मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने

27/08/2026

शाहूमहाराज औरंगजेबाच्या ताब्यातून बाहेर येण्याअगोदर स्वराज्यात हंबीरराव मोहिते यांची लाडकी तडफदार कन्या आणि छत्रपती राजाराम महाराज यांची पत्नी ताराबाई हिने औरंगजेबास जेरीस आणून सोडले होते.आपण दिल्लीचा ऐशोआराम सोडून कुठे ह्या दक्षिणेतील दऱ्या खोऱ्यात येऊन पडलो अशी त्याची भावना होत होती.औरंगजेब पुढे किल्ले जिंकत जाई मागून ताराबाई पुन्हा ते किल्ले हस्तगत करत जाई. आता हे किल्ले जिंकून औरंगजेब नक्की काय करणार होता हा मोठा प्रश्नच आहे.हे किल्ले कमरेला बांधून दिल्लीला तर नक्कीच घेऊन जाणार नव्हता,यातच त्याचा लष्करी मठ्ठपणा दिसून येतो.बुद्धी आणि चातुर्याच्या बाबतीत शिवाजी महाराजांच्या तोडीस असणाऱ्या ताराबाईंनी औरंगजेबाची संताजी आणि धनाजीच्या साहाय्याने दुर्दशा केली होती.मराठ्यांच्या छुप्या हल्ल्यांनी तो त्रासून गेला होता.मराठ्यांची मजल त्याच्या छावणीचे कळस कापून नेण्यापर्यंत गेली होती.

औरंगजेब आता इतका कावला होता की हातात असलेल्या शाहूचा काय उपयोग करून घेता येईल असा त्याचा विचार चालला होता.बादशहाने जाणूनबुजून शाहुवर मुसलमानी संस्कार केले उद्देश हाच की दक्षिणेत त्याने बादशहाचा मांडलिक असलेला 'मराठ्यांचा राजा' म्हणून राज्य करावे.

औरंगजेब मेल्यानंतर मुघल परंपरेला साजेसे वर्तन त्याच्या पुत्रांकडून घडले.मुअज्जम,अज्जम आणि कामबक्ष आपापसात लढले आणि मुअज्जम दिल्लीचा बादशहा झाला.दिल्लीच्या परतीच्या प्रवासात शाहूची सुटका झाली.

ताराबाईला शाहूंचा 'जन्मसिद्ध' अधिकार मान्य नव्हता म्हणून तिने गादीवर 'कर्मसिद्ध' अधिकार सांगितला.शाहू सुटून येण्याअगोदर तिने आपला मुलगा शिवाजी याचे मंचकारोहन केले आणि राज्याभिषेकही उरकला.

शाहू हा संभाजीपुत्र असल्याने हुकूमतपन्हा रामचंद्रपंत यांच्यासकट इतर कारभारी मंडळी शाहूच्या बाजूने गेली.पेशवे हे ताराबाईची माणसे फोडण्यात यशस्वी झाले.जी माणसे संभाजीपुत्र म्हणून शाहूकडे गेली ती वतनाच्या लोभानेच गेली होती.

शेवटी शाहू आणि ताराबाईची निकराची लढाई झाली आणि त्यात ताराबाई पराभूत झाली.शाहूने आपापसात भांडण नको म्हणून कोल्हापूरची दुसरी गादी निर्माण करून ती ताराबाईच्या मुलाला दिली.या ठिकाणी शाहू समंजसपणे वागला हेच दृष्टीस येते.

संघर्षाला सुरुवात होण्याअगोदर शाहूने ताराबाईसमोर एक सुंदर प्रस्ताव ठेवला होता तो असा की शाहू राजे जरी छत्रपती झाले तरी राज्याचा संपूर्ण कारभार ताराबाईंनी सांभाळावा.इथे ताराबाईंच्या कर्तुत्वाला, पराक्रमाला वाव मिळाला असता आणि घरातले वैरही राहिले नसते.कदाचित पराक्रमी बाजीरावांना दिल्लीच्या तख्तावर मराठ्यांच्या छत्रपतींची स्थापना करता आली असती आणि शिवाजी महाराजांचे स्वप्न साकार तर झालेच असते आणि संपूर्ण भारताचे चित्रच वेगळे दिसले असते.

पण असे झाले नाही.ताराबाईच्या कडक स्वभावामुळे पेशव्यांनी तिला तिच्या मुलासह कैदेत टाकले आणि त्या गादीवर ताराबाईंचा सावत्र मुलगा संभाजीची नेमणूक केली.ताराबाईला सातारच्या किल्ल्यावर आणून ठेवले गेले,पुढे तिचा मुलगा शिवाजी याचे निधन झाले पण तिने शिवाजीचा एकुलता एक मुलगा म्हणजेच तिचा नातू राजाराम (दुसरा)रामचंद्रपंत्यांच्या मुलाच्या घरात लपवून ठेवला होता.

साताऱ्याला आल्यावर शाहू आणि ताराबाईंनी आपले भांडण मिटविले.शाहू महाराज ताराबाईंच्या नातवाला दत्तक घ्यायला तयार झाले.हा दत्तक पुत्रही पुढे पेशव्यांना अधिक मान द्यायला लागला.तेव्हा ताराबाईंनी त्यालाही तुरुंगात टाकले.

पुढे पेशवे ताराबाईंना मान देऊ लागले,ताराबाईंनीही मनातून पेशव्यांबाबतची अढी काढून टाकली.

शाहू महाराज परतल्यावर ताराबाईंचे कर्तृत्व झाकोळून गेले.त्यांचे स्वारस्य फक्त मुलाच्या गादीपुरते उरले. शाहूमहाराजांच्या प्रस्तावावर ताराबाईंनी विचार करायला हवा होता पण मराठी माणसाला आपापसातील दुहीचा जो शाप मिळलेला आहे तोच आडवा आला आणि सगळे कर्तबदार असूनही कुणालाच एकमेकांचा फायदा घेता आला नाही किंवा एकमेकांच्या पराक्रमाला वाव देता आला नाही.

संदर्भ:Rani Tarabai: Most celebrated woman in Indian History – Afternoon Voice :शिवशाहीचा शोध(वसंत कानेटकर)

Golden History of Marathas | Maratha History | Maratha Empire | History of Marathas | Maratha History in Marathi | Chhatrapati Shivaji Maharaj | Shivaji Maharaj History | Shivaji Maharaj in Marathi | Maratha Warriors | Maratha Forts | Maratha Kings | Maratha Samrajya | मराठ्यांचा इतिहास | मराठा इतिहास | मराठा साम्राज्य | छत्रपती शिवाजी महाराज | शिवाजी महाराजांचा इतिहास | शिवकालीन इतिहास | हिंदवी स्वराज्य | महाराष्ट्राचा इतिहास | मराठा योद्धे | मराठा सरदार | मराठा किल्ले | शिवकालीन किल्ले | छत्रपती संभाजी महाराज | राजाराम महाराज | महाराणी ताराबाई | पेशवा इतिहास | Medieval Indian History | Indian History | Maharashtra History | Maratha Culture | Maratha Heritage | Maratha History Documentary

27/08/2026

*शिवराय दक्षिण दिग्विजय करून परतत होते. येताना बेलवडी हे गाव लागते. हे आता कर्नाटकात आहे. या गावात एक देसाईगढी आहे. ही मावळ्यांना जिंकायची होती. मोर्चे लागले .... लढाई सुरू झाली...*

*एक छोटीशी घडी... मावळे लढतायेत...पण गढी काही मिळेना... एक दिवस गेला ...आठ दिवस गेले ... पंधरा दिवस....तब्बल एक महिना लागला हि गढी जिंकायला... आणि जिंकली.... कोण होते त्या गढीत...? कोण लढलं एवढं चिवटपणे..... ती होती मल्लाबाई ( सावित्री ) देसाई ....*

*ही लढवत होती ती गढी....*

*गढी ताब्यात आली... सावित्री कैद झाली .... राजे गढीत गेले .. गादीवर स्थानापन्न झाले... आणि सावित्रीला समोर आणले गेले ... ती घाबरलेली.. गांगरलेली... आता माझं कसं होणार .... तिला एक लहान मुल होतं. त्याची काळजी लागली. मला शिवाजी राजा मारणार. माझं बाळ अनाथ होणार. आता मी काय करू ? राज्यांच्या समोर रडायला लागली ...*

*महाराज मला मारा ... ठार मारा... पण माझं लहान बाळ आहे. माझ्या बाळाला मारू नका. हवं तर माझा जीव घ्या...*

*हे तीचे शब्द ऐकून शिवाजी राजे गहिवरले... तीच्या बाळाला आणायची आज्ञा दिली ... बाळ आणले ... राजांनी ते छोटे बाळ हातात घेतले. सावित्रीचं काळीज धडधडत होते .. आता शिवराय माझ्या मुलाला मारणार .. काय करावे.*

*तेवढयात राजांनी आज्ञा दिली... सावित्रीला बंधमुक्त केले. ती धावत राज्यांच्या पायावर झुकली. माझ्या लेकराला मारू नका........*

*आणि या शत्रूच्या बाईसाठी.. शिवाजी राजाच्या मुखातून शब्द बाहेर पडले...*

*ताई.............*

*ताई ... कोण म्हटले मी तुम्हाला मारणार ... या बाळाला मारणार ... मी तुम्हाला ताई म्हटले म्हणजे हे बाळ माझा भाचा झाला.*

*आज पहिल्यांदा मी माझ्या भाच्याला भेटतोय... काही तरी दिले पाहिजे ना....*

*ताई या बाळाच्या दुधभातासाठी मी ही जिंकलेली गढी त्याला देतोय... आणि आजूबाजूचा प्रदेश तुला चोळी बांगडी साठी..*

*असं म्हणून राजांनी ते बाळ आईच्या हातात दिले. सन्मानाने तीला गादीवर बसवले. तीचा सन्मान केला. काय होतंय हे तीला कळत नव्हते .. पण मगाशी दुःखाने येणारे आश्रू आता आनंदाने वहायला लागले.*

*राजा.. मी तुला शत्रू समजले.. मी वैरी समजले.. पण तूच भावा बहिणीचं नातं निर्माण करून या अबलेचा सन्मान केलास...*

*धन्य शिवाजी राजा..*

*धन्य त्याचे माता पिता..*

*ही कथा इथच संपत नाही...*

*शिवराय निघुन गेले, पण शिवरायांचे शिल्प त्या बहिणीने उभारले. यात गादीवर शिवराय बसले आहेत.. लहान मुल मांडीवर आहे. राज्यांच्या एका हातात दुधाची वाटी आहे आणि दुसऱ्या हातात चमचा आहे. या चमच्याने आपले छत्रपती बाळाला दुध पाजत आहेत, आणि त्या बाळाची आई हे दृश्य मोठ्या कौतुकाने बघत आहे. असं शिल्प चित्र आजही त्या कर्नाटकातील बेलवडी गावात पहायला मिळते.*

*हेच शिल्प भावा बहिणीच्या प्रेमाची साक्ष देत आहे... किती महान माझा शिवाजी राजा होता हो..*

*शिवरायांना सख्खी बहिण नव्हती...*

*पण स्वराज्यातील प्रत्येक परस्त्री शिवाजी राजाला आपला भाऊ मानत होती....*

26/08/2026

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पार्थिवाला अग्नी कोणी दिला? | साबाजी भोसले कोण होते? | इतिहासातील सत्य

३ एप्रिल १६८०, शनिवार, हनुमान जयंतीच्या दिवशी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन झाले. त्यानंतर काही दिवस ही बातमी गुप्त ठेवण्यात आली आणि रायगडावर मोठी राजकीय घडामोड सुरू झाली.
या व्हिडिओमध्ये आपण इतिहासातील समकालीन आणि उत्तरकालीन साधनांच्या आधारे पुढील प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेणार आहोत:
✅ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पार्थिवाला अग्नी नेमका कोणी दिला?
✅ साबाजी भोसले कोण होते?
✅ राजाराम महाराजांनी अंत्यसंस्कार का केले नाहीत?
✅ संभाजी महाराजांना निधनाची बातमी उशिरा का समजली?
✅ रायगडावरील सत्तासंघर्ष नेमका कसा घडला?
✅ शिंगणापूर शाखेतील भोसले घराण्याचा इतिहास आणि पुढे नागपूरकर भोसल्यांचा उदय.
या विषयात जिथे समकालीन पुरावे उपलब्ध आहेत ते स्पष्टपणे मांडले आहेत, आणि जिथे केवळ इतिहासकारांचे मत किंवा तर्क आहेत ते तसेच नमूद केले आहेत.
📚 संदर्भ:
सभासद बखर
चिटणीस बखर
शिवदिग्विजय
जेधे शकावली
विविध आधुनिक इतिहासकारांचे संशोधन , इतिहासाचा अभ्यास पुराव्यांच्या आधारे करूया.

Golden History Of Marathas ला Subscribe करा आणि मराठा इतिहासावरील अशाच संशोधनाधारित व्हिडिओंसाठी आमच्यासोबत रहा.

26/08/2026

नमस्कार वाचकहो ,

इतिहास … म्हणजे पाचवा वेद , ज्ञानाचा अखंड स्रोत !

महाराष्ट्राचा इतिहास आपल्याला नेहमीच खुणावत आलाय त्यात मध्ययुग म्हणजे ‘स्व’त्वाच्या जाणीवेची आणि मग पराक्रमाची एक उत्तुंग ध्वजा, अश्या या गौरवशाली इतिहासातील सत्य उकलण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न .

इतिहासातील एखाद्या घटनेबद्दल बद्दल शंका अथवा त्याबद्दल अधिक माहिती मिळवण्याची जिज्ञासा ही प्रत्येक इतिहासप्रेमीला असते. त्यातूनच त्याला सत्याचा मागोवा घेण्याचा ध्यास लागतो. या प्रवासादरम्यान अभ्यासक अधिकाधिक माहिती मिळवू लागतो, पुरावे तपासू लागतो. त्यात त्याला पुराव्यांचे महत्व आणि प्रकार कळतात. त्यातला समकालीन, अस्सल आणि निष्पक्ष (एकतर्फी नसणारा) पुरावा मिळाला की अभ्यासकाची जिज्ञासा शांत होते. कारण त्याला हवे असलेले उत्तर आता मिळालेले असते. आमचाही प्रवास असाच सुरु झाला होता आणि अव्याहत सुरु आहे. तेव्हा पुराव्यांना अपार महत्व आहे. ते मिळवण्यासाठी मेहनत घेण्याची तयारी हवी. इतिहास संशोधन ही फार मोठी गोष्ट आहे. उचलला टाक आणि खरडले मत इतके ते सोपे नाही. इतिहास संशोधन हे तर फार दूर पण ज्यांना इतिहासाचा नुसता अभ्यास करण्याची प्रामाणिक इच्छा असेल त्यांनी प्रा. ग. ह. खरे लिखित ‘संशोधकाचा मित्र‘ आणि श्री. वा. सी. बेंद्रे लिखित ‘साधन चिकित्सा‘ ही पुस्तके प्रथम वाचावी आणि अभ्यासाचा श्री गणेश करावा.

हा लेखन प्रपंच मांडण्यामागचा हेतू, कारण आणि कळकळ इतकीच की एखादी घटना सत्य मानायला आपल्याकडे पुरावा / संदर्भ / साधने / Contemporary Evidences काय आहेत हे समजावे. त्यांचे महत्व समजावे आणि त्यातून सत्य समोर यावे.

अनेक वाचक जेव्हा एखाद्या कादंबरीला सत्य समजून वाद घालू लागतात तेव्हा अगोदर त्यांना समजवावेसे वाटते, आणि तरीही भावनांच्या आहारी जाऊन जर कुणी पुरावे डावलू लागले तर कीव येते कारण आता अभ्यासकाचा इतिहासातील सत्य जाणण्याचा हेतू कुठेतरी खूप मागे राहून गेलेला असतो.

आपले उदंड प्रेम आणि प्रतिसाद लाभत आहे याबद्दल आपले आभार मानावे तेवढे थोडेच आहेत.

मराठ्यांचा इतिहास जाणून घेण्यासाठी आणि हा इतिहास अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आमचे चॅनेल Subscribe करा. 🚩

26/08/2026

भाग २ — विजयनगरचा उदय

१३व्या आणि १४व्या शतकाच्या सुरुवातीला दक्षिण भारतातील जुनी राजसत्ते मोठ्या राजकीय बदलांना सामोरी जात होती. देवगिरीचे यादव, वारंगलचे काकतीय, कर्नाटकातील होयसळ आणि दक्षिणेतील पांड्य या प्रमुख सत्तांवर उत्तरेकडून झालेल्या लष्करी मोहिमांचा परिणाम झाला होता. दिल्ली सल्तनतीने दख्खनमध्ये आपला प्रभाव वाढवला; मात्र या विशाल प्रदेशावर दीर्घकाळ स्थिर नियंत्रण ठेवणे तिला शक्य झाले नाही.

या परिस्थितीत दख्खनमध्ये अनेक स्थानिक सत्ता पुन्हा प्रभाव निर्माण करू लागल्या. कंपिली, होयसळ आणि इतर प्रादेशिक सत्तांमधील राजकीय घडामोडींमध्ये हरिहर आणि बुक्क या संगम बंधूंचा उदय झाला.

हरिहर आणि बुक्क यांच्या सुरुवातीच्या जीवनाबद्दल उपलब्ध स्रोतांमध्ये पूर्ण एकमत नाही. त्यांच्या पार्श्वभूमीविषयी विविध मते आढळतात. मात्र इ.स. १४व्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्यात ते दख्खनच्या राजकारणात प्रभावशाली ठरू लागले आणि पुढे त्यांनी स्वतंत्र सत्ता उभारली.

इ.स. १३३६ च्या सुमारास तुंगभद्रा नदीच्या परिसरात विजयनगरची स्थापना झाली. या नव्या राज्याचे प्रारंभीचे केंद्र अनिगोंडी परिसरात होते. पुढे तुंगभद्रेच्या दक्षिण तीरावर विकसित झालेली विजयनगर नगरी म्हणजेच आजचे हम्पी साम्राज्याची प्रमुख राजधानी बनली.

विजयनगरची स्थापना ही केवळ एका नवीन राजधानीची निर्मिती नव्हती. दख्खनच्या बदलत्या राजकारणात एक स्वतंत्र आणि शक्तिशाली राज्य उभे करण्याचा तो प्रयत्न होता. तुंगभद्रेची नैसर्गिक भौगोलिक रचना, डोंगररांगा आणि नदीमुळे या प्रदेशाला संरक्षणाच्या दृष्टीने मोठे महत्त्व होते. त्याचबरोबर कर्नाटकातील अंतर्गत प्रदेश आणि दक्षिण भारतातील व्यापारमार्गांशी जोडलेले स्थान विजयनगरच्या विस्तारासाठी उपयुक्त ठरले.

हरिहर प्रथम हा विजयनगरच्या संगम घराण्याचा पहिला प्रमुख शासक मानला जातो. त्याच्या कारकिर्दीत नव्या राज्याची प्रशासकीय आणि लष्करी पायाभरणी करण्यात आली. स्थानिक प्रदेशांवर नियंत्रण प्रस्थापित करताना त्याला इतर दख्खनी सत्तांशी संघर्ष करावा लागला.

हरिहरनंतर त्याचा भाऊ बुक्क राय प्रथम सत्तेवर आला. बुक्काच्या काळात विजयनगरचा विस्तार अधिक वेगाने झाला. दक्षिण भारतातील विविध प्रदेशांवर प्रभाव वाढवण्याच्या मोहिमा सुरू झाल्या आणि विजयनगर हळूहळू एक प्रादेशिक सत्ता न राहता मोठे साम्राज्य बनण्याच्या दिशेने पुढे गेले.

याच काळात विजयनगर आणि बहमनी सल्तनत यांच्यातील संघर्षाची सुरुवात झाली. तुंगभद्रा आणि कृष्णा नद्यांमधील प्रदेश, विशेषतः रायचूर दोआब, पुढील अनेक दशकांपर्यंत दोन्ही सत्तांमधील संघर्षाचे प्रमुख क्षेत्र राहिले.

विजयनगरच्या स्थापनेमागे धार्मिक, राजकीय आणि आर्थिक अशा अनेक घटकांचा सहभाग होता. पुढील काळात विजयनगरच्या राजांनी स्वतःला दक्षिण भारतातील महत्त्वाच्या हिंदू राजसत्तेचे संरक्षक म्हणून मांडले; त्याच वेळी प्रशासन, शेती, व्यापार, लष्कर आणि मंदिरसंस्था यांचा विस्तारही केला.

१४व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत विजयनगरची सत्ता कर्नाटकाच्या पलीकडे विस्तारू लागली होती. हरिहर प्रथम आणि बुक्क राय प्रथम यांनी घातलेल्या या पायावर पुढील शासकांनी एक विशाल साम्राज्य उभे केले.

विजयनगरच्या जन्माची ही पार्श्वभूमी पुढील भागातील विस्तार, बहमनी-विजयनगर संघर्ष आणि दक्षिण भारतातील बदलते राजकारण समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची ठरते.

26/08/2026

१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धांत म्हणजे अदमासे १८८० ते १८८४ मध्ये बडोदा येथून लेखक कै. गोविंदराव जोशी हे छत्रपती शिवाजी महाराजांची व छत्रपती संभाजी महाराजांची राजधानी असलेल्या रायगड किल्ल्यावर गेले होते. या भेटीचा अनुभव त्यांनी लिहिला होता. यातील एक नोंद विशेष आहे.

रायगड किल्ला पाहत असताना ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सिंहासनाची जागा पाहण्यास गेले. यावेळी त्यांच्यासोबत गडाखालील गावात राहणारा एक मुस्लिम व्यक्ती होता. सिंहासनाच्या परिसरात प्रवेश करताच त्या मुस्लिम व्यक्तीने आपल्या पायातील चपला बाहेरच काढल्या आणि इतरांनाही आपल्या चपला बाहेरच काढण्याविषयी सांगितले.

ही नोंद खुद्द गोविंदराव जोशी यांनी केली आहे. त्याकाळात समाजातील थोर व्यक्तींविषयी आदरभावना राखण्याची परंपरा तेव्हा सर्वधर्मियांकडून जपली जात होती हे सुद्धा या घटनेतून कळून येते.

जय शिवराय!!

(सोबतचे छायाचित्र हे १९३१ साली प्रकाशित झालेल्या एका ग्रंथातील असून लिहिलेल्या घटनेशी त्याचा संबंध नाही)

(टीप - सदर घटना ही लेखक कै. गोविंदशास्त्री जोशी यांनी आपल्या १८८५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या रायगडचे वर्णन या पुस्तकात जशीच्या तशी लिहिली आहे. त्यामुळे या बद्दल काही शंका असल्यास सदर पुस्तक वाचावे जे कुठल्याही शासकीय ग्रंथालयात मिळू शकेल)

#रायगड #रायगडकिल्ला #किल्लेरायगड #छत्रपतीशिवाजीमहाराज #शिवाजीमहाराज छत्रपतीसंभाजीमहाराज शिवराय जयशिवराय शिवप्रेमी शिवभक्त शिवइतिहास मराठाइतिहास महाराष्ट्रइतिहास मराठीइतिहास स्वराज्य हिंदवीस्वराज्य मराठासाम्राज्य महाराष्ट्र दुर्गइतिहास गडकोट इतिहास इतिहासप्रेमी Raigad RaigadFort ChhatrapatiShivajiMaharaj ShivajiMaharaj MarathaHistory MarathaEmpire MaharashtraHistory JaiShivray

25/08/2026

१३व्या–१४व्या शतकातील दक्षिण भारत

१३व्या आणि १४व्या शतकातील दक्षिण भारत हा राजकीय उलथापालथीचा, संघर्षाचा आणि सत्तांतराचा काळ होता. आज आपल्याला दक्षिण भारत एक भौगोलिक प्रदेश म्हणून परिचित आहे; मात्र त्या काळात हा प्रदेश एका एकसंध सत्तेखाली नव्हता. देवगिरीचे यादव, वारंगलचे काकतीय, कर्नाटकातील होयसळ आणि तमिळ प्रदेशातील पांड्य अशा अनेक बलाढ्य राजसत्ता आपल्या प्रभावासाठी संघर्ष करत होत्या.

दख्खनच्या पठारावर देवगिरीचे यादव एक महत्त्वाची सत्ता होती. देवगिरी हे केवळ राजधानीचे शहर नव्हते, तर उत्तर आणि दक्षिण भारताला जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गांवरील एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र होते. यादवांच्या सामर्थ्यामुळे दख्खनच्या राजकारणात त्यांचा मोठा प्रभाव होता. परंतु १३व्या शतकाच्या अखेरीस उत्तरेकडून दिल्ली सल्तनतीच्या मोहिमा सुरू झाल्या आणि दक्षिणेकडील या सत्तांना एका नव्या आव्हानाचा सामना करावा लागला.

पूर्वेकडे वारंगलचे काकतीय सामर्थ्यवान होते. त्यांच्या अधिपत्याखाली आजच्या तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशातील मोठा प्रदेश होता. काकतीयांनी किल्ले, तलाव आणि सिंचनव्यवस्था उभारून आपल्या राज्याची आर्थिक ताकद वाढवली होती. रुद्रमादेवी आणि प्रतापरुद्र यांसारख्या शासकांच्या काळात वारंगलने मोठे सामर्थ्य प्राप्त केले. परंतु दिल्ली सल्तनतीच्या दक्षिणेकडील मोहिमांमुळे काकतीय सत्तेलाही मोठा धक्का बसला.

कर्नाटकात होयसळ साम्राज्य आपले सामर्थ्य टिकवून होते. द्वारसमुद्र म्हणजेच आजचे हळेबीडू हे त्यांचे प्रमुख केंद्र होते. होयसळ राजांनी केवळ युद्धभूमीवरच नव्हे, तर स्थापत्य आणि कला क्षेत्रातही आपली अमिट छाप सोडली. बेलूर आणि हळेबीडूची मंदिरे आजही त्या काळातील कलात्मक वैभवाची साक्ष देतात.

दक्षिणेकडे तमिळ प्रदेशात पांड्य साम्राज्य प्रभावशाली होते. मदुराई हे त्यांचे प्रमुख केंद्र होते. समुद्री व्यापारामुळे पांड्यांना मोठी आर्थिक ताकद मिळाली होती. मात्र राजघराण्यातील अंतर्गत संघर्ष आणि वारसाहक्काच्या विवादांमुळे त्यांची सत्ता हळूहळू कमजोर होऊ लागली.

याच काळात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे एक नवीन शक्ती वेगाने पुढे येत होती—दिल्ली सल्तनत.

अलाउद्दीन खिलजीच्या कारकिर्दीत मलिक काफूरने दक्षिण भारतात मोहिमा केल्या. देवगिरी, वारंगल, द्वारसमुद्र आणि मदुराईपर्यंत दिल्लीच्या सैन्याचा प्रभाव पोहोचला. दक्षिणेतील संपत्ती, व्यापारमार्ग आणि राजकीय सत्ता यामुळे हा प्रदेश दिल्लीच्या सुलतानांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा बनला.

मात्र दक्षिण भारतावर दूर दिल्लीहून कायमस्वरूपी नियंत्रण ठेवणे सोपे नव्हते. विशाल भौगोलिक अंतर, स्थानिक राजसत्ता, सततचे बंड आणि दख्खनमधील बदलते राजकारण यामुळे दिल्लीचे नियंत्रण कमकुवत होत गेले.

१४व्या शतकाच्या सुरुवातीस दक्षिण भारतात एक मोठी राजकीय पोकळी निर्माण झाली होती. जुनी साम्राज्ये कमजोर झाली होती आणि दिल्ली सल्तनतीचे वर्चस्वही स्थिर राहिले नव्हते.

याच अस्थिरतेच्या काळातून एका नव्या साम्राज्याचा जन्म झाला.

तुंगभद्रेच्या काठावर, दगडी पर्वतरांगांच्या साक्षीने, दक्षिण भारताच्या इतिहासाला नवे वळण देणारी एक सत्ता उभी राहिली—

' विजयनगर '

इ.स. १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क यांच्या नेतृत्वाखाली उदयास आलेले हे साम्राज्य पुढील काळात इतके सामर्थ्यवान झाले की, दक्षिण भारताच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदूच बदलून गेला.

#विजयनगर #कर्नाटक #हम्पी #मराठी

24/08/2026

श्री शिवजन्मभूमी किल्ले शिवनेरी - १०० वर्षांपूर्वीचे छायाचित्र. याच दुर्गावर १६३० मध्ये स्वराज्यसूर्याचा उदय झाला (Shri Shivjanmabhoomi Fort Shivneri – A Photograph from 100 Years Ago. It was on this very fort that the Sun of Swarajya Chatrapati Shivaji Maharaj born in 1630.)

24/08/2026

22/08/2026

नेताजी सुभाषचंद्र बोस, जानकीनाथ बोस और प्रभावती दत्त के 14 बच्चों में से एक थे। ऑस्ट्रिया में रहते हुए नेताजी को एमिली शेंकल नामक एक ऑस्ट्रियाई युवती से प्रेम हुआ। हालांकि, परिस्थितियों के कारण उनका विवाह पारंपरिक या शास्त्रोक्त विधि से नहीं हो सका।

नेताजी की एक ही संतान थीं—उनकी बेटी अनिता बोस। अनिता बोस का विवाह जर्मन राजनेता मार्टिन पफ्फ से हुआ। अनिता और मार्टिन के तीन बच्चे हैं:

•पीटर अरुण
•थॉमस कृष्णा
•माया करीना

ये तीनों जर्मनी में रहते हैं।

नेताजी की बेटी अनिता बोस ने वर्ष 2016 में जापान के एक बौद्ध मंदिर में सुरक्षित रखी गई अस्थियों का DNA परीक्षण कराने की मांग की थी, ताकि उन अस्थियों की पहचान को वैज्ञानिक रूप से सत्यापित किया जा सके।