Türk Dillərinə Baxış

Qaqauz türkləri və digər oğuzlar

Türk xalqlarının oğuz qrupuna qaqauzlar, türkmənlər, Azərbaycan və Anadolu türkləri aiddir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, oğuz qolu özü də 2 budağa ayrılır. Gəlin bu təsnifat haqqında daha ətraflı danışaq.

Türk tarixində öz sözünü demiş səlcuqlar deyilənə görə vaxtilə Göytürk xaqanlığının tərkibində mövcud olmuş türkmənşəli tayfalardan biri idilər. Hətta Dədə Qorqud dastanında onların adı "səlçik" kimi qeyd olunur. Həmin səlcuqlar IX əsrdə indiki Türkmənistan torpağından Qərbə doğru hərəkət edərək əvvəlcə Qafqazda yerləşdilər və burada vahid Azərbaycan türk xalqının yaranmasında böyük rol oynadılar. Sonra isə Anadoluya doğru irəliləyib oradakı Bizans torpağını işğal edərək Böyük Səlcuq imperiyasını yaratdılar. Bu imperiya çökəndən sonra isə həmin səlcuqlar Osmanlı dövlətini qurdular və indiki Anadolu türklərinin əsasını qoydular. Buradan belə çıxır ki, oğuz qrupuna aid olan 3 türkdilli xalqın, daha dəqiq desək türkmənlərin, Azərbaycan və Anadolu türklərinin əcdadı səlcuqlardır.

Qaqauzlara gəldikdə isə onlar bu qəbildən deyil. Çünki qaqauzların əcdadı VII-VIII əsrlərdə formalaşan, indiki Anadolu və Balkan yarımadalarında yaşamış peçeneqlərdir. Peçeneqlər də oğuzların bir hissəsi idilər. Nəticədə, oğuz qolunu da öz növbəsində 2 budağa ayırmaq olar:
1) oğuz-səlcuq budağı
2) oğuz-peçeneq budağı

Sonuncu göytürk xaqanlarının adları

İltəriş xaqan (Eltəriş) 682-ci ildə hakimiyyətə gəlmişdir. Onun adında yer alan təriş sözünün kökü dərmək felidir. Yəni, bu xaqanın adı eli dərən, toplayan, eli bir araya gətirən deməkdir. İltəriş xaqan 693-cü ildə öləndən sonra yerinə kiçik qardaşı Qapağan xaqan gəlmişdi. Bu xaqanın adında qapmaq feli var ki, siyasi mənada bu fel işğal etmək, zəbt etmək deməkdir. Deməli, Qapağan xaqanın adı qapan, işğal edən mənasını daşıyır ki, eynilə Osmanlı dövründəki Fateh adı kimi. Qapağan xaqan 716-cı ildə öldükdən sonra yerinə İltəriş xaqanın oğlu gəlmişdir. Öz əmisinin yerinə hakimiyyətə gələn Bilgə xaqanın anası, yəni, İltəriş xaqanın arvadı İlbilgə xatun (Elbilgə) olmuşdur. Bilgə adı isə bilgili, bilən adam deməkdir. Bilgə xaqanın kiçik qardaşı Kültigin xaqan olmuşdur ki, onun adında tigin sözü iştirak edir və tigin titulu şahzadə, xaqanın oğlu deməkdir. Beləliklə Kültigin adı kül şahzadəsi, alov şahzadəsi mənasını daşıyır.

Kültigin xaqan 731-ci ildə öləndən sonra qardaşı Bilgə xaqan onun şərəfinə yazılı abidələrdə belə bir cümlə işlətdi: “Öd Tengri yaşar. Kişi oğlı köp ölgeli töremiş”. Tərcüməsi: “Vaxtı Tanrı yaşayar. İnsan oğlu həmişə ölmək üçün doğulmuşdur.”

734-cü ildə Bilgə xaqanın ölümündən sonra hakimiyyətə Yollığ tegin gəlmişdir. Yollığ tegin özündən əvvəl başçılıq edən xaqanların nəslindən olmasa da, Bilgə və Kültiginin sözlərini daşa yazmaqla türk tarixini yazıya alan ilk türk yazıçısı və tarixçisi olmuşdur.

https://www.instagram.com/p/DNlbJJ8NIc-/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==

Qırğız adının etimologiyası və qırğızların şəcərəsi

Qırğız adı tarixdə ilk dəfə olaraq Orxon-Yenisey abidələrində çəkilib. Qeyd etmişdik ki, oğuz etnonim adı ox sözündən və -uz cəm sonluğundan ibarətdir. Qırğız adı isə qırx ədədindən və -ız cəm şəkilçisindən yaranmışdır ki, mənası “qırxlar”, “qırx tayfadan olan millət” deməkdir. Əslində bu etnonimin adı göytürk yazılarında kırkız olaraq çəkilib. Amma sonradan kırkız adı türk dillərində kırğız olaraq dəyişmişdir.

Qırğızlar iki tayfa birləşməsindən ibarətdir: Otuz uul, On uul (uul qırğızca oğul deməkdir). Buradan aydın olur ki, qırğız türklərinin qırx tayfası otuz oğul və on oğul olmaqla iki yerə bölünür. Əgər oğuz türklərinin mifik atası Oğuz xan idisə, qırğızların da atası Dolon biy olmuşdur ki, onun üç oğlu var idi: Ak uul, Kuu uul və Kızıl uul. Yəni, Ağ oğul, Qu oğul (qu quşu) və Qızıl oğul. Ak uuldan və Kuu uuldan törəyənlər Otuz uul tayfa birləşməsinə, Kızıl uuldan törəyənlər isə On uul tayfa birləşməsinə daxil oldular. Otuz uul tayfa birliyinin sağ qanadına Ak uul tayfaları, sol qanadına isə Kuu uul tayfaları aiddir.

https://www.instagram.com/p/DNiyHAPsCAB/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==

Yenisey adı nə deməkdir?

Göytürklərin yazılı abidələri Orxon və Yenisey çayları ətrafında yerləşdiyi üçün Orxon-Yenisey abidələri adını almışdır. Hər iki çaya Sibirdə yaşayan Altay türkləri ad qoymuşdur. Yəni, Orxon çayının adı məhz altay dilindədir. Digər çaya isə altaylar ilkin olaraq Ene say adını vermişdilər ki, bu ad əslində ana çay deməkdir. Çünki altaylar qədim türklərin İslama qədərki inancı olan Tenqriçiliyi və ya Göy Tanrıçılığı özlərində hələ də yaşadırlar və bu inancın adətlərinə görə təbiətdəki yerlərə müqəddəs adlar qoyurlar ki, bunlardan biri də Ene say toponimidir. Ruslar isə öz ərazilərindəki bir çox türk toponim adlarını dəyişdirdiyi kimi Ene say adını da Yenisey olaraq çevirmişdir.

https://www.instagram.com/p/DNajQx2NG39/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==

Orxon-Yenisey abidələri məhz hansı dildə yazılıb?

Qədim türklərə aid olan Orxon-Yenisey yazılı abidələri Göytürk xaqanlığına başçılıq etmiş Bilgə xaqanın, Kültigin xaqanın, Tonyukukun türk millətinə dediyi sözləri özündə əks etdirir və bu abidələr VIII-IX əsrlərə aiddir. Bu abidələrin üzə çıxması və yazıların araşdırılması vasitəsilə bu qədim türk dili türkologiya elminə və türk dilçiliyi sahəsinə böyük töhfə vermişdir.

Göytürk xaqanlığının etnik tərkibində mövcud olmuş aparıcı tayfa türkişlər idi. Yəni, bu xaqanlığa hökmranlıq edən xaqanların məhz türkişləri təmsil etməsilə yanaşı göytürklərə aid olan Orxon-Yenisey abidələri də elə türkiş dilində yazılmışdır. Düzdür, o dövrlərdə yaşamış türk boyları və qəbilələri eynisoylu olsa da, dilləri arasındakı fərq indiki dövrdə olan və bir-birindən bir qədər çox seçilən türk dilləri arasındakı fərq qədər olmasa da, yəni, bir-birinə həm dil, həm də qan bağlılığı baxımından daha çox yaxın olsalar da, hər halda türk tarixinin o dövrlərində də ayrı-ayrı ad almış türk etnonimlərinin dilləri arasında müəyyən qədər fərq var idi. Əgər türkişlərin öz yazısı və damğaları var idisə, o dövrlər də uyğurların da öz əlifbası mövcud idi və bu uyğur əlifbasından sonralar Çingiz xanın hakimiyyətindən başlayaraq monqollar da istifadə etmişdir. Bununla yanaşı göytürklərdən sonra gələn Uyğur xaqanlığını da öz növbəsində qırğızlar çökdürüb öz dövlətini yaratmışdılar ki, bu Qırğız xaqanlığının uyğurları əvəz etməyində onlara altay türkləri köməklik göstərib. Çünki qırğızların dilini ən yaxşı başa düşən türklər məhz altaylar olmuşdur. Türk tarixinin o dövrlərində mövcud olmuş eynisoylu türk millətləri arasında olan bu yaxınlıqlar və dil fərqləri haqqında gələn yazılarda daha ətraflı danışılacaq.

Oğuz adı haqqında olan yazımızda qeyd etmişdik ki, qədim türk dilində -ız, -iz, -uz, -üz deyə cəm şəkilçisi var idi ki, bu sonluq bəzi türk etnonim adlarının yaranmasında iştirak edib. Elə türkiş adı da əslində türklər deməkdir. Sadəcə olaraq fərq ondadır ki, oğuz etnonim adı oxlar mənasına gəlməklə ox sözündən və -uz cəm şəkilçisindən, türkiş adı isə türk adından və -iş cəm şəkilçisindən yaranıb. Deməli, bu cəm sonluğunda ş-s-z fonetik dəyişməsi baş verir. Türkiyənin siyasi xadimi olmuş Alparslan Türkeşin soyadı da qədim türkişlərlə bağlıdır.

https://www.instagram.com/p/DNS9rwpsHPQ/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==

Oğuz adının tarixi

Oğuzlar türklərin təsnifatında yer alan bir qrupdur və türk xalqlarının oğuz qoluna türkmənlər, Azərbaycan və Anadolu türkləri, qaquzlar aiddir. Qaqauz adı isə əslində "gög oğuz" (göy oğuz) deməkdir və ruslar da "gög oğuz" adını tələffüz edə bilmədiyi üçün onlara qaqauz adını veriblər. Oğuz adı isə "ox" sözü və "-uz" cəm şəkilçisindən düzəlib. Türk dillərində cəm şəkilçisi -lar, -ler kimi qəbul olunsa da, qədim türk dilində cəm halının başqa forması da mövcud olub hansı ki, bir çox türk etnonim adlarının yaranmasında iştirak edib. O cümlədən oğuz adı da oxlar deməkdir. Nəyə görə məhz oxlar?

Oğuz türklərinin mifoloji əcdadı Oğuz xandır və dastana görə Oğuz xanın yerə düşən bir qızdan üç oğlu dünyaya gəlir: Gün xan, Ay xan, Ulduz xan. Bu üç oğul boz oxlar qrupuna aid olur. Ağac koğuşunda oturan bir qızdan isə Oğuz xanın yenə üç oğlu dünyaya gəlir: Göy xan, Dağ xan, Dəniz xan. Bu üç oğul isə üç oxlar qrupuna aiddir. Daha sonra bu altı oğlun hər birindən 4 oğul dünyaya gəlir. Əgər dastanda Oğuz xanın 24 nəvəsi var idisə, bugün oğuz türkləri 24 boydan ibarətdir. Yəni, dastanda 6 oğuldan öz növbəsində tam eyni sayda oğul doğulmaqla 24 nəvə əmələ gəlməyi inandırıcı gəlməsə də, bu dastan tarixdə mövcud olmuş 24 oğuz boyunun yaranmasının mifoloji izahıdır.

https://www.instagram.com/p/DM-bXoTtIsl/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==