29/11/2025
Өндөр Гонгор, Өндөр Нанзад нар хаант Орос улсад:
1913 оны аравдугаар сарын 30-нд хаант Орос улсад одсон Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын төр засгийн төлөөлөгч 26 хүний нэрсийн жагсаалтын сүүлийн хоёрт нь цэрэг дарга Гонгор, цэрэг Цэрэнжанцан гэж бичжээ. Ийнхүү Орос улсад одох өндөр Гонгор, Цэрэнжанцан хоёрт тус бүрт нь дөчин таван хурганы арьсаар доторлосон нацагдорж хээтэй хөх торгон дээл, товь малгай өмсгөж, цэрэг урт сэлэм, модон хуйтай богино буу (маузер) зүүлгэн Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т. Намнансүрэнгийн хамт баруун зүүн талд нь салалгүй дагах бие хамгаалагч цэргээр томилон явуулсан гэдэг. Харин бие хамгаалагч цэрэг Цэрэнжанцан хаант Орос улсын нийслэл Петербург хот орох замдаа нэгэн жижиг хотод очиж хоноглох зуур чулуун шатны гишгүүр дээр халтирч унаж, хүндээр бэртсэн учир цааш яваагүй ажээ. Түүний оронд Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны хаалганы дарга байсан Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошууны өндөр Нанзад гэгчийг маш яаравчлан дуудуулж өндөр Гонгорын хамт бие хамгаалагч цэрэг болгожээ.
Зургийн тайлбар:
- Хаант Оросын хэвлэлд “-Монгол цэргүүд өөрсдийгөө үзүүлж мөнгө олж болох улс байна. Ер бусын өндөр. Тэдний нэг нь 257 см, нөгөө нь 244 см өндөртэй” гэжээ.
- Арши́н (арш.), вершо́к (вер.) нь хаант Оросын үед хэрэглэж байсан уртын хэмжүүрүүд бгөөд 1 арш=71.12 см, 1 вер.=4.44 см юм. (А.Г)
Тайлбар:
✅Энэ гэрэл зургийн голд зогсож байгаа хүнийг Сайн ноён хан Т. Намнансүрэнтэй андуурч тайлбарласан тохиолдол нэлээд байдаг.
1913 оны эцсээр Сайн ноён хан Т. Намнансүрэнг дагаж хаант Орос руу явсан 26 хүний нэрсийн жагсаалт архивт бий. Сайд, хатан, орчуулагч гээд мэдээжийн хүмүүсийг хасахад цаана нь зүсэн зүйлийн лам нар, хиа, дагалт, хүүхэн, замч (тогооч) гээд олон хүмүүс үлдэнэ.
Тэгэхээр энэ хүн xэн бэ гэдгийг мэдэх амаргүй. Энэ хүн ямар ч байсан лам, эмч биш. Тэгэхээр хиа, дагалтуудын нэг болов уу. Би хувьдаа жагсаалтын 14-т бичигдсэн тэргүүн зэргийн хиа Намхайсэнгэ байж магадгүй гэж тааварлаж байна (А.Г).
✅Өндөр Нанзадын эхнэр бол Ухаа хамбын Долгорсүрэн хэмээн олонд алдаршсан, Богдын хатан Дондогдуламын хувцас оёдог үйлэнд уран хүн байжээ. Өндөр Нанзад, Долгорсүрэн нарын дундаас төрсөн хүү нь хүний их эмч, хувраг Дашзэвгэ гуай юм (З. Лонжид).
✅ТОВЬ гэж эртний монголчуудын хэрэглэж байсан нэг төрлийн гэр сууцны нэршил. ТОВЬ гэрийг дууриалгаж хийсэн дөрвөн талт саравчтай малгайг ТОВЬ малгай гэдэг байжээ. Товь малгайны зарим хувилбарыг цэргийн дуулган дотор өмсдөг байжээ.
