေတဲ့ မော်လီကျူးတွေဟာ အငွေ့မပျံနိုင်တာကြောင့် အနံ့မထွက်ပါဘူး။

* လိမ်ညာမှု (The Lie): ဧည့်သည်က "နှင်းဆီပန်းတွေ အရမ်းမွှေးနေလို့ နမ်းနေတာ" လို့ ပြောတာဟာ လူကြည့်ကောင်းအောင် ဖန်တီးထားတဲ့ လိမ်ညာမှု (Poetic Lie) တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။

သင်ခန်းစာ (Key Takeaway)
ဒီဇာတ်လမ်းက ပေးတဲ့ Critical Thinking သင်ခန်းစာကတော့ -

> "အမှန်တရားဟာ စကားလုံးတွေရဲ့ လှပမှုမှာ မရှိဘဲ၊ သိပ္ပံနည်းကျ အချက်အလက် (Facts) တွေနဲ့ ကိုက်ညီမှု ရှိ၊ မရှိပေါ်မှာပဲ ရှိတယ်" ဆိုတာပါပဲ။
>
ဧည့်သည်က သူ့ကိုယ်သူ အနုပညာဆန်တဲ့သူတစ်ယောက်လို ဟန်ဆောင်ပြီး အပြစ်မရှိကြောင်း ပြောခဲ့ပေမဲ့၊ ရာသီဥတုနဲ့ သဘာဝတရားကို ထည့်မတွက်ခဲ့မိတာကြောင့် အမိဖမ်းခံလိုက်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဆရာနိုင်

Analytical Skills
"နှင်းတောထဲက လူသတ်မှု"

ဆောင်းရာသီရဲ့ အလွန်အေးမြတဲ့ ညတစ်ညမှာ ချမ်းသာကြွယ်ဝတဲ့ လုပ်ငန်းရှင်ကြီး ဦးဘုန်း ဟာ သူ့ရဲ့ သီးသန့်အပန်းဖြေအိမ်ဂေဟာထဲမှာ အသတ်ခံလိုက်ရပါတယ်။ အလောင်းကို နောက်တစ်နေ့မနက် ၈ နာရီမှာ တွေ့ရှိခဲ့တာပါ။

အဲ့ဒီညက နှင်းတွေ အရမ်းကျနေပြီး အိမ်ထဲမှာ ဦးဘုန်းနဲ့အတူ လူ ၃ ယောက်ပဲ ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ စုံထောက်ရောက်လာတဲ့အခါ သံသယရှိသူ ၃ ယောက်က အခုလို ထွက်ဆိုကြပါတယ် -

* ချက်ပြုတ်သူ (Cook): "ကျွန်တော်ကတော့ မနေ့ညက ညစာပြင်ပေးပြီးကတည်းက ကျွန်တော့်အခန်းထဲမှာပဲ အိပ်နေတာပါ။ မနက်ကျမှ ဦးဘုန်း အိပ်ယာမထလို့ သွားကြည့်ရင်း သိရတာပါ။"

* ဥယျာဉ်မှူး (Gardener): "ကျွန်တော်ကတော့ မနေ့ညက အပင်တွေ အေးခဲမသွားအောင် နှင်းတွေလိုက်ခါပေးနေတာပါ။ ည ၁၂ နာရီလောက်အထိ အပြင်မှာ အလုပ်ရှုပ်နေတာကြောင့် အိမ်ထဲကအကြောင်း ဘာမှမသိလိုက်ပါဘူး။"

* စာကြည့်တိုက်မှူး (Librarian): "ကျွန်တော်ကတော့ ညက စာကြည့်တိုက်ခန်းထဲမှာ စာအုပ်တွေ စီနေတာပါ။ မီးဖိုချောင်ထဲက ဆူညံသံကြားလို့ ထွက်ကြည့်မိသေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကြောင်ပဲဖြစ်မှာပါဆိုပြီး ပြန်ဝင်အိပ်လိုက်တာပါ။"

စုံထောက်က အိမ်အပြင်ဘက်ကို တစ်ချက်ကြည့်လိုက်ပြီး ဥယျာဉ်မှူး (Gardener) ကို လူသတ်သမားအဖြစ် ချက်ချင်း ဖမ်းဆီးလိုက်ပါတယ်။
ဘာကြောင့် ဥယျာဉ်မှူး ဖြစ်ရတာလဲ?
(Logic & Analysis)

ဒီပုစ္ဆာမှာ Critical Thinking နဲ့ Scientific Knowledge ကို ပေါင်းစပ်စဉ်းစားရမှာဖြစ်ပါတယ်။

* Analytical Thinking:
ဥယျာဉ်မှူးက သူဟာ ည ၁၂ နာရီအထိ "နှင်းတွေလိုက်ခါနေတယ်" လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ စုံထောက်က အိမ်ပြင်ကို ကြည့်လိုက်တဲ့အခါ အိမ်ပတ်ပတ်လည်မှာ နှင်းတွေက အထပ်လိုက် ပုံနေပြီး ဘာခြေရာမှ မရှိတာ ကို တွေ့လိုက်ရပါတယ်။

* Scientific Logic:
အကယ်၍ သူသာ တကယ် အပြင်မှာ အလုပ်လုပ်နေခဲ့ရင် နှင်းပေါ်မှာ သူ့ရဲ့ ခြေရာ (Footprints) တွေ ကျန်နေရမှာပါ။ နှင်းတွေက တောက်လျှောက်ကျနေတာဆိုရင်တောင် သူသွားလာထားတဲ့ နေရာတွေမှာ နှင်းပုံစံ ပျက်နေရပါမယ်။

* Critical Thinking: အရေးကြီးဆုံးအချက်ကတော့ "အပင်တွေ အေးခဲမသွားအောင် နှင်းခါပေးတယ်" ဆိုတဲ့အချက်ပါ။ အပင်တွေက ဆောင်းရာသီမှာ အေးခဲတာဟာ အပူချိန်ကြောင့်ဖြစ်ပြီး နှင်းတွေကို ခါလိုက်ရုံနဲ့ အပင်မသေအောင် တားဆီးလို့ မရပါဘူး။ ဒါဟာ သူက အလုပ်လုပ်နေသယောင် အယောင်ပြထားတဲ့ ဗလာစကားသက်သက် ဖြစ်နေပါတယ်။
ဒီဇာတ်လမ်းက ပေးတဲ့သင်ခန်းစာ
လူတစ်ယောက်ရဲ့ စကားဟာ နားထောင်လို့ကောင်းနေရင်တောင် "ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေ (Context)" နဲ့ တိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးဖို့ လိုအပ်တယ်ဆိုတာကို ပြသနေတာပါ။

ဆရာနိုင်

"ပြတိုက်ထဲက ပျောက်ဆုံးသွားသော ကျောက်မျက်"

နာမည်ကျော် သမိုင်းဝင်ပြတိုက်ကြီးတစ်ခုမှာ တန်ဖိုးကြီး "အပြာရောင် စိန်ရတနာ" တစ်လုံး ခိုးယူခံလိုက်ရပါတယ်။ ခိုးယူခံရချိန်က ညနေ ၆ နာရီ၊ ပြတိုက်ပိတ်ခါနီး ဝန်ထမ်းတွေ လူလဲချိန်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

စုံထောက်က သံသယရှိသူ ဝန်ထမ်း ၃ ယောက်ကို စစ်မေးတဲ့အခါ သူတို့က အောက်ပါအတိုင်း ထွက်ဆိုကြပါတယ် -

* လုံခြုံရေးဝန်ထမ်း (A): "ကျွန်တော်ကတော့ ပြတိုက်ရဲ့ မြောက်ဘက်အပေါက်မှာ ကင်းလှည့်နေတာပါ။ ခိုးသွားတဲ့သူက မှန်ကို ရိုက်ခွဲပြီး ယူသွားတာဖြစ်ရမယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ကျွန်တော် အနားရောက်သွားတဲ့အချိန်မှာ မှန်ကွဲစတွေက ခင်းထားတဲ့ ကော်ဇောပေါ်မှာ ပြန့်ကျဲနေတာ တွေ့ရလို့ပဲ။"

* သန့်ရှင်းရေးဝန်ထမ်း (B): "ကျွန်တော်ကတော့ အဲ့ဒီအချိန်မှာ မှန်လုံခန်းရဲ့ အပြင်ဘက်ကနေ မှန်တွေကို ပြောင်လက်နေအောင် သန့်ရှင်းရေးလုပ်နေတာ ပါ။ တစ်ယောက်ယောက် ခိုးသွားတာကို ကျွန်တော် မမြင်လိုက်ပါဘူး။"

* မှတ်တမ်းထိန်းသိမ်းသူ (C): "ကျွန်တော်ကတော့ အခန်းထဲမှာ စာရင်းစစ်နေတာပါ။ ရုတ်တရက် မီးပျက်သွားလို့ ဘာမှမမြင်ရတော့ဘူး။ မီးပြန်လာတော့ စိန်က ပျောက်နေပြီ။"

စုံထောက်က ထွက်ဆိုချက်တွေကို နားထောင်ပြီးတာနဲ့ လုံခြုံရေးဝန်ထမ်း (A) နဲ့ သန့်ရှင်းရေးဝန်ထမ်း (B) တို့ နှစ်ယောက်လုံးဟာ လူလိမ်တွေဖြစ်ပြီး သူတို့နှစ်ယောက် ပေါင်းခိုးတာလို့ ကောက်ချက်ချလိုက်ပါတယ်။

ဘာကြောင့် စုံထောက်က အဲ့ဒီလို ဆုံးဖြတ်နိုင်တာလဲ?
(Think Like a Detective)

ဒီနေရာမှာ သင့်ရဲ့ Critical နဲ့ Analytical Thinking ကို သုံးပြီး အဖြေရှာကြည့်ရအောင်။

* Analytical Thinking
(ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း):

လုံခြုံရေးဝန်ထမ်း (A) ပြောတာကို ကြည့်ပါ။ "မှန်ကွဲစတွေက ကော်ဇောပေါ်မှာ ပြန့်ကျဲနေတယ်" တဲ့။ တကယ်လို့ အပြင်ကလူက မှန်ကိုရိုက်ခွဲပြီး ခိုးတယ်ဆိုရင် မှန်ကွဲစတွေက မှန်လုံခန်းရဲ့ အတွင်းထဲကို လွင့်စင်ကျရမှာပါ။ အခုက အပြင်ဘက်က ကော်ဇောပေါ်မှာ ကျနေတယ်ဆိုတာက အတွင်းကလူက မှန်ကိုရိုက်ခွဲပြီး အပြင်ကို တွန်းထုတ်လိုက်တဲ့ သဘောဖြစ်နေပါတယ်။ ဒါကြောင့် သူဟာ အထဲကနေ ခိုးတဲ့သူ ဖြစ်နေပါတယ်။

* Logical Thinking
(ယုတ္တိဗေဒ):

သန့်ရှင်းရေးဝန်ထမ်း (B) က "မှန်တွေကို အပြင်ကနေ ပြောင်အောင် တိုက်နေတာ" လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မှတ်တမ်းထိန်းသိမ်းသူ (C) က "မီးပျက်သွားတယ်" လို့ ပြောထားပါတယ်။ မှောင်မဲနေတဲ့ အခန်းထဲမှာ မှန်ကို ပြောင်၊ မပြောင် ဘယ်လိုလုပ် မြင်နိုင်မှာလဲ? ပြီးတော့ ညနေ ၆ နာရီမှာ မှန်တိုက်နေတယ်ဆိုတာကလည်း သဘာဝမကျပါဘူး။

* Creative Thinking
(ဖန်တီးမှုရှိသော တွေးခေါ်မှု):

သူတို့နှစ်ယောက်ဟာ တစ်ယောက်က အထဲကနေ မှန်ခွဲ၊ တစ်ယောက်က အပြင်ကနေ စောင့်ယူပြီး "အပြင်ကလူ လာခိုးသယောင်" ဇာတ်လမ်းဆင်ထားတာကို စုံထောက်က မြင်အောင် ကြည့်နိုင်ခဲ့တာပါ။
သင်ခန်းစာ
ဒီဇာတ်လမ်းက ကျောင်းသားတွေကို "စကားလုံးတွေထက် အဖြစ်အပျက်ရဲ့ ယုတ္တိ (Logic of Situation)" ကို ကြည့်ဖို့ သင်ပေးပါတယ်။