17/08/2026
ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਅਕਾਲੀ) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬੀਰ ਜਰਨੈਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਬਿਰਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈ ਲੜ ਕੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ 7ਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰੀ
ਜਨਮ: ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1755 ਈ. (ਮੱਘਰ 18) ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ/ਜ਼ੀਰਾ ਨੇੜੇ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ (ਬਾਠ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਜੀਵਨ: ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਪੱਕ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਤਰਨਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਸਰਬਉੱਚ ਅਗਵਾਈ (1823 ਈ.): ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਸਮੁੱਚੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ 7ਵਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਥਾਪਿਆ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਰੋਲ (1845–1846 ਈ.)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੱਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰਾਂ (ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ) ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵੱਲ ਕੂਚ: ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ 'ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵੱਲ ਵਧੇ।
ਮੁਦਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ: ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ (ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ) ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅੱਗੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ।
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੋਹਾਣਾ ਵਿਖੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਲੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਵਧੇ।
ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਧੋਖਾ: ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਹਾਕਮ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੂਹ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਟਿਆਲਾ (ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ) ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਰਾ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖ਼ੂਨੀ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ।
ਸੋਹਾਣਾ (ਮੋਹਾਲੀ) ਵਿਖੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਸੁਹਾਣਾ (ਮੋਹਾਲੀ) ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਟੱਕਰ: 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੰਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੋਪ ਦੇ ਛੱਰੇ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।
ਸ਼ਹਾਦਤ: ਜਨਵਰੀ 1846 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਗਭਗ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਸੋਹਾਣਾ (ਮੋਹਾਲੀ): ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ/ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ): ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹਨ।
अमर शहीद जत्थेदार बाबा हनुमान सिंह जी (अकाली) सिख इतिहास के वे महान शूरवीर सेनापति हैं, जिन्होंने 90 वर्ष की वृद्धावस्था में ब्रिटिश साम्राज्य के अत्याचारों और तोपों के विरुद्ध अद्वितीय सशस्त्र लड़ाई लड़कर सर्वोच्च शहादत प्राप्त की। वे शिरोमणि पंथ अकाली बुड्ढा दल के 7वें जत्थेदार और श्री अकाल तख्त साहिब के जत्थेदार थे।
प्रारंभिक जीवन और जत्थेदारी
जन्म: बाबा जी का जन्म 18 नवंबर 1755 ईस्वी (18 मग़र) को गाँव नौरंग सिंह वाला (ज़िला फ़िरोज़पुर/ज़ीरा के पास) में पिता स. गरजा सिंह (बाठ) और माता हरनाम कौर जी के घर हुआ था।
तैयार-बर-तैयार जीवन: बचपन से ही शस्त्र विद्या, घुड़सवारी और गुरबाणी स्मरण में निपुण रहते हुए आप तरना दल और बाद में बुड्ढा दल में अपनी सेवाएँ निभाते रहे।
सर्वोच्च नेतृत्व (1823 ईस्वी): नौशहरा की जंग में अकाली फूला सिंह जी की शहादत के उपरांत समूचे खालसा पंथ ने बाबा हनुमान सिंह जी को शिरोमणि पंथ अकाली बुड्ढा दल का 7वाँ जत्थेदार और श्री अकाल तख्त साहिब का मुख्य सेवादार नियुक्त किया।
प्रथम आंग्ल-सिख युद्ध और बाबा जी की भूमिका (1845–1846 ईस्वी)
महाराजा रणजीत सिंह के निधन के बाद लाहौर दरबार में डोगरा साज़िशों और गद्दार वज़ीरों (तेज सिंह और लाल सिंह) के कारण अंग्रेज़ों ने पंजाब को हड़पने का प्रयास किया।
युद्ध के मैदान की ओर कूच: महारानी जिंद कौर और सिख सेनाओं के संदेश पर बाबा जी श्री अकाल तख्त साहिब और श्री आनंदपुर साहिब से हज़ारों निहंग सिखों का जत्था लेकर युद्ध के मैदान की ओर बढ़े।
मुदकी और फेरूशहर: पारंपरिक शस्त्रों (तलवारों, भालों, बंदूकों) से लैस सिखों ने ब्रिटिश सेना के आधुनिक तोपखाने के सामने अद्वितीय बहादुरी दिखाई और ब्रिटिश सेना को भारी नुकसान पहुँचाया।
पटियाला रियासत का घटनाक्रम और सोहाना में महान शहादत
सतलुज किनारे लड़े गए युद्धों के बाद बाबा जी बचे हुए सिखों को संगठित करने के लिए मालवा और पटियाला रियासत के क्षेत्र की ओर बढ़े।
पटियाला में विश्वासघात: पटियाला रियासत के तत्कालीन शासक (महाराजा करम सिंह) ने अंग्रेज़ों का साथ देते हुए सिखों को रसद-पानी नहीं दिया और अंग्रेज़ों को सिखों की गुप्त सूचना दे दी, जिसके कारण पटियाला (दूख निवारण साहिब वाले क्षेत्र) और राजपुरा के आस-पास भीषण झड़पें हुईं।
सोहाना (मोहाली) में घेराबंदी: ब्रिटिश सेना ने भारी तोपखाने के साथ गाँव सुहाना (मोहाली) के जंगली क्षेत्र में सिखों को चारों तरफ से घेर लिया।
अंतिम सांस तक संघर्ष: 90 वर्ष की आयु में बाबा जी दोनों हाथों में खंडा और शस्त्र लेकर अंग्रेज़ों की तोपों पर टूट पड़े। शरीर पर अनगिनत गोलियाँ और तोप के छर्रे लगने के बावजूद वे लगातार लड़ते रहे।
शहादत: जनवरी 1846 ईस्वी के दौरान इस भीषण युद्ध में बाबा हनुमान सिंह जी लगभग 500 सिखों सहित युद्ध के मैदान में शहीद हुए।
ऐतिहासिक स्मारक
गुरुद्वारा सिंह शहीदां, सोहाना (मोहाली): यह वही पवित्र स्थान है जहाँ बाबा हनुमान सिंह जी और शहीद सिखों का अंगीठा साहिब (अंतिम संस्कार स्थल) स्थित है।
गुरुद्वारा शहीद गंज (श्री आनंदपुर साहिब): जहाँ बुड्ढा दल और बाबा जी की अमर शहादत की परंपराएँ आज भी अत्यंत श्रद्धा से याद की जाती हैं।
