05/03/2022
KIỂU BÀI TRONG VĂN NGHỊ LUẬN
( Bài viết của PGS. TS ĐỖ NGỌC THỐNG)
Có bạn nhắn tin hỏi: trong chương trình Ngữ văn mới (2018) có còn các kiểu bài nghị luận giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận, bác bỏ, so sánh... như CT và SGK hiện hành nữa không? Sao HS lớp 6 đã phải học văn nghị luận?
1. Có thể trả lời ngay là CT Ngữ văn 2018 không phân chia ra các kiểu VB nghị luận dựa trên các thao tác lập luận nữa. Bởi vì không có VB nghị luận nào lại chỉ sử dụng 1 thao tác lập luận cả mà bao giờ cũng có sự kết hợp các thao tác: giải thích, chứng minh, phân tích, bác bỏ, bình luận... CT Ngữ văn 2018 lấy tiêu chí mục đích viết để phân chia ra 3 loại văn bản: VB văn học, VB nghị luận và VB thông tin. Mục đích của VB nghị luận là thuyết phục người đọc, người nghe. Để thuyết phục được thì trước hết người viết/nói phải có ý kiến (quan điểm) rõ ràng; phải có lí lẽ và dẫn chứng để làm sáng tỏ ý kiến ấy. Lí lẽ giúp người ta hiểu và dẫn chứng để người đọc tin. Khi vừa hiểu, vừa tin thì sẽ bị thuyết phục.
Để có lí lẽ, người viết cần vận dụng linh hoạt tất cả các thao tác: khi giải thích, khi chứng minh, lúc phân tích, khi bình luận, cần thì so sánh, bác bỏ... Kể cả vận dụng các phương thức biểu đạt khác như tự sự, miêu tả; biểu cảm, thuyết minh... Chỉ khác là các phương thức kết hợp ở đây vẫn tập trung nhằm mục đích thuyết phục. Khi nêu ra các dẫn chứng, tức là đã dùng thao tác chứng minh.
Tóm lại CT Ngữ văn 2018 không chia các kiểu bài nghị luận theo thao tác mà chỉ phân loại theo nội dung đề tài. Kết quả chỉ có nghị luận văn học và nghị luận xã hội. Cả 2 đều có mục đích thuyết phục (về 1 vấn đề xã hội hoặc về một vấn đề văn học). Để thuyết phục thì phải vận dụng tổng hợp các thao tác và phương thức biểu đạt như đã nêu. Cũng do quan niệm này, mà khi dạy cho HS đọc hiểu hoặc tạo lập VB nghị luận, GV cần chú ý giúp các em nhận biết các thành tố chính của VB nghị luận, gồm:
- Ý kiến (quan điểm): thường là một nhận xét mang tính khẳng định hoặc phủ định của người viết về đối tượng nghị luận. Ý kiến của văn bản nghị luận thường nêu ở nhan đề hoặc mở đầu bài viết.
- Lí lẽ: trong bài nghị luận lí lẽ thường tập trung trả lời câu hỏi nghĩa là gì, vì sao, do đâu, như thế nào, có những gì, giống và khác nhau thế nào... nên thường dùng thao tác giải thích, phân tích, so sánh, đối chiếu, bác bỏ...
- Dẫn chứng (bằng chứng) là những biểu hiện cụ thể có trong cuộc sống, sách vở, văn chương, thường là các số liệu, các ví dụ về con người, sự việc hoặc miêu tả sự vật; những bằng chứng xác thực,... chính là chứng minh.
Đây là toàn bộ yêu cầu viết văn NL ở bậc trung học trong CT 2018:
Lớp 6: Bước đầu viết bài văn trình bày ý kiến về một hiện tượng mà mình quan tâm.
Lớp 7: Bước đầu viết bài nghị luận về một vấn đề trong đời sống và bài phân tích đặc điểm nhân vật trong một TPVH.
Lớp 8: Viết bài nghị luận về một vấn đề của đời sống và bài phân tích một TPVH.
Lớp 9: Viết văn bản nghị luận về một vấn đề cần giải quyết; và bài phân tích một TPVH.
Lớp 10: Viết văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội; và bài phân tích, đánh giá một TPVH; Viết bài luận về bản thân hoặc thuyết phục 1 người khác.
Lớp 11: Viết bài nghị luận về một vấn đề xã hội, và bài nghị luận về một TPVH hoặc một bộ phim, bài hát, bức tranh, pho tượng;
Lớp 12: Viết bài phát biểu trong lễ phát động một phong trào hoặc một hoạt động xã hội và bài nghị luận về một vấn đề có liên quan đến tuổi trẻ; bài nghị luận so sánh, đánh giá hai TPVH.
Có thể thấy từ lớp 7-12, lớp nào cũng có NLXH và NLVH.
2. Khi nào thì có thể dạy văn nghị luận cho HS? Có thể nói, ngay từ cấp tiểu học, HS đã thực hành văn nghị luận rồi. Khi các em hỏi và lí giải các câu hỏi vì sao về các hiện tượng xung quanh mình hoặc giải thích vì sao thích hay không thích 1 nhân vật trong câu chuyện thì đã làm văn nghị luận rồi. Tuy nhiên phải đến cấp THCS, CT mới bắt đầu cho HS làm quen với văn nghị luận. Lớp 6 chủ yếu là yêu cầu đọc hiểu văn nghị luận, còn viết VB nghị luận chỉ yêu cầu “bước đầu biết viết bài văn trình bày ý kiến về một hiện tượng mà mình quan tâm”. Trong sách Ngữ văn 6 (CD) chỉ có 1/10 bài viết yêu cầu nêu ý kiến của mình về hiện tượng đời sống như: tại sao phải trồng nhiều cây xanh; tại sao cần tiết kiệm nước ngọt;...Phần thực hành viết, HS chỉ làm quen với đề văn: “Nhiều người cho rằng nên có vật nuôi trong nhà. Em có ý kiến như thế nào về vấn đề này?” (bài 8 ). Để HS có thể viết được bài nghị luận này thì trong phần đọc hiểu trước đó, các em đã được đọc hiểu các VB về vật nuôi như “Vì sao chúng ta phải đối xử thân thiện với động vật?”và“Tại sao nên có vật nuôi trong nhà?”. Như thế yêu cầu viết bài nghị luận ở đây không có gì khó cả.
HN, 20-02-2022
