31/08/2026
Επειδή η ανάρτησή μου για την εθνική συμφιλίωση προκάλεσε διάλογο και απορίες, αναδημοσιεύω άρθρο μου σχετικό με το Έθνος και την εθνική ταυτότητα, θυμίζοντας παράλληλα σε όσους επιμένουν να χρησιμοποιούν τον όρο "γένος" αντί "έθνος" ότι το γένος είναι βιολογική κατηγορία, ενώ το Έθνος πολιτική-πολιτισμική....
ΓΙΑ ΤΟ ΕΘΝΟΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Στα πεδίο των επιστημών της Ανθρωπολογίας και της Κοινωνιολογίας έχουν διατυπωθεί ευάριθμες θεωρίες περί έθνους και εθνικής ταυτότητας. Ο χαρακτήρας του παρόντος κειμένου δεν μας επιτρέπει να αναφερθούμε σε αυτές. Ωστόσο, και στο πεδίο της πολιτικής μπορεί κανείς να αντιστοιχήσει κάποιες από τις επιστημονικές θεωρίες με τις κυρίαρχες σε αυτόν το χώρο. Μπορούμε, λοιπόν, σχηματοποιώντας να πούμε ότι στα δύο άκρα του συνεχούς των θεωριών περί έθνους και εθνικής ταυτότητας τοποθετούνται δύο εκ διαμέτρου αντίθετες προσεγγίσεις και αντιλήψεις. Η πρώτη είναι η «ουσιοκρατική» ή «οργανική» και η δεύτερη η «βουλησιαρχική», την οποία θα μπορούσε να συνδέσει κανείς grosso modo με την επιστημονική θεωρία της «κοινωνικής κατασκευής».
Η ουσιοκρατική κυριάρχησε στην πρώτη φάση ανάπτυξης του εθνικισμού, τον 18ο και 19ο αιώνα, και βασίζεται στη άποψη ότι το έθνος απορρέει από την φυλή, όταν αυτή αποκτά συνείδηση του εαυτού της. Πρόκειται για τον γνωστό βιολογισμό, σύμφωνα με τον οποίο τα πολιτισμικά εν γένει φαινόμενα καθορίζονται από βιολογικούς παράγοντες. Το αίμα , δηλαδή η κοινή βιολογική καταγωγή είναι ο κυριότερος. Το έδαφος, το φυσικό περιβάλλον και όσα χαρακτηριστικά απορρέουν από αυτό επίσης θεωρούνται σημαντικά. Εξού και η αναφορά στο «δίκαιο του αίματος και του χώματος». Άλλωστε η ίδια η λέξη «φυλή» προέρχεται από το ρήμα «φύω», που σημαίνει φυτρώνω. Είναι σαν οι «όμαιμες» ομάδες να βγαίνουν από την γη. Με αυτό συνδέονται και οι καταγωγικοί μύθοι περί «αυτοχθονίας». Η έννοια του «γένους» από το ρήμα «γεννώ» έχει παρόμοιες καταβολές. Είναι αυτονόητο ότι μιλάμε για τον «φυλετισμό», δηλαδή τον ρατσισμό. Το έθνος ταυτίζεται με την φυλή, που είναι βιολογική κατηγορία, και τόσο αυτό όσο και η εθνική ταυτότητα θεωρούνται αιώνιες και αμετάβλητες στο χρόνο κατηγορίες, οντότητες έξω από την ιστορία, σχεδόν μεταφυσικές και μάλιστα συνδέονται με απόψεις για περιούσιους και ανώτερους φυλές/έθνη/λαούς. Επιπλέον, θεωρείται ότι αυτές οι ταυτότητες είναι καθαρές και αμόλυντες από προσμείξεις με «ξένο αίμα», κάτι που συγκροτεί και βασικό στοιχείο της αντίστοιχης ιδεολογίας, από την οποία απορρέουν ιδέες, όπως αυτή της ξενηλασίας και της ξενοφοβίας. Αυτές οι αντιλήψεις προκύπτουν αρχικά στο πλαίσιο του Γερμανικού ρομαντικού εθνικισμού και γνωρίζουν μεγάλη διάδοση στον χώρο και τον χρόνο.
Η βουλησιαρχική αντίληψη και άποψη, αντίθετα, υποστηρίζει την ιστορικότητα του έθνους, ότι δηλαδή τόσο το έθνος όσο και οι εθνικές ταυτότητες είναι προιόντα της ιστορίας και ο σχηματισμός του έθνους-κράτους είναι προιόν της νεωτερικότητας, δηλαδή της εποχής της βιομηχανικής επανάστασης, του αστικού κράτους και των συμπαρομαρτούντων. Σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους δεν έχουμε έθνη-κράτη, αλλά πολύ-εθνοτικές αυτοκρατορίες, πόλεις-κράτη κλπ. Το έθνος, σύμφωνα με αυτήν την πολιτική θεωρία, δεν είναι μόνο ιστορικό φαινόμενο αλλά είναι και αποτέλεσμα πολιτικής βούλησης και ως τέτοιο εξαρτάται από την συνείδηση και όχι από το αίμα και τα άλλα βιολογικά χαρακτηριστικά. Στην βάση μιας πολιτισμικής κοινότητας, μιας κοινότητας ανθρώπων που μοιράζονται κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά, όπως γλώσσα, ήθη και έθιμα, θρησκεία κλπ. και έχουν συνείδηση της ενότητάς τους, μπορεί να συγκροτηθεί με βάση την κοινή επιθυμία και βούληση μια πολιτειακή οργάνωση με τη μορφή του κράτους και έτσι να προκύψει το έθνος-κράτος. Σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνονται ανάλογοι ιδεολογικοί μηχανισμοί αλλά και αφηγήματα κοινής καταγωγής, μυθιστορίες, προκειμένου να ενισχύεται η ενότητα και η συνοχή του έθνους. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για την πολιτικοποίηση της εθνότητας και την εθνικοποίηση της πολιτείας. Αυτή η αντίληψη μας έρχεται από την Γαλλία και βρίσκεται στον αντίποδα της ουσιοκρατικής θεωρίας.
Είναι γεγονός, ότι στην Επιστήμη η ουσιοκρατική θεωρία εγκαταλείφθηκε από τις αρχές του 20ού αιώνα, ωστόσο στο πεδίο της πολιτικής «ζει και βασιλεύει». Καλλιεργείται και αναπαράγεται από συντηρητικά κόμματα και σε ό,τι αφορά στην κοινή γνώμη, αποτελεί κυρίαρχη ιδεολογία. Η αντίληψη, για παράδειγμα, ότι την εθνική ταυτότητα την κληρονομείς βιολογικά από γεννησιμιού σου και ότι αυτή δεν αλλάζει, γεγονός που αποτυπώνεται στα γνωστά συνθήματα «Έλληνας γεννιέσαι, δεν γίνεσαι» ή «Αλβανέ δεν θα γίνεις Έλληνας ποτέ», χαρακτηρίζει τις αντιλήψεις πολλών Ελλήνων. Είναι γνωστό, βέβαια, ιστορικά ότι πολλές ομάδες εξελληνίστηκαν, όπως είναι γνωστό ότι χιλιάδες Αλβανών έγιναν και γίνονται Έλληνες…
Αν μείνουμε, λοιπόν, στη αντίληψη ότι η εθνική ταυτότητα είναι βιολογική κατηγορία, τότε φυσικά δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι αυτή μπορεί εύκολα να αλλάξει. Εάν τη νοήσουμε, όμως, ως πολιτισμική κατηγορία, τότε εύκολα αντιλαμβανόμαστε ότι είναι ρευστή, μεταβλητή και ότι μπορεί να γίνει και αντικείμενο διαχείρισης αλλά και συγκρούσεων.
Στο πεδίο της Επιστήμης από την άλλη πλευρά, η κυρίαρχη θεωρία σήμερα είναι αυτή της κοινωνικής κατασκευής των ταυτοτήτων, όποιες κι αν είναι αυτές. Όπως όλες οι ταυτότητες, έτσι και η εθνική συγκροτείται ιστορικά και ως εκ τούτου παρουσιάζει ρευστό χαρακτήρα, δηλαδή αλλάζει μέσα στο χρόνο. Μάλιστα, μπορεί να είναι και αποτέλεσμα επιλογής. Το έθνος, επίσης, είναι προιόν της ιστορίας και τη μορφή που το ξέρουμε σήμερα ως έθνος-κράτος δηλαδή, συνδέεται με την ευρωπαική νεωτερικότητα. Αυτό δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι το έθνος ως πολιτισμική κοινότητα, ως εθνότητα, δεν μπορεί να πρoυπάρχει του κράτους. Η συζήτηση που γίνεται ανάμεσα στους λεγόμενους «εθναμύντορες” και τους «εθνομηδενιστές», κατά την άποψή μας, έχει παραστρατήσει λόγω του μανιχαισμού που συνήθως εμφιλοχωρεί σε τέτοιου είδους «διαλόγους».
Αυτό όμως είναι μια άλλη συζήτηση. Προς το παρόν μπορεί κανείς να εφαρμόσει τα παραπάνω στην τρέχουσα πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα και να βγάλει τα συμπεράσματά του.
Υ. Γ.Προσωπικά πιστεύω στην εθνική συμφιλίωση με όρους ειλικρίνειας και διαφάνειας. Ως προς τη μονομέρεια, είδατε ποτέ την άλλη πλευρά να κάνει παρανομίες, να στήνει μνημεία μες την αντάρα; Δεν τα κάνει όλα νόμιμα και στο φως της μέρας; Μπορείτε να διαφωνείτε, όπως κι εγώ, με διάφορα άλλα με το ΚΚΕ, αλλά κινείται στο πλαίσιο των νόμων και με απόλυτο σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον .
Ευχαριστώ πολύ όλες και όλους για τα σχόλια με εξαίρεση εκείνων που δεν έχουν σχέση με δημοκρατικό διάλογο.
