09/10/2026
دادپەروەریی مەعریفی
لە پەیوەندیی نێوان مامۆستا و قوتابیدا
لە (مافی قوتابییەوە بۆ دەربڕینی ئەزموونی خۆی)، تا (ئەخلاقی گوێگرتن لەلایەن مامۆستاوە):
پەیوەندیی نێوان مامۆستا و قوتابی تەنها پردێک نیە بۆ گواستنەوەی زانیاری، بەڵکو پەیوەندییەکە کە تێیدا دەنگ، ئەزموون، زانین و مافی پێناسەکردنی ڕاستی، دەتوانن بە شێوەیەکی نایەکسان دابەش بکرێن.
بە تایبەتی، دەتوانین دوو ئاستی (ستەمی مەعریفی) لە بیرۆکەکانی ژنە فەیلەسوف (ميراندا فریکەر) لە بواری پەروەردەدا بەم شێوەیە بخوێنینەوە:
یەکەم: ستەم لە شایەتیداندا: کاتێک پێگەی مامۆستا دەبێتە بەربەست:
فریکەر ئەم جۆرە بە (Testimonial Injustice) ناودەبات. ئەمە ئەو کاتە ڕوودەدات کە گوێگر، بەهۆی پێشداوەرییەوە، کەمتر لەوەی شایستەیە باوەڕ بە هەواڵی کەسێک دەکات.
لە پەروەردەدا، ئەمە دەتوانێت بە چەند شێوەیەک دەربکەوێت:
• مامۆستا وا هەست بکات کە چونکە شارەزاترە و پێگەیەکی فەرمیی هەیە، تێگەیشتنی ئەو لە هەموو بارودۆخێکدا لە تێگەیشتنی قوتابی دروستترە.
• قوتابییەک کە لە ماڵەوە یان لە قوتابخانەدا تووشی ستەم، ترس، گاڵتەجاڕی یان نادادپەروەری بووە، کاتێک باسی ئەزموونەکەی دەکات، بەهۆی تەمەن و پێگە کۆمەڵایەتییەکەیەوە قسەکەی بە سووک، کەم بایەخ وەربگیرێت.
• مامۆستا بەبێ گوێگرتن لە ڕوونکردنەوەی قوتابی، ڕەفتارەکەی بە کەمتەرخەمی، بێ‌ڕێزی یان نەزانین لێکبداتەوە.
مامۆستای باش، پێگەی خۆی بە مانای (مافی بڕیاردانی کۆتایی لەسەر ڕاستیی ئەزموونی قوتابی) وەرناگرێت. ئەو دەتوانێت بە ڕوونکردنەوەی قوتابی ڕازی نەبێت، بەڵام پێش ئەوەی حوکمی لەسەر بدات، گوێی لێ دەگرێت وهەوڵ دەدات لێی تێبگات.
دووەم: ستەمی تەئویلی: کاتێک ئەزموونی قوتابی ناو و زمانێکی گونجاوی نییە:
فریکەر ئەم جۆرە بە (Hermeneutical Injustice) ناودەبات. لێرەدا کێشەکە ئەوە نییە کە کەسێک بە ئەنقەست گوێ لە قسەی کەسێکی تر ناگرێت؛ بەڵکو کەموکوڕییەک لە سەرچاوە هاوبەشەکانی تێگەیشتن و زماندا هەیە، کە ڕێگە بە کەسە ستەملێکراوەکە نادات ئەزموونەکەی بە ڕوونی دەرببڕێت و بەرامبەر تێبگەیەنێت.
لە ژینگەی قوتابخانەدا، ئەم جۆرە ستەمە دەتوانێت کاتێک ڕووبدات کە:
• قوتابی هەست بە سووکایەتی، ترس یان فشار دەکات، بەڵام نازانێت چۆن ئەو ئەزموونە ناوببات و باسی بکات.
• قوتابی هەوڵ دەدات نادادپەروەرییەک کە لە هەڵسوکەوتی مامۆستا یان بەڕێوەبەردا هەیە، دەرببڕێت. بەڵام وشە و دەستەواژەی گونجاوی نییە بۆ ئەوەی جیاوازیی نێوان ڕێنمایی، سەرکۆنە، سووکایەتی و توندوتیژیی پەروەردەیی ڕوون بکاتەوە.
• ْْسیستمی پەروەردە تەنها زمانێکی فەرمی بۆ باسکردنی کێشەکان هەبێت، وەک «کەمتەرخەمیی قوتابی» یان «بێ‌ڕێزی بە مامۆستا»، بەڵام دەستەواژە و چەمکی پێویستی بۆ باسکردنی ترس، تێکچوونی متمانە، یان هەستی بێ‌بەهابوونی قوتابی نەبێت.
سێهەم: مامۆستای باش: (داننان بە سنووری زانین و پێگەی خۆی): لەوەی پێشەوە دەتوانین بنەمایەکی سێیەمیش دەربهێنین؛
مامۆستای باش ئەوە نییە کە هەمیشە (ڕاستی) دەزانێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە دەزانێت پێگە فەرمییەکەی ناتوانێت بەڵگەی (ڕاستیی) هەموو بڕیارەکانی بێت.
ئەم مامۆستایە:
١- جیاوازی لە نێوان دەسەڵاتی ڕێکخستنی پۆل و دەسەڵاتی دیاریکردنی ڕاستیی ئەزموونی قوتابی دەکات.
٢- لەبری ئەوەی هەموو ڕەفتارێک بە یەک چەمک لێکبداتەوە، هەوڵ دەدات هۆکارە جیاوازەکانی تێبگات.
٣- قبوڵ دەکات کە قوتابی ڕەنگە شتێک لەبارەی ئەزموونی خۆیەوە بزانێت کە مامۆستا نایزانێت.
٤- هەوڵ دەدات ژینگەیەکی زمانی و مەعریفی دروست بکات کە تێیدا قوتابی بتوانێت ئەزموونەکانی بەبێ ترس لە سووکایەتی وەسف بکات.
٥- لە هەمان کاتدا، ڕەخنە و پرسیارکردن لە پێگەی مامۆستا بە مانای لەناوبردنی دەسەڵاتی پەروەردەیی نازانێت؛ بەڵکو دەسەڵاتەکەی بە گوێگرتن، دادپەروەری و لێپرسینەوە سنووردار دەکات.
تێبینی: لە بیرۆکەکانی فریکەردا ڕاستەوخۆ باسی پەروەردە ناکرێ، بەڵکو ئێمە بۆچوونەکانی ئەومان لە بواری پەروەردەدا جێبەجێکردووە.
#پەروەردە #دادپەروەریی
