12/08/2026
Cəlaləddin Budatoğlu
"Mən kiməm?" poemasının ədəbi-bədii təhlili
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus dəst-xətti, torpağa və kökə bağlığı ilə seçilən şair Cəlaləddin Budatoğlunun "Mən kiməm?" poeması təkcə bir şəxsin daxili böhranı və ya fəryadı deyil, bütöv bir xalqın tarixi yaddaşının, daşlaşmış kədərinin və yenidən dirçələn ruhunun möhtəşəm simfoniyasıdır.
Poemanı oxuyarkən insan özünü sadəcə misraların arasında deyil, Babadağın zirvəsində, ulu babaların pıçıldadığı sirli daşların qoynunda hiss edir. Müəllif sözü sadəcə qələmə almayıb, o, sözü daşdan yonub, onu canlı bir varlığa çevirib.
Poemanın ilk misralarından etibarən oxucu dərin bir mifoloji qatla və insan-təbiət vəhdəti ilə qarşılaşır. Daş, türkün yaddaşında sadəcə xammal deyil, əbədiyyətin, sınmazlığın və şahidliyin rəmzidir. Şair yazır.
Mən dönüb daş olsam, qavaldaş kimi,
Min il öz halıma, ağlaya billəm.
Bir damla yaş olsam, qızıl qaş kimi,
Günəşi gözümdə saxlaya billəm.
Bu misralarda ifadə olunan poetik fiqur oxucunun ruhuna od salır. Daşın qavaldaş kimi dillənməsi və min il öz halına ağlaması, fərdin öz tarixinə, fələyin gərdişinə çəkdiyi həsrətin dərinliyini göstərir.
Cəlaləddin Budatoğlu təkcə mifoloji yaddaşdan bəhs edən bir şəxs kimi deyil, əsrlərin yükünü çiyinlərində daşıyan bir tarixi şəxsiyyət kimi danışır. O, zamanın sınaqları qarşısında sınmayan, lakin qəlbi sızlayan lirik qəhrəmanın portretini cızır.
Min illik təsəlli, min illik ümid,
Min illik səbrimin, qul qapısında.
Doğudan Batıya, kimdi ilk şəhid?
Mən zəfər çaldığım, yol qapısında.
Burada sərgilənən psixoloji gərginlik və fəlsəfi sorğulama oxucunu öz kimliyi, keçmişi və gələcəyi haqqında düşünməyə vadar edir. Düşmən qılıncından daha çox köksüzlükdən, unutqanlıqdan qorxan lirik qəhrəman haray çəkir.
Kim bizi öldürüb, var ikən yoxuq,
Hani ölüm saçan, silahım, səsim?
Poemada xüsusi bir məqam kəndin, dağların və ananın müqəddəsliyinə həsr olunub. Şair şəhər həyatının soyuqluğundan, yalnızlığından qaçaraq öz ata-baba ocağına, Buduq dərəsinə, Qafqaz dağlarına sığınır.
Mən kiməm, yükümü zaman daşıyır,
Adi vətəndaşam, adi insanam.
Qafqaz dağlarında, bir xalq yaşayır,
Orda layla çalır, müqəddəs anam.
Şairin müraciət etdiyi coğrafiya – Babadağ, Şahdağ, Əlvirağ, Pirlər, Ənbər – sadəcə coğrafi adlar deyil, müqəddəs ocaqlar, ruhun qida aldığı güc mənbələridir. "İmam dayı, balabanı çal görüm", "Çal, çal dedim, bu şikəstə ruhumdur" deyən müəllif, balabanın, zurnanın həzin və coşqun səsi ilə öz qəlbini, həm də oxucunun ruhunu təlatümə gətirir.
Poema addım-addım ucalır, misra-misra saflaşır və lirik qəhrəman özünün ən ali nöqtəsinə, daşlaşaraq əbədiləşmək məqamına çatır. O, təkcə daşın harayını eşitmir, özü daşa çevrilir, daşın oğlu olur.
Poemanın fəlsəfi və emosional kulminasiya nöqtəsi olan sonluq insanla torpağın, dağla ruhun ən ali vəhdətini təqdim edir.
Daş oğluyam daşdır adım,
Daşı daşdan ayırmadım.
Göyə qalxdım addım-addım,
Yerə düşdüm boyuma gəl.
Dağda bitir qar ağacı,
Hər budağı dar ağacı,
Babadağım dor ağacı,
Yağışıma doluma gəl.
Cəlaləddin Budatoğlunun "Mən kiməm?" poeması sadəcə əsər deyil, yaşanılan, duyulan və ruhun dərinliklərində hiss edilən bir poetik möcüzədir. Şair oxucuya xatırladır ki, insan nə qədər göylərə ucalırsa ucalısın, öz daşına, öz kəndinə, öz dağlarına və öz kökünə qayıtmalıdır.
Bu əsər öz coşğusu, emosional gücü və milli ruhu ilə müasir ədəbiyyatımızın qızıl fonduna daxil olmağa layiq, insan qəlbində silinməz izlər qoyan nadir sənət incilərindən biridir.
Müəllif : Elşən Təhməzov ("İlin gənc yazarı" ali media mükafatı laureatı)
