माहित आहे का?

श्रीलंकेतील Sigiriya Rock Fortress इ.स. ५व्या शतकात राजा Kashyapa यांनी बांधला. सुमारे २०० मीटर उंच ग्रॅनाइट खडकाच्या माथ्यावर राजवाडा, बागा, जलाशय आणि संरक्षण व्यवस्था उभारण्यात आली होती.

आजही त्या खडकावर जाण्यासाठी कोरलेले जिने, भव्य सिंहाच्या पंज्यांच्या आकाराचं प्रवेशद्वार आणि प्राचीन भित्तीचित्रं पाहायला मिळतात. विशेष म्हणजे, त्या काळात इतक्या उंच ठिकाणी बांधकामासाठी आधुनिक यंत्रसामग्री नव्हती.

तरीही पाणी साठवण्याची आणि वितरित करण्याची व्यवस्था, सममितीय बागा आणि मजबूत तटबंदी तयार करण्यात आली होती. आज Sigiriya हा UNESCO World Heritage Site असून, जगातील सर्वात विलक्षण प्राचीन किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो.

आर्क्टिकमधील समुद्री बर्फ हवामान बदलामुळे झपाट्याने वितळत आहे. यावर उपाय म्हणून संशोधकांनी हिवाळ्यात समुद्राचं पाणी विद्यमान बर्फाच्या पृष्ठभागावर पंप केलं. अतिशय कमी तापमानामुळे हे पाणी लगेच गोठलं आणि बर्फाचा अतिरिक्त थर तयार झाला.

२०२४–२५ मधील क्षेत्रीय चाचण्यांमध्ये काही ठिकाणी हा कृत्रिमरीत्या जाड केलेला बर्फ सुमारे ३२ सेंटीमीटरने अधिक जाड आढळला. तसेच हा बर्फ अधिक प्रकाश परावर्तित करत असल्याने त्याचा वितळण्याचा वेगही कमी दिसून आला. मात्र, ही पद्धत अजूनही प्रयोगाच्या टप्प्यात आहे.

संपूर्ण आर्क्टिकमध्ये ती वापरणं तांत्रिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या शक्य आहे का, याबाबत संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे ही हवामान बदलाची अंतिम उपाययोजना नसून, संभाव्य पूरक उपाय म्हणून तिचा अभ्यास केला जात आहे.

🤰 गर्भधारणेदरम्यान आई आणि बाळ यांच्यामध्ये फक्त पोषकद्रव्यांचीच नाही, तर काही पेशींचीही देवाणघेवाण होते. यापैकी आईच्या काही पेशी गर्भाच्या शरीरात जाऊन जन्मानंतरही अनेक वर्षं, अगदी वृद्धापकाळापर्यंत टिकू शकतात. अलीकडील संशोधनात अशा पेशी मानवी मेंदूमध्येही आढळल्या आहेत.

काही पेशी मेंदूतील Neurons, Microglia आणि इतर पेशींसारखं कार्य करू शकतात, असं संशोधकांनी निरीक्षण केलं आहे. मात्र, या पेशी मेंदूच्या आरोग्यासाठी नेमक्या कशा उपयोगी पडतात किंवा काही आजारांशी त्यांचा संबंध आहे का, याचा अद्याप अभ्यास सुरू आहे.

या नैसर्गिक प्रक्रियेला Maternal Microchimerism म्हणतात आणि ती आई-बाळ यांच्यातील जैविक नातं जन्मानंतरही अनेक दशकं टिकू शकतं, हे या संशोधनातून सूचित होतं.

🐈 Caracal, ज्याला अनेकदा Desert Lynx असंही म्हटलं जातं (जरी तो खरा Lynx नसला तरी), हा आफ्रिका, मध्य पूर्व आणि आशियातील काही भागांत आढळणारा अत्यंत चपळ वन्य मांजर आहे.

त्याच्या कानांवरील लांब काळ्या केसांचे पुंजके ही त्याची सर्वात वेगळी ओळख आहे. हे पुंजके एकमेकांना संकेत देण्यासाठी आणि आजूबाजूच्या हालचाली अधिक प्रभावीपणे ओळखण्यासाठी मदत करत असावेत, असा संशोधकांचा अंदाज आहे; मात्र त्यांचं नेमकं कार्य अद्याप पूर्णपणे निश्चित झालेलं नाही.

Caracal आपल्या शक्तिशाली मागच्या पायांच्या जोरावर जवळपास ३ मीटर उंच उडी मारू शकतो आणि हवेत झेप घेत एकाच वेळी अनेक पक्ष्यांवरही हल्ला करू शकतो. त्याच्या विलक्षण वेग, अचूक उडी आणि सुंदर रूपामुळे तो जगातील सर्वात आकर्षक आणि कुशल शिकारी मांजरांपैकी एक मानला जातो.

त्वचेला खोल जखम झाल्यानंतर शरीर ती जागा शक्य तितक्या लवकर भरून काढण्यासाठी Collagen नावाचं प्रथिन मोठ्या प्रमाणात तयार करतं. त्यामुळे त्या ठिकाणी Scar Tissue तयार होतं.

पण या नवीन ऊती सामान्य त्वचेसारख्या नसतात. जखम खोल असल्यास त्यामध्ये असलेले Hair Follicles (केसांची मुळे), घामाच्या ग्रंथी आणि तेलग्रंथी कायमस्वरूपी नष्ट होऊ शकतात.

Scar Tissue ही फक्त त्वचा जोडण्याचं काम करते; ती नवीन Hair Follicles तयार करू शकत नाही. त्यामुळे व्रण पूर्णपणे भरून आला तरी त्या जागेवर पुन्हा केस उगवत नाहीत.

मात्र, जर जखम फक्त त्वचेच्या वरच्या थरापुरती मर्यादित असेल आणि Hair Follicles सुरक्षित राहिले असतील, तर त्या ठिकाणी पुन्हा केस वाढू शकतात. म्हणूनच प्रत्येक जखमेवर केस कायमचे जातीलच असं नाही—ते जखमेच्या खोलीवर अवलंबून असतं.

नेदरलँड्सची राजधानी Amsterdam ही जगातील सर्वात सायकल-मैत्रीपूर्ण शहरांपैकी एक आहे. दररोज लाखो लोक सायकलने प्रवास करत असल्यामुळे Amsterdam Central Station परिसरात सायकली ठेवण्यासाठी जागेची मोठी समस्या निर्माण झाली होती.

ही समस्या सोडवण्यासाठी शहराने २०२३ मध्ये पाण्याखाली दोन विशाल Bicycle Parking उभारल्या. या दोन्ही पार्किंग मिळून सुमारे ११,००० सायकली ठेवण्याची क्षमता आहे. त्यापैकी Stationsplein ही पार्किंग जवळपास ७,००० सायकलींसाठी असून ती पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली बांधण्यात आली आहे आणि थेट Metro व Railway Station शी जोडलेली आहे.

या प्रकल्पामुळे रस्त्यावरील गर्दी कमी झाली, सार्वजनिक जागा मोकळी झाली आणि सायकल व सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर अधिक सोयीस्कर झाला. हा प्रकल्प आधुनिक शहरी नियोजनाचं उत्कृष्ट उदाहरण मानला जातो.

आपल्या त्वचेला रंग देणाऱ्या Melanocyte या पेशी Melanin नावाचं रंगद्रव्य तयार करतात. सामान्यतः या पेशी त्वचेमध्ये समान प्रमाणात पसरलेल्या असतात.

पण काही ठिकाणी त्या एकत्र जमा झाल्या की तिथे छोटासा गडद डाग तयार होतो, ज्याला आपण तीळ किंवा Mole म्हणतो. बहुतेक तीळ निरुपद्रवी असतात आणि ते बालपण, किशोरावस्था, हार्मोन्समधील बदल किंवा सूर्यप्रकाशामुळे तयार होऊ शकतात.

अनेक लोक जन्मतः काही तिळांसह जन्माला येतात, तर काही तीळ आयुष्यभरात हळूहळू तयार होतात. एखाद्या तिळाचा आकार, रंग किंवा किनार अचानक बदलत असेल तर मात्र त्वचारोगतज्ज्ञांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं असतं.

वाघाच्या अंगावरील काळे पट्टे हे फक्त फरमुळे दिसतात, असा अनेकांचा समज असतो. पण प्रत्यक्षात हे पट्टे त्याच्या त्वचेवरही असतात. कारण त्वचा आणि फर या दोन्हींना रंग देणारं Melanin हेच रंगद्रव्य असतं.

त्यामुळे फर काढला तरी त्वचेवरील पट्ट्यांचा नमुना तसाच राहतो. विशेष म्हणजे, प्रत्येक वाघाच्या पट्ट्यांची रचना वेगळी असते. माणसाच्या Fingerprint प्रमाणेच दोन वाघांच्या पट्ट्यांचा नमुना कधीही सारखा नसतो.

त्यामुळे वनअधिकारी आणि संशोधक कॅमेरा Trap मधील छायाचित्रांवरून प्रत्येक वाघाची स्वतंत्र ओळख पटवू शकतात. वाघांची संख्या मोजण्यासाठी, त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि संवर्धनासाठी ही पद्धत जगभर वापरली जाते.

शास्त्रज्ञांनी आकाशगंगेच्या मध्यभागाजवळील G+0.693−0.027 या वायू आणि धुळीच्या प्रचंड ढगामध्ये Erythrulose नावाचा चार कार्बन अणूंचा साखरेचा प्रकार शोधला आहे.

पृथ्वीवर ही साखर Raspberry सारख्या काही फळांमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळते. विशेष म्हणजे, दोन ताऱ्यांमधील अंतराळात एखादी "खरी साखर" (true sugar) थेट सापडण्याची ही पहिलीच घटना आहे.

हा शोध स्पेनमधील रेडिओ दुर्बिणींच्या मदतीने लागला आणि त्याचे निष्कर्ष Nature Astronomy मध्ये प्रकाशित झाले. हा शोध म्हणजे अंतराळात जीवन सापडलं असा पुरावा नाही.

मात्र जीवनासाठी आवश्यक असलेले काही रासायनिक घटक पृथ्वीवर तयार झाले नसून, ते आधीच अंतराळात तयार झाले असावेत आणि नंतर उल्का किंवा धूमकेतूंमार्फत पृथ्वीवर पोहोचले असावेत, या वैज्ञानिक संकल्पनेला या शोधामुळे अधिक आधार मिळतो.