Türk Dünyası Araşdırmaları mərkəzi

Miftahetdin Akmulla Başqırd xalqının ən görkəmli şair və maarifçilərindən biri hesab olunur. O, təkcə Başqırdıstanın deyil, bütün türk dünyasının mədəniyyət və ədəbiyyat tarixində mühüm yer tutur. Əsl adı Miftaxetdin Kamaləddin oğlu Kamaləddinov idi, lakin o, daha çox “Akmulla” təxəllüsü ilə tanınmışdır. “Akmulla” sözü “saf müəllim”, “nurlu müəllim” mənasını verir.

Akmulla 1831-ci ildə indiki Başqırdıstan Respublikası ərazisində yerləşən Tukambay kəndində anadan olmuşdur. Atası din xadimi idi və onun ilk təhsilini almasına böyük təsir göstərmişdir. O, müxtəlif mədrəsələrdə təhsil almış, ərəb, fars və türk dillərini öyrənmiş, Şərq ədəbiyyatı və fəlsəfəsi ilə yaxından tanış olmuşdur.

Gənclik illərində Akmulla Başqırd və Qazax çöllərini gəzərək uşaqlara dərs demiş, insanları elmə və təhsilə çağırmışdır. O hesab edirdi ki, xalqın tərəqqisinin əsas yolu savad və bilikdən keçir. Bu səbəbdən onun yaradıcılığında maarifçilik ideyaları xüsusi yer tutur. Şair insanları cəhalətdən uzaq durmağa, elm öyrənməyə və ədalətli olmağa səsləyirdi. Onun ən məşhur çağırışlarından biri “Ey mənim başqırdlarım, oxuyun və öyrənin!” fikri olmuşdur.

Akmulla yalnız şair deyil, həm də filosof idi. Onun əsərlərində insanlıq, vicdan, dürüstlük, ədalət və mənəvi saflıq kimi mövzular geniş yer alırdı. O, cəmiyyətdəki haqsızlıqları, savadsızlığı və bəzi din xadimlərinin cahilliyini tənqid edirdi. Şair hesab edirdi ki, din və elm bir-birinə qarşı deyil, əksinə, insanın inkişafı üçün birlikdə xidmət etməlidir.

1867-ci ildə Akmulla hərbi xidmətdən yayınmaq ittihamı ilə həbs olunmuş və bir neçə il həbsxanada qalmışdır. Həbsdə olduğu müddətdə də yaradıcılığını davam etdirmiş və məşhur “Mənim yerim zindandır” əsərini yazmışdır. Bu əsərdə o, azadlıq arzularını və insanın mənəvi gücünü ifadə etmişdir.

Onun ən məşhur əsərləri arasında “Başqırdlarım, oxuyun!”, “Nəsihətlər”, “Şihabəddin Mərcani xatirəsinə” və müxtəlif fəlsəfi şeirlər yer alır. Bu əsərlər Başqırd ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Akmullanın yaradıcılığı sonrakı dövrlərdə yaşamış bir çox türk şairlərinə təsir göstərmişdir.

1895-ci ildə Akmulla faciəli şəkildə qətlə yetirilmişdir. Onun ölümü Başqırd xalqı üçün böyük itki olmuşdur. Buna baxmayaraq, onun ideyaları və əsərləri bu gün də yaşayır və yeni nəsillərə çatdırılır. Başqırdıstanda onun adına universitet, küçələr və abidələr mövcuddur.

Miftahetdin Akmulla Başqırd ədəbiyyatında maarifçilik hərəkatının ən böyük nümayəndələrindən biri hesab edilir. O, xalqını elmə, biliyə və tərəqqiyə çağıran böyük mütəfəkkir kimi türk xalqlarının mədəni irsində əbədi yer tutmuşdur.

Xətai Rayon İcra Hakimiyyəti və Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsinin təşkilatçılığı ilə Xətai rayonu Heydər Əliyev adına istirahət parkının amfiteatr səhnəsində Azərbaycan ədəbiyyatının və ictimai fikir tarixinin görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Tədbirdə dövlət və ictimaiyyət nümayəndələri, elm, mədəniyyət və ədəbiyyat xadimləri iştirak ediblər. Azərbaycan Dillər Universitetinin Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri Cəlal İbrahimli tədbirə rəsmi dəvət əsasında qatılıb.

Abay Kunanbayev

XIX əsr qazax ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Abay Kunanbayev qazax xalqının milli-mənəvi düşüncəsinin, ictimai fikrinin və yazılı ədəbiyyatının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. O, yalnız böyük şair kimi deyil, həm də mütəfəkkir, maarifçi, bəstəkar və tərcüməçi kimi qazax mədəniyyətinin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Qazax xalqının milli oyanış və mənəvi dirçəliş idealları onun yaradıcılığında özünün ən dolğun ifadəsini tapmışdır. Buna görə də sənətkar qazax yazılı ədəbiyyatının banilərindən biri hesab olunur.

Görkəmli şair 1845-ci ildə Semey vilayətinin Tobıktı aulunda dünyaya gəlmişdir. Əsl adı İbrahim olmuşdur. Sonralar anası Ülcanın ona verdiyi Abay adı ilə tanınmışdır. İlk təhsilini Semipalatinskdəki Əhməd Rza mədrəsəsində almış, burada ərəb və fars dillərini öyrənərək Şərq klassiklərinin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmuşdur. Daha sonra rus məktəbində təhsilini davam etdirməsi ona rus və Avropa ədəbiyyatını öyrənmək imkanı yaratmışdır. Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin təsiri altında formalaşan dünyagörüşü sonrakı yaradıcılığının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir.

Həyatının müxtəlif dövrlərində ictimai ədalətsizlik, qəbilə çəkişmələri, savadsızlıq və sosial geriliklə qarşılaşan sənətkar xalqın tərəqqisinin yalnız elm və maarif yolu ilə mümkün olduğuna inanmışdır. Onun bütün fəaliyyəti milli özünüdərk ideyasına, cəmiyyətin mənəvi yeniləşməsinə və insanların maariflənməsinə xidmət etmişdir.

Qazax ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı məhz onun yaradıcılığı ilə bağlıdır. Xalq poeziyasının ənənələrini qoruyub saxlamaqla yanaşı, həmin ənənələri yeni məzmun və ideyalarla zənginləşdirmiş, şeiri ictimai fikrin ifadə vasitəsinə çevirmişdir. Əsərlərində xalqın taleyi, vətən sevgisi, elm və təhsil, mənəviyyat, əməksevərlik, insan ləyaqəti və sosial ədalət kimi məsələlər əsas yer tutur.

Maarifçilik ideyaları sənətkarın yaradıcılığının aparıcı xəttini təşkil edir. Onun fikrincə, xalqın geriliyinin əsas səbəbi cəhalət, savadsızlıq və elmdən uzaq düşmək idi. “Ғылым таппай мақтанба” (“Elm öyrənmədən öyünmə”) şeirində insanları biliyə yiyələnməyə, zəhmətə və mənəvi kamilliyə çağırmışdır. “Интернатта оқып жүр” (“İnternatda oxuyan gənclərə”) əsərində isə təhsil alan gənclərin üzərinə düşən məsuliyyətdən bəhs etmiş, onları xalqın gələcəyi naminə çalışmağa səsləmişdir. Bu əsərlərdə maarifçilik sadəcə bir fikir kimi deyil, xalqın xilası üçün zəruri vasitə kimi təqdim olunur.

Şairin yaradıcılığında xalqın taleyi və milli problemlər mühüm yer tutur. “Қалың елім, қазағым, қайран жұртым” (“Qalın elim, qazaxım, qayran yurdum”) əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin şeirdə qazax cəmiyyətinin problemləri, xalqın üzləşdiyi çətinliklər və milli birliyin vacibliyi yüksək vətəndaşlıq mövqeyindən ifadə edilmişdir. Xalqın dərdlərinə biganə qalmayan sənətkar milli oyanış ideyasını yaradıcılığının əsas məqsədlərindən birinə çevirmişdir.

Təbiət lirikası da onun poetik irsində mühüm yer tutur. “Yay”, “Payız”, “Qış” və “Yaz” şeirləri qazax poeziyasında təbiət mövzusunda yazılmış ən mükəmməl nümunələrdən hesab edilir. Bu əsərlərdə təbiət hadisələri sadəcə təsvir olunmur, xalqın həyat tərzi, məişəti və psixologiyası ilə vəhdətdə təqdim edilir. Təbiətin canlı və dinamik təsviri şairin yüksək müşahidə qabiliyyətini və sənətkarlığını göstərir.

İctimai qüsurların tənqidi də yaradıcılığın mühüm istiqamətlərindən biridir. “Sabırsız, arsız, tənbəl”, “Gənclər, oyun ucuzdur, gülüş bahadır”, “Mən şeiri əyləncə üçün yazmıram” kimi əsərlərdə tənbəllik, ikiüzlülük, mənəvi aşınma, məsuliyyətsizlik və cəmiyyətin digər mənfi cəhətləri sərt şəkildə tənqid edilir. Bu şeirlərdə müəllif təkcə mövcud problemləri göstərmir, eyni zamanda onların aradan qaldırılması yollarını da irəli sürür.

Qazax ədəbiyyatında fəlsəfi fikrin ən dəyərli nümunələrindən biri hesab olunan “Qara sözlər” müəllifin yaradıcılığının zirvəsidir. Qırx beş hissədən ibarət olan bu əsərdə insan və cəmiyyət, elm və təhsil, vicdan və ədalət, din və mənəviyyat kimi məsələlər dərin fəlsəfi düşüncə ilə izah edilir. Əsərin əsas ideyası insanın özünü dərk etməsi, mənəvi cəhətdən kamilləşməsi və xalqına faydalı şəxsiyyət kimi formalaşmasıdır. “Qara sözlər” qazax xalqının mənəvi inkişaf proqramı kimi qiymətləndirilir.

Böyük mütəfəkkirin fəaliyyətində tərcüməçilik mühüm yer tutur. Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri olan Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, İvan Krılov və İohan Volfqanq Hötenin əsərlərini qazax dilinə çevirməklə milli ədəbiyyatın inkişafına mühüm xidmət göstərmişdir. Xüsusilə Puşkinin “Yevgeni Onegin” əsərindən etdiyi tərcümələr qazax oxucularının dünya ədəbiyyatı ilə tanışlığında mühüm rol oynamışdır.

Ədəbi yaradıcılıqla yanaşı, musiqi sahəsində də əhəmiyyətli fəaliyyət göstərmişdir. “Közimnin qarası”, “Ayttım səlem, Kalamqas”, “Jelsiz tündə jarıq ay”, “Səkkizayaq” kimi mahnıları qazax musiqi mədəniyyətinin klassik nümunələri sırasında yer alır. Bu əsərlər bu gün də qazax xalqının mənəvi həyatında mühüm yer tutmaqdadır.

Sənətkarın irsi Azərbaycanda da böyük maraqla qarşılanmışdır. Onun əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş və dəfələrlə nəşr olunmuşdur. Süleyman Rüstəm, Məmməd Rahim, Məmməd Araz, Mirvarid Dilbazi, Arif Zeynallı, Əliağa Kürçaylı, Adil Babayev, Əhməd Cəmil, Fikrət Sadıq və Eyvaz Borçalı kimi görkəmli Azərbaycan şairləri Abayın əsərlərini yüksək sənətkarlıqla dilimizə çevirmişlər. Bu tərcümələr Azərbaycan oxucusunun qazax ədəbiyyatının klassik irsi ilə yaxından tanış olmasına imkan yaratmışdır.

Abayın yaradıcılığı Azərbaycan ictimai fikrində və dövlət səviyyəsində də yüksək qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyev onun anadan olmasının 125 və 150 illik yubileylərində iştirak etmiş, böyük qazax şairinin xidmətlərini xüsusi qeyd etmişdir. Heydər Əliyev Abayı qazax xalqının fəxri və xoşbəxtliyi adlandıraraq vurğulamışdır ki, o, öz xalqına firavanlığa və tərəqqiyə aparan doğru yol göstərmiş böyük alim və maarifçidir. Ümummilli liderin fikrincə, Abay yalnız qazax xalqına deyil, bütün bəşəriyyətə, o cümlədən Azərbaycan xalqına məxsus olan böyük şəxsiyyətdir.

Azərbaycanda formalaşmış Abayşünaslıq məktəbi böyük sənətkarın irsinin öyrənilməsinə mühüm töhfələr vermişdir. Pənah Xəlilov, Məmməd Əliyev, Elman Quliyev, Nizami Tağısoy, Firuzə Ağayeva, Yaşar Qasımbəyli, Salidə Şərifova, Xuraman Hümmətova, Turan Teymurov və digər alimlərin tədqiqatlarında onun həyatı və yaradıcılığı müxtəlif istiqamətlərdən araşdırılmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Abayın “qazax ədəbiyyatının dan ulduzu” və “bədii söz nəhəngi” kimi qiymətləndirilməsi onun türk dünyası miqyasında malik olduğu böyük nüfuzun göstəricisidir.

Beləliklə, Abay Kunanbayev qazax xalqının milli oyanışında, yazılı ədəbiyyatının inkişafında və ictimai fikrinin formalaşmasında müstəsna rol oynamış görkəmli şəxsiyyətdir. Onun şeirləri, “Qara sözlər” əsəri, tərcümələri və musiqi yaradıcılığı yalnız qazax mədəniyyətinin deyil, bütövlükdə türk dünyasının mənəvi sərvətləri sırasında yer alır. Elmə, maarifə, milli özünüdərkə və mənəvi kamilliyə çağıran ideyaları bu gün də aktuallığını qorumaqda davam edir.

Mehmet Akif Ersoy Türkiyənin ən görkəmli şairlərindən biri, yazıçı, müəllim və ictimai xadim olmuşdur. O, xüsusilə Türkiyə Respublikasının dövlət himni olan “İstiqlal Marşı”nın müəllifi kimi tanınır.
Həyatı

20 dekabr 1873-cü ildə Istanbul şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini İstanbulda almış, daha sonra Baytarlıq Məktəbini bitirmişdir. Dövlət qulluğunda çalışarkən Anadolu bölgəsini gəzmiş, xalqın həyatını yaxından müşahidə etmişdir. Türk istiqlal mübarizəsi dövründə xalqı müstəqillik uğrunda birləşməyə çağıran çıxışlar etmişdir. 27 dekabr 1936-cı ildə İstanbulda vəfat etmişdir.

Yaradıcılığı
Mehmet Akif Ersoyun yaradıcılığında əsas mövzular bunlardır: Vətənpərvərlik, Azadlıq və istiqlal,İslam əxlaqı və mənəviyyatı, Xalqın sosial problemləri, Ədalət və birlik. Onun şeirləri sadə, təsirli və xalq dilinə yaxın üslubda yazılmışdır.
Əsas əsərləri
Safahat – şairin ən məşhur əsəridir və müxtəlif dövrlərdə yazdığı şeirləri əhatə edir.
İstiklal Marşı – 1921-ci ildə Türkiyənin milli marşı kimi qəbul edilmişdir.
Müxtəlif məqalə və dini-fəlsəfi yazılar.
Ədəbiyyatda yeri və əhəmiyyəti
Mehmet Akif Ersoy Türkiyədə “Milli Şair” və “Vətən Şairi” kimi tanınır. Onun əsərləri türk xalqının milli şüurunun formalaşmasına və istiqlal ruhunun güclənməsinə böyük təsir göstərmişdir. Bu gün də onun şeirləri məktəblərdə öyrədilir və Türkiyə ədəbiyyatının ən dəyərli nümunələri sırasında yer alır.
Mehmet Akif Ersoy təkcə böyük şair deyil, həm də Türkiyə xalqının azadlıq və vətən sevgisini öz əsərlərində əks etdirən mühüm milli şəxsiyyətdir. Onun “Safahat” əsəri və “İstiqlal Marşı” türk ədəbiyyatının klassik nümunələri hesab olunur.

Qabil (tam adı Qabil İmamverdi oğlu Nəsirov) 12 avqust 1926-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Bakıda almış,daha sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almışdır.Gənc yaşlarından ədəbi yaradıcılığa başlamış,ilk şeirləri 1940-cı illlərdə mətbuatda dərc edilmişdir.Qabil uzun illər Azərbaycan ədəbi mühitində fəal iştirak etmiş, müxtəlif qəzet və jurnallarda çalışmışdır.O,Azərbaycan poeziyasının XX əsrin ikinci yarısındakı görkəmli nümayəndələrindən biri hesab edilir.Şair 4 aprel 2007-ci ildə vəfat etmişdir.
Qabil yaradıcılığı Azərbaycan poeziyasında vətəndaşlıq mövqeyi,milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq və fəlsəfi düşüncə ilə seçilir.Onun əsərlərində aşağıdakı mövzular üstünlük təşkil edir:
-vətən və xalq sevgisi;​​​​​​​​​​​
-tarixi yaddaş və milli kimlik;
- insan mənəviyyatı;
-ədalət və həqiqət axtarışı;
-müasir dövrün sosial problemləri;
Şair klassik Azərbaycan poeziyasının ənənələrini müasir poetik axtarışla birləşdirmişdir.Onun dili sadə,axıcı və obrazlıdır. Qabil lirikasında vətəndaşlıq motivləri ilə fərdi hisslərin vəhdəti mühüm yer tutur.
​Qabilin şeirlərinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
1. Vətəndaşlıq ruhu-xalqın taleyinə biganə qalmayan şair mövqeyi
2. Fəlsəfi dərinlik-insanın mənəvi aləmi və həyatın mənası üzərində düşüncələr
3. Lakoniklik-qısa, lakin təsirli poetik ifadə
4. Satirik çalarlar-bəzi əsərlərində ictimai qüsurların tənqidi
5. Milli poetik ənənələrə bağlılıq -klassik poeziyanın təsiri
Qabilin yaradıcılığında çoxsaylı şeir və poemalar mühüm yer tutur.Onun tanınmış əsərləri arasında:
Nəsimi,Azərbaycan müəllimi,Mərhələ,Təbrik edirəm, Dəniz olmur, Ömürdən səhifələr, Nəsillər vardır.
Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş və bir sıra ölkələrdə nəşr olunmuşdur.
Qabil Azərbaycan poeziyasında Bəxtiyar Vahabzadə,Xəlil Rza Ulutürk və digər görkəmli şairlərlə birlikdə milli düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. O,müasir Azərbaycan şeirinin inkişafına cididi təsir göstərmiş,xüsusilə vətəndaşlıq lirikasının zənginləşməsinə töhfə vermişdir.
Qabilin yaradıcılığı milli özünüdərk,azadlıq ideyaları və və mənəvi dəyərlərin qorunması baxımından Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Bu səbəbdən onun əsərləri ali və orta təhsil müəssisələrində ədəbiyyatın öyrənilməsi zamanı mühüm mənbələrdən hesab olunur.

TÜRK DÜNYASINDA AKTYORLAR
Türk dünyası ortaq dil, tarix və mədəniyyətə malik geniş bir coğrafiyanı əhatə edir. Bu coğrafiyada formalaşan teatr və kino sənəti türk xalqlarının mənəvi dünyasının, milli kimliyinin və estetik zövqünün ifadəsində mühüm rol oynamışdır. Xüsusilə XX əsr türk dünyasında teatr və kino sənətinin inkişaf etdiyi, peşəkar aktyorluq məktəblərinin formalaşdığı dövr kimi xarakterizə olunur. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanda yetişən sənətkarlar yalnız öz ölkələrinin deyil, bütövlükdə türk dünyasının mədəni inkişafına əhəmiyyətli töhfələr vermişlər. Onların yaratdıqları obrazlar milli dəyərlərin, tarixi yaddaşın və xalq ruhunun qorunaraq gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət etmişdir.
Azərbaycan aktyorları
Azərbaycan teatr və kino sənəti türk dünyasının ən qədim və zəngin sənət məktəblərindən biri hesab olunur. XIX əsrin sonlarından başlayaraq milli teatrın formalaşması ilə peşəkar aktyor nəsli yetişmişdir. Azərbaycan səhnəsinin ilk böyük nümayəndələri sırasında Sidqi Ruhulla, Hüseyn Ərəblinski, Mirzağa Əliyev, Abbas Mirzə Şərifzadə, Ülvi Rəcəb və Məmmədəli Vəlixanlı xüsusi yer tuturlar.
Abbas Mirzə Şərifzadə Azərbaycan teatr tarixinin ən qüdrətli sənətkarlarından biri olmuşdur. Onun yaratdığı Hamlet, Şeyx Sənan, Otello və digər obrazlar milli aktyorluq sənətinin zirvələri hesab edilir. Hüseyn Cavid dramaturgiyasının səhnə təcəssümündə Şərifzadənin xidmətləri xüsusilə böyükdür.
Azərbaycan teatrının sonrakı inkişaf mərhələsində Adil İsgəndərov, Ələsgər Ələkbərov, Ağasadıq Gəraybəyli, Möhsün Sənani, İsmayıl Dağıstanlı kimi sənətkarlar yeni aktyorluq məktəbinin formalaşmasına təkan vermişlər. Adil İsgəndərov təkcə aktyor deyil, həm də görkəmli rejissor kimi Azərbaycan teatrının inkişafına mühüm töhfələr vermişdir.
XX əsrin ikinci yarısında Həsən Turabov, Rasim Balayev, Şahmar Ələkbərov, Hamlet Xanızadə, Yaşar Nuri, Siyavuş Aslan, Fuad Poladov, Ramiz Novruz və Yusif Vəliyev kimi aktyorlar Azərbaycan kino və teatr sənətinin aparıcı simalarına çevrilmişlər. Xüsusilə Rasim Balayevin “Nəsimi”, “Babək” və digər tarixi filmlərdə yaratdığı obrazlar türk dünyasında böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. Yaşar Nurinin komediya janrında yaratdığı obrazlar, Fuad Poladovun psixoloji rolları və Həsən Turabovun dramatik xarakterləri Azərbaycan aktyorluq məktəbinin zənginliyini nümayiş etdirir.
Türkiyə aktyorları
Türkiyə türk dünyasının ən inkişaf etmiş kino sənəti ənənələrindən birinə malikdir. XX əsrin əvvəllərində Muhsin Ertuğrulun fəaliyyəti ilə peşəkar teatr və kino məktəbi formalaşmağa başlamışdır. Muhsin Ertuğrul türk teatrının banilərindən biri hesab olunur və onun fəaliyyəti müasir türk səhnə sənətinin təməlini təşkil edir.
Türkiyə kinosunun inkişafında Münir Özkul, Sadri Alışık, Hulusi Kentmen, Ayhan Işık, İzzet Günay, Ediz Hun və Erol Taş kimi aktyorların xüsusi xidmətləri olmuşdur. Münir Özkul türk tamaşaçısının yaddaşında mehriban müəllim, qayğıkeş ata və humanist insan obrazlarının simvolu kimi qalmışdır.
Türk kinosunun ən məşhur simalarından biri Kemal Sunaldır. Onun canlandırdığı sadə xalq adamları sosial ədalətsizliyə, bürokratiyaya və cəmiyyətin problemlərinə yumor vasitəsilə etiraz etmişdir. Kemal Sunalın filmləri bu gün də Azərbaycan və digər türk respublikalarında böyük maraqla izlənilir.
Türkiyə kinosunun qəhrəmanlıq obrazı deyildikdə ilk olaraq Cüneyt Arkın yada düşür. Onun Battal Qazi, Malkoçoğlu və digər tarixi qəhrəmanları türk dünyasında milli ruhun simvollarına çevrilmişdir. Bununla yanaşı Kadir İnanır, Tarık Akan, Şener Şen, Kartal Tibet, Tuncel Kurtiz, Metin Akpınar və Zeki Alasya da türk aktyorluq sənətinin ən parlaq nümayəndələri sırasında yer alırlar.
Qazaxıstan aktyorları
Qazax teatr və kino sənətinin formalaşmasında Şakən Aymanovun müstəsna xidmətləri olmuşdur. O, aktyor, rejissor və teatr xadimi kimi qazax milli kino məktəbinin əsasını qoyan sənətkarlardan biri hesab edilir. Onun fəaliyyəti nəticəsində qazax xalqının tarixi və mədəniyyəti kino vasitəsilə geniş auditoriyaya çatdırılmışdır.
Qazax aktyorluq sənətinin digər görkəmli nümayəndələri sırasında Nurmuxan Janturin, İdris Noğaybayev, Kuman Tastanbekov, Dosxan Joljaksınov və Asanəli Aşimov xüsusi yer tutur. Xüsusilə Asanəli Aşimov qazax teatr və kino tarixinin canlı əfsanəsi hesab olunur. O, yaratdığı mürəkkəb psixoloji obrazlarla qazax aktyorluq məktəbinin inkişafına böyük töhfələr vermişdir.
Qırğızıstan aktyorları
Qırğız teatr və kino sənəti türk dünyasının mühüm qollarından biridir. Bu ölkədə peşəkar aktyorluq məktəbinin formalaşmasında Muratbek Rıskulovun xidmətləri böyük olmuşdur. Sonrakı dövrdə Bolot Beyşenaliev və Suymenkul Çokmorov qırğız kino sənətinin ən tanınmış simalarına çevrilmişlər.
Suymenkul Çokmorov yalnız Qırğızıstanda deyil, bütün Sovet məkanında tanınan aktyorlardan biri olmuşdur. O, qırğız xalqının xarakterini, cəsarətini və mənəvi dəyərlərini ustalıqla əks etdirən obrazlar yaratmışdır. Bolot Beyşenaliev isə müxtəlif xalqların həyatını əks etdirən filmlərdə uğurlu çıxışları ilə seçilmişdir.
Özbəkistan aktyorları
Özbəkistan zəngin teatr və kino ənənələrinə malik türk dövlətlərindən biridir. Özbək aktyorluq məktəbinin inkişafında Şöhrət Abbasov, Yaqub Əhmədov, Pulat Saidqasımov, Həmidulla Nərmatov, Baxtiyar İxtiyarov və Əbdurəhim Abduvahidov kimi sənətkarların mühüm rolu olmuşdur.
Şöhrət Abbasov aktyor və rejissor kimi özbək kino sənətinin inkişafında xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığında özbək xalqının gündəlik həyatı, ailə münasibətləri və milli-mənəvi dəyərləri geniş şəkildə əks olunmuşdur. Yaqub Əhmədov və Pulat Saidqasımov isə teatr səhnəsində yaratdıqları uğurlu obrazlarla özbək aktyorluq məktəbinin nüfuzunu artırmışlar.

Türkmənistan aktyorları
Türkmən teatr və kino sənətinin inkişafında Altı Qarlıyev, Baba Annanov, Aman Qulməmmədov və digər sənətkarlar mühüm rol oynamışlar. Altı Qarlıyev türkmən milli kino məktəbinin yaradıcılarından biri hesab olunur. Onun fəaliyyəti türkmən xalqının tarixinin və mədəniyyətinin ekranlaşdırılmasına xidmət etmişdir.
Baba Annanov isə türkmən səhnə sənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri olmuş, yaratdığı obrazlarla milli xarakteri və xalq həyatını yüksək peşəkarlıqla əks etdirmişdir.
Başqırd aktyorları
Başqırd milli teatrının təşəkkülü XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. 1919-cu ildə Ufa şəhərində dövlət teatrının yaradılması başqırd səhnə sənətinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. İlk dövrlərdə teatrın repertuarını əsasən xalq yaradıcılığı nümunələri, tarixi mövzulu tamaşalar və milli dramaturgiya təşkil edirdi. Bu dövrdə yetişən aktyorlar peşəkar başqırd teatr məktəbinin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar.
Başqırd teatrının görkəmli nümayəndələrindən biri Arslan Mübarəkovdur. O, uzun illər Başqırd Akademik Dram Teatrında çalışmış, milli dramaturgiyanın səhnədə uğurlu təqdimatına nail olmuşdur. Mübarəkov xüsusilə tarixi və dramatik xarakterlərin ifaçısı kimi tanınmışdır. Onun fəaliyyəti nəticəsində başqırd teatrı regional səviyyədən çıxaraq ümumittifaq teatr məkanında tanınmağa başlamışdır.
Başqırd səhnəsinin tanınmış simaları sırasında Bədri İshakov, Nurməhəmməd Yusupov, Zaituna Bikbulatova, Fəridə Kudaşeva və digər sənətkarlar da yer alırlar.
Uyğur aktyorları
Uyğur teatr sənətinin formalaşması və inkişafında Abdulla Rozibakiyev, Sadiqcan Babayev, Qədir Həsən, Mirsultan Kərimov, Abdurehim Heyit, Ənvər Nasiri, Tursun Məhəmməd, Məhəmmətcan Rəşidin, Əsqər Qurban, Əliyar Abdulla və digər sənət adamlarının fəaliyyəti xüsusi yer tutur. Uyğur səhnəsində aktyorlar adətən həm aktyor, həm müğənni, həm də rəqs ifaçısı kimi çıxış etdiklərinə görə onların sənət fəaliyyəti çoxşaxəli xarakter daşıyır.
Qaraqalpaq aktyorları
Qaraqalpaq teatrının inkişafında Aymurza Şamuratov, Urazbay Abdurahmanov, Jollı Muratov, Saparbay Jumaqulov, Allabergen Utemuratov, Qallıbay Qurbanov, Səfərbay Xudaybergenov, Jaksılıq Eşniyazov və digər sənətkarlar mühüm rol oynamışlar. Bu aktyorlar qaraqalpaq dramaturgiyasının inkişafında, xalq folklorunun səhnəyə gətirilməsində və milli teatrın formalaşmasında böyük xidmətlər göstərmişlər. Onların yaratdıqları obrazlarda qaraqalpaq xalqının gündəlik həyatı, adət-ənənələri və mənəvi dəyərləri öz əksini tapmışdır.
Xakas aktyorları
Xakas milli teatrının inkişafında Aleksandr Kokov, Viktor Kokov, Georgi Sıqdayakov, Nikolay Topoyev, Pyotr Kurbijekov, Valentina Toqojakova, Svetlana Çarkova və digər aktyorların xidmətləri olmuşdur. Xakas səhnəsində fəaliyyət göstərən bu sənətkarlar xalq dastanlarının, epik mətnlərin və milli folklor nümunələrinin teatrlaşdırılmasında mühüm rol oynamışlar. Xakas teatrı Sibirdə yaşayan türk xalqlarının mədəni irsinin qorunması və təbliği baxımından əhəmiyyətli mövqeyə malikdir.
Altay aktyorları
Altay teatr sənətinin inkişafında Pavel Kuçiyak, Aleksandr Eredeyev, Valeri Konçev, Vladimir Konçev, Nikolay Çepokov, Boris Yabıştayev, Elena Saniyeva, Tamara Tolmaçeva və digər sənətkarların fəaliyyəti mühüm yer tutur. Altay teatrında qəhrəmanlıq dastanları, xalq rəvayətləri və mifoloji süjetlər geniş yer tutduğundan aktyorlar milli yaddaşın qorunmasında xüsusi rol oynamışlar. Onların yaratdığı səhnə obrazları Altay türklərinin tarixi və mədəni irsinin təbliğinə xidmət etmişdir.
Qaqauz aktyorları
Qaqauz teatr sənəti digər türk xalqları ilə müqayisədə daha gənc olsa da, milli mədəniyyətin qorunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu sahədə Todur Zanet, Mixail Kior, Dmitri Karaçoban, Fyodor Marina, Mariya Tanasoğlu, Petr Vlah və digər sənət adamlarının adları çəkilir. Onların fəaliyyəti nəticəsində qaqauz dilində tamaşalar hazırlanmış, xalq ədəbiyyatı nümunələri səhnəyə gətirilmiş və milli mədəniyyətin təbliği istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür.

Türk dünyasında aktyorluq sənətinin inkişaf yolu müxtəlif xalqların tarixi, ədəbi və mədəni xüsusiyyətləri ilə sıx bağlı olmuşdur. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Uyğur bölgəsi və digər türk toplumlarında fəaliyyət göstərən aktyorlar öz yaradıcılıqları ilə milli səhnə və ekran sənətinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişlər.
Araşdırma göstərir ki, türk xalqlarının aktyorluq məktəbləri fərqli inkişaf mərhələlərindən keçsə də, onların yaradıcılığında ortaq xüsusiyyətlər mövcuddur. Bu xüsusiyyətlərə xalq həyatına müraciət, tarixi hadisələrin bədii şəkildə təqdim olunması, milli xarakterlərin səhnə və ekran vasitəsilə ifadəsi daxildir. Aktyorlar yalnız dramaturji mətnləri canlandıran ifaçılar deyil, eyni zamanda yaşadıqları cəmiyyətin düşüncə tərzini, mənəvi dəyərlərini və estetik baxışlarını əks etdirən sənətkarlar olmuşlar.


Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin
əməkdaşı Türkan Cəfərova

XX əsr türk dünyası ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Çingiz Aytmatov milli ədəbiyyatın sərhədlərini aşaraq dünya miqyasında tanınan sənətkarlardan biri olmuşdur. Onun yaradıcılığı qırğız xalqının tarixi yaddaşını, mənəvi dəyərlərini və həyat tərzini əks etdirməklə yanaşı, insanlığın ortaq problemlərinə də işıq salır. Aytmatovun əsərlərində milli koloritlə ümumbəşəri ideyaların vəhdəti, folklor motivləri ilə müasir bədii təfəkkürün sintezi, insan və təbiət münasibətlərinin fəlsəfi dərki əsas yer tutur.

Çingiz Aytmatov yaradıcılığa poeziya ilə başlamışdır. İlk bədii əsərləri olan “Qəzetçi Dzyuyo”, “Aşim” və “Biz irəli gedirik” hekayələri 1952–1953-cü illərdə qələmə alınmışdır. Yazıçının 1952-ci ildə “Qırğızıstan ədəbiyyatı” toplusunda nəşr olunan “Qəzetçi Dzyuyo” hekayəsi onun ilk çap olunmuş bədii nümunəsi hesab edilir. Bu dövrdə o, tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olmuş, rus dilindən qırğız dilinə müxtəlif əsərlər çevirmişdir.

Ədəbiyyatşünaslıqda Çingiz Aytmatovun yaradıcılığı dörd əsas mərhələdə tədqiq olunur. Birinci mərhələ 1950–1960-cı illəri əhatə edən lirik-psixoloji nəsr dövrüdür. Bu mərhələdə müəllif insanın daxili aləmini, fərdi hiss və düşüncələrini, mənəvi seçimlərini ön plana çəkmişdir. İkinci mərhələ 1970-ci illəri əhatə edən keçid dövrüdür. Bu illərdə yazıçının yaradıcılığında ictimai məzmunun güclənməsi, sosial-fəlsəfi problemlərin daha geniş şəkildə işlənməsi müşahidə olunur. Üçüncü mərhələ 1980-ci illərin roman yaradıcılığı ilə səciyyələnir. Dördüncü mərhələ isə 1990-cı illərdən sonrakı dövrü əhatə edir və qlobal problemlərin, sivilizasiya böhranının, insanlığın gələcəyi ilə bağlı məsələlərin bədii ifadəsi ilə xarakterizə olunur.

Çingiz Aytmatov yaradıcılığında hekayə janrı mühüm yer tutur. Yazıçının “Qəzetçi Dzyuyo”, “Aşim”, “Biz irəli gedirik”, “Dəhnəçi”, “Ağ yağış”, “Quraqlıqda”, “Qızıl alma”, “Oğulla görüş”, “Baxiana” və “Əbədi gəlin” kimi hekayələri müxtəlif mövzu və problemləri əhatə edir. Bu əsərlərdə əmək insanının həyatı, mənəvi keyfiyyətləri, ailə münasibətləri və insan xarakterinin müxtəlif cəhətləri təsvir olunmuşdur.

Aytmatovun bədii irsində povest janrı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yazıçının şöhrət qazanmasında məhz povestlərinin mühüm rolu olmuşdur. “Cəmilə”, “Üz-üzə”, “İlk müəllim”, “Köşək gözü”, “Ana tarla”, “Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim”, “Əlvida, Gülsarı”, “Ağ gəmi”, “Erkən gələn durnalar” və “Dəniz kənarıyla qaçan alabaş” onun yaradıcılığının ən dəyərli nümunələri sırasında yer alır.

“Dağ və səhraların povestləri” kitabına daxil edilmiş “Köşək gözü” və “İlk müəllim” əsərləri 1963-cü ildə Lenin Mükafatına layiq görülmüşdür. “İlk müəllim” povestində yeni cəmiyyət quruculuğu şəraitində maarifçilik ideyalarının yayılması, savadsızlığa qarşı mübarizə və insan taleyində təhsilin rolu bədii şəkildə təqdim edilir. “Ana tarla” əsərində müharibənin insan həyatında yaratdığı faciələr Tolqonay obrazı vasitəsilə ümumiləşdirilmişdir. “Əlvida, Gülsarı” povesti isə insan və zaman münasibətlərinin, mənəvi aşınmanın və sosial dəyişikliklərin dərin psixoloji təhlili baxımından yazıçının ən uğurlu əsərlərindən hesab olunur. Bu əsərə görə müəllif 1968-ci ildə SSRİ Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür.

1970-ci illərdən başlayaraq Çingiz Aytmatovun yaradıcılığında fəlsəfi ümumiləşdirmələr daha da güclənir. “Ağ gəmi” əsərində uşaq dünyasının faciəsi, insanın təbiətdən uzaqlaşması və mənəvi deqradasiya problemləri qaldırılır. “Erkən gələn durnalar” və “Dəniz kənarıyla qaçan alabaş” povestlərində isə insanın mənəvi yetkinləşməsi, məsuliyyət hissi və həyat qarşısında borcu əsas mövzu kimi təqdim edilir. Hər iki əsər İtaliyanın Etruriya Mükafatına layiq görülmüşdür.

Çingiz Aytmatovun yaradıcılığında roman janrı yeni bədii axtarışların ifadəsinə çevrilmişdir. Yazıçının ilk romanı olan “Gün var əsrə bərabər” 1980-ci ildə nəşr olunmuşdur. Əsərdə tarixi yaddaş, milli kimlik, mənəvi yadlaşma və insanın keçmişinə münasibəti kimi problemlər geniş şəkildə işlənmişdir. Romanın mərkəzi ideyalarından biri olan manqurtlaşma problemi təkcə bir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin mənəvi yaddaşını itirmək təhlükəsinin simvolik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Sonrakı dövrdə qələmə aldığı “Qiyamət”, “Kassandra damğası” və “Əbədi gəlin” romanlarında yazıçı ekoloji problemlər, mənəvi böhran, elmi-texniki tərəqqinin doğurduğu ziddiyyətlər və insanlığın gələcəyi ilə bağlı məsələlərə müraciət etmişdir.

Çingiz Aytmatov dramaturgiya sahəsində də fəaliyyət göstərmişdir. Onun “Fuji-Yama” və “Sokratı anma gecəsi” əsərləri ictimai-fəlsəfi məzmunu ilə seçilir. Bu əsərlərdə fərdin cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti, həqiqət uğrunda mübarizə və mənəvi seçim problemləri əks olunmuşdur.

Yazıçının poeziya yaradıcılığı həcm etibarilə geniş olmasa da, onun bədii düşüncə tərzini anlamaq baxımından maraq doğurur. “Əkinçinin nəğməsi”, “İssık gölə həsrət”, “Fırtınaya səsləniş”, “Dağ keçidində” və “Ulduza” şeirlərində vətən sevgisi, təbiətə bağlılıq və insanın mənəvi dünyası poetik şəkildə ifadə edilmişdir.

Çingiz Aytmatovun yaradıcılığı türk xalqlarının zəngin folklor ənənələri ilə müasir bədii-fəlsəfi düşüncənin qovuşduğu mühüm ədəbi hadisələrdən biridir. Onun əsərlərində mifoloji təfəkkür, tarixi yaddaş, milli kimlik, mənəvi dəyərlər və insan taleyi ilə bağlı məsələlər geniş bədii ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəldilmişdir. Bu xüsusiyyətlər Aytmatov irsinin yalnız qırğız ədəbiyyatının deyil, bütövlükdə türk dünyası ədəbiyyatının və dünya bədii fikrinin inkişafında mühüm yer tutduğunu göstərir.