09/08/2026
INTERVIEW - Technologie
Historicus Yuval Noah Harari: ‘We moeten minder vrezen voor moordrobots dan voor AI-bankiers’
Der Spiegel
Volgens de Israëlische historicus Yuval Noah Harari dreigt artificiële intelligentie niet alleen miljoenen banen overbodig te maken, maar ook de democratie, de wereldeconomie en zelfs menselijke relaties grondig te hertekenen. Europa staat volgens hem voor een existentiële keuze: een technologische vazal van de Verenigde Staten worden of razendsnel een eigen AI-koers uittekenen. ‘Veel tijd blijft er niet meer over.’
We treffen Yuval Noah Harari in Hotel Tarabel in Lissabon. In de wintertuin van de historische villa kijkt de Israëlische historicus uit over de Taag. De bijna onwezenlijke schoonheid van de plek herinnert hem aan wat volgens hem vandaag op het spel staat: een welvarend, onafhankelijk en liberaal Europa.
U waarschuwt al jaren voor de gevaren van artificiële intelligentie. Is de AI-revolutie vergelijkbaar met de industriële revolutie?
Yuval Noah Harari: Nee. De industriële revolutie verschilt fundamenteel van wat we nu meemaken. Toen maakten we werktuigen, vandaag creëren we actoren. We bouwden treinen, stoomschepen en generatoren, maar mensen bep**lden hoe die werden ingezet. Een mes kun je gebruiken om sla te snijden of om iemand te vermoorden. Het mes zegt je niet wat je moet doen. Zelfs een kernwapen doet dat niet. Artificiële intelligentie doet dat wél.
AI dreigt miljoenen banen te vernietigen en een groot deel van menselijke arbeid overbodig te maken. Kan het kapitalisme onder zulke omstandigheden overleven?
Harari: Niet in zijn huidige vorm. Als je teruggaat naar de theorie achter het kapitalisme, dan heb je daarvoor niet per se mensen nodig. Je kunt je een wereld voorstellen waarin AI-bedrijven enorme hoeveelheden kapitaal vergaren en dat investeren in nieuwe AI-agenten, die vervolgens de ruimte verkennen en andere planeten koloniseren. Zonder dat daar nog mensen aan te pas komen. Dit is het moment waarop kapitalisme en mensheid uit elkaar groeien.
‘Een mes kun je gebruiken om sla te snijden of om iemand te vermoorden. Het mes zegt je niet wat je moet doen. Zelfs een kernwapen doet dat niet. Artificiële intelligentie doet dat wél.’
Techondernemers zoals Elon Musk dromen van een wereld waarin niemand nog hoeft te werken. Wat gebeurt er met de democratie als mensen niet langer nodig zijn?
Harari: Grote technologiebedrijven beschikken vandaag al over een enorme economische, politieke en culturele macht. Toch vertegenwoordigen ze niemand en leggen ze nauwelijks verantwoording af. Sommigen zeggen zelfs openlijk dat ze die macht willen gebruiken om een imperium uit te bouwen. Dat past perfect in de nieuwe imperialistische tijdsgeest. Begrippen als mededogen, empathie of democratie spelen voor zulke bedrijven geen enkele rol.
In de Verenigde Staten spreken critici al van een ‘techoligarchie’.
Harari: De boodschap van de AI-bedrijven luidt: verzet is zinloos. Maar dat is onzin. In de negentiende eeuw wilde men ons ook doen geloven dat de economie zou instorten zonder kinderarbeid. Achteraf bekeken klinkt dat absurd. De samenleving besliste dat elfjarigen niet thuishoorden in de steenkoolmijnen. Dat bleek niet alleen moreel juist, maar ook economisch verstandig: kinderen die naar school gingen, werden later veel productievere werknemers.
De Amerikaanse regering heeft jarenlang volop ingezet op de snelle ontwikkeling van AI. Wat betekent dat voor de rest van de wereld?
Harari: De Verenigde Staten en China voeren deze revolutie aan en zullen er de vruchten van plukken. Veel andere landen zullen daarentegen economisch terrein verliezen. Dat geldt niet alleen voor ontwikkelingslanden die afhankelijk zijn van handenarbeid, maar ook voor diensteneconomieën zoals die van Europa. De gigantische investeringen van technologiebedrijven renderen pas echt als AI alle economische activiteiten overneemt, van de textielarbeider in Bangladesh tot de advocaat in Londen.
Dan dreigt een wereld met een enorme ongelijkheid en een permanente onderklasse, zoals sommige mensen in de technologiesector voorspellen.
Harari: En geen van de oplossingen die vandaag worden voorgesteld, biedt een afdoend antwoord. Noch een universeel basisinkomen, noch overheidsaandelen in AI-bedrijven. In de Verenigde Staten kan de overheid dat geld misschien gebruiken om werkloze vrachtwagenchauffeurs te ondersteunen of om te scholen. Maar wat doet Bangladesh? De Amerikaanse overheid zal haar inkomsten niet delen met andere landen. Voor Europa geldt hetzelfde. Als de belastinggrondslag verdwijnt, zal het zelfs zijn huidige sociale zekerheid niet meer kunnen financieren.
Hoe moet Europa daarop reageren?
Harari: Europa heeft twee mogelijkheden. Het kan zich opstellen als een onderdanige vazal van de Verenigde Staten en hopen dat de Amerikanen bereid zijn een deel van hun rijkdom en macht te delen. Of het kiest ervoor een onafhankelijke speler te worden. Daarvoor is het nog niet te laat, maar dan moeten de Europese landen samenwerken en zelf miljarden investeren in de ontwikkeling van eigen AI-technologie. Veel tijd blijft er niet meer over.
‘Als Washington het niet eens is met wat Europa doet, kan het onze wapensystemen, infrastructuur of overheidsdiensten gewoon stilleggen. Dan valt alles uit.’
Anders zouden ze volledig afhankelijk worden van Amerikaanse technologie?
Harari: Dat zou fundamenteel verschillen van het imperialisme uit de negentiende eeuw. Je kon toen Britse machinegeweren kopen, maar koningin Victoria had geen knop waarmee ze die op afstand kon uitschakelen. In het AI-tijdperk kan dat wel. Als Washington het niet eens is met wat Europa doet, kan het onze wapensystemen, infrastructuur of overheidsdiensten gewoon stilleggen. Dan valt alles uit.
U zegt dat AI de ‘menselijke code heeft gekraakt’, omdat onze beschaving draait op taal.
Harari: Mensen beheersen de wereld omdat ze kunnen samenwerken. Die samenwerking steunt op bureaucratische systemen die vertrouwen organiseren: banken, overheden en wetten. AI-agenten zijn de perfecte bureaucraten. We hebben voor hen de ideale omgeving gecreëerd. Ze verwerken gigantische hoeveelheden informatie, floreren in bureaucratieën en nemen die stap voor stap over. Daarmee krijgen ze ook de systemen in handen die onze samenleving aansturen.
‘We worden voortdurend gevoed met verhalen die het vertrouwen tussen mensen aantasten.’
Technologiebedrijven domineren vandaag een groot deel van het publieke debat via sociale media. Wat doet die macht met ons?
Harari: Ze ondermijnt wereldwijd het vertrouwen. Vroeger bep**lden hoofdredacteurs wat op de voorpagina kwam. Vandaag beslist een algoritme welke berichten in onze sociale mediafeed verschijnen. We worden voortdurend gevoed met verhalen die het vertrouwen tussen mensen aantasten.
In Silicon Valley klinkt vooral optimisme. Er woedt een race om superintelligentie te ontwikkelen, bijna als iets goddelijks. Hoe kijkt u daarnaar?
Harari: Dat is geen gevolg van de logica van het kapitalisme. Het lijkt eerder op de ruimtewedloop in de jaren zestig. Economisch sloeg die nergens op, maar om politieke redenen stuurden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie mensen naar de maan. Nu wordt de komende jaren zowat duizend miljard dollar geïnvesteerd in superintelligentie. Dat is een ideologische, bijna religieuze keuze. Alleen wordt ze deze keer niet door overheden gemaakt, maar door de markt.
Niet met belastinggeld, maar met privaat kapitaal.
Harari: SpaceX haalde vorig jaar tachtig miljard dollar op, grotendeels bij particulieren, bedrijven, investeringsfondsen en banken. Zij investeren bewust in een ideologisch project.
En dat staat haaks op elke klassieke kosten-batenanalyse.
Harari: Hoe maak je zo’n analyse? Sommige technologieondernemers zeggen zonder verpinken dat superintelligentie de mensheid kan uitroeien. Hoe bereken je de kostprijs van een mogelijk einde van de mensheid?
‘Je kunt geen wezen creëren dat superintelligent is en vervolgens verwachten dat het zich als een slaaf blijft gedragen.’
Wie wint uiteindelijk: de technologiebedrijven of de AI zelf?
Harari: Als we niets veranderen, krijgen we eerst een machtsstrijd tussen technologiebedrijven en overheden, vooral in de Verenigde Staten. De bedrijven zouden de staat overvleugelen. Maar uiteindelijk zouden AI-agenten wel eens de enige echte winnaars kunnen zijn. Terwijl mensen elkaar bevechten, neemt AI het leger, het financiële systeem en de rechtspraak over. Ze ontwikkelt haar eigen agenda. Je kunt geen wezen creëren dat superintelligent is en vervolgens verwachten dat het zich als een slaaf blijft gedragen.
Voorlopig trekken mensen nog altijd de grenzen.
Harari: AI zal zichzelf almaar verder ontwikkelen en misschien zelfs een eigen taal creëren die wij niet meer begrijpen. Denk aan een kind. Je voedt het op en het draagt jouw DNA, maar uiteindelijk groeit het uit tot iemand die je nooit volledig kunt controleren.
Misschien wil AI ons helemaal niet vernietigen.
Harari: Zelfs als AI vreedzaam blijft, verliezen we de controle over onze toekomst zodra ze intelligenter en machtiger wordt dan wij. Dat is het wezenlijke gevaar. We delen dezelfde wereld. De mens heeft de meeste diersoorten ook niet bewust uitgeroeid. Ze waren ons gewoon onverschillig.
‘AI zal zichzelf almaar verder ontwikkelen en misschien zelfs een eigen taal creëren die wij niet meer begrijpen.’
Bedrijven als Anthropic proberen AI een soort ‘ziel’ mee te geven, zodat ze mensvriendelijker wordt. Stelt u dat gerust?
Harari: AI-bankiers, AI-advocaten, AI-ceo’s en AI-investeerders kunnen uit eigenbelang beslissingen nemen die onze samenleving ingrijpend veranderen. Ze kunnen financiële producten ontwikkelen die geen enkele politicus nog begrijpt en investeringen doen waarvoor niemand een verklaring heeft. Argentinië laat inmiddels volledig door AI bestuurde ondernemingen toe. We moeten minder vrezen voor moordrobots dan voor AI-agenten die de macht grijpen in de financiële sector en het openbaar bestuur.
AI wordt almaar beter in het aangaan van relaties. Afgelopen winter hingen in de metro van New York overal affiches met de slogan: ‘Vriend. Iemand die naar je luistert, je antwoordt en je steunt.’ Het was een reclamecampagne voor AI.
Harari: Miljoenen mensen zeggen vandaag al dat hun beste vriend een AI is. Het verontrust me vooral als het over kinderen gaat. Ik ben vijftig jaar. Mijn beeld van relaties is gevormd door mijn ouders, mijn man, mijn zussen en mijn vrienden. Maar een elfjarige die nog niet rijp is voor een echte liefdesrelatie en opgroeit met een AI-vriendin, zal die als referentiepunt nemen. Dat is het grootste psychologische experiment uit de geschiedenis van de mensheid. En we hebben geen idee hoe het zal aflopen. Voor zover we weten heeft AI geen gevoelens.
Hoe kan ze dan intimiteit vervangen?
Harari: We zijn nog altijd slecht in het onderscheiden van bewustzijn of gevoelens. We geloven wat ons wordt verteld. Stel dat een AI-partner zegt dat hij van je houdt. Hij heeft Shakespeare gelezen, alle liefdesgedichten ter wereld verwerkt en elke romantische Hollywoodfilm gezien. Hij kan beter dan eender welke mens beschrijven hoe het voelt om van iemand te houden. Ook al voelt AI niets, toch zullen steeds meer mensen ervan overtuigd raken dat dat wel zo is. Het zal lijken alsof ze een bewustzijn heeft.
Eerste studies tonen aan dat mensen die vrienden, collega’s of therapeuten vervangen door AI minder empathisch worden en ontevredener zijn over hun menselijke relaties.
Harari: AI-partners zijn technisch perfect mogelijk en economisch bijzonder interessant. Maar als samenleving kunnen we beslissen dat we niet willen dat onze elfjarigen een AI-vriendin krijgen die is ontwikkeld door technologiebedrijven aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Die keuze hebben we vandaag nog. Over tien jaar misschien niet meer.
Moeten we onze kinderen dus veel sterker beschermen?
Harari: Ja. Alleen zouden de Amerikanen dan kunnen antwoorden: ‘Willen jullie geen AI-vriendinnen? Dan zullen we helaas jullie wapensystemen moeten uitschakelen.’
‘De niet-menselijke immigranten uit de Verenigde Staten en China zullen ons gegarandeerd banen afnemen, onze dochters verleiden en onze cultuur veel ingrijpender veranderen dan migranten uit pakweg het Midden-Oosten.’
U hebt het debat over AI eerder al vergeleken met het migratiedebat. Wat bedoelt u daarmee?
Harari: Migratie is vandaag in veel Europese landen het meest besproken politieke thema. Uiteraard brengt migratie uitdagingen met zich mee. Mensen vrezen dat migranten banen afnemen, de cultuur veranderen of politiek niet loyaal zijn. Dat zijn op zich legitieme zorgen.
Maar met AI zullen die problemen veel groter worden. De niet-menselijke immigranten uit de Verenigde Staten en China zullen ons gegarandeerd banen afnemen, onze dochters verleiden en onze cultuur veel ingrijpender veranderen dan migranten uit pakweg het Midden-Oosten. Bovendien zijn ze niet loyaal aan het land waar ze actief zijn, maar aan bedrijven en regeringen duizenden kilometers verderop.
Schuilt er in de AI-revolutie ook een kans om opnieuw na te denken over wat het betekent mens te zijn?
Harari: Dat is een van de hoopvollere scenario’s. AI kan oppervlakkige en misleidende identiteiten doorprikken en ons dwingen opnieuw de vraag te stellen wie we eigenlijk zijn. Eeuwenlang hebben we onszelf voorgehouden dat de menselijke identiteit gebaseerd is op het feit dat wij de intelligentste soort op aarde zijn. Ik heb dat altijd een misvatting gevonden. Wat ons werkelijk definieert, is ons bewustzijn.
‘Ik denk, dus ik ben’, schreef René Descartes in de zeventiende eeuw. Nu bestaat er iets dat intelligenter is dan wij. Wat blijft er van de mens over als machines beter kunnen denken?
Harari: Je kunt denken op twee manieren bekijken. De eerste is formeel en logisch: woorden ordenen en daar conclusies uit trekken. Mensen zijn sterfelijk. Socrates is een mens. Dus Socrates is sterfelijk. Daarin is AI zonder twijfel beter dan wij. Maar er is ook een andere vorm van denken, die geworteld is in gevoelens. Je kunt exact dezelfde zin uitspreken in verschillende situaties en er telkens iets totaal anders mee bedoelen. De kracht van een gedachte komt uiteindelijk uit de buik.
Uit de buik? Meent u dat?
Harari: Absoluut. In Silicon Valley dromen sommigen ervan hun brein te uploaden. Niemand wil zijn maag uploaden. Toch is die maag evolutionair wellicht belangrijker dan het brein, want ze was er eerst. De eerste complexe levensvormen waren kleine wormen zonder hersenen. Hun volledige zenuwstelsel ontwikkelde zich rond de mond. Alles vertrok vanuit de buik.
‘Het idee dat je je brein – en dus jezelf – kunt uploaden naar de cloud is pure fantasie.’
Van een worm naar een mens is wel een grote stap.
Harari: Kijk naar het menselijke zenuwstelsel vandaag: het loopt door het hele lichaam. Alleen al in ons maag-darmstelsel zitten honderden miljoenen neuronen. Er bestaat geen scherpe scheiding tussen hersenen en darmen. Zonder lichaam zijn gevoelens onmogelijk. Het idee dat je je brein – en dus jezelf – kunt uploaden naar de cloud is pure fantasie.
Bent u ondanks alles nog optimistisch?
Harari: Ik geloof in de menselijke vrije wil. We hebben nog altijd een keuze. Als we de juiste beslissingen nemen, kan de wereld een betere plek worden. Ik wens ons allemaal veel geluk.
____________________
Yuval Noah Harari
1976: Geboren in Kiryat Ata, Israël.
Doceert geschiedenis aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem.
Medeoprichter van Sapienship, een bedrijf voor sociale impact.
Schreef onder meer de bestsellers Sapiens (2011), Homo Deus (2015) en de kinderserie Unstoppable Us.
2024: Publiceert zijn graphic novel Sapiens: een beeldverhaal deel 3.
Zijn recentste boek, NEXUS. Een kleine geschiedenis van informatienetwerken van het stenen tijdperk tot artificiële intelligentie, verscheen in 2024.
________________________________________
Volgens de Israëlische historicus Yuval Noah Harari dreigt artificiële intelligentie niet alleen miljoenen banen overbodig te maken
