Bahmanyar Club

Lüdviq Feyerbax "insan yediyi şeydir" və ya "bir daxmada, bir sarayda olduğundan fərqli düşünülür" deyirdi. Yəni içərisində yaşadığımız şərtlər bizim şüur səviyyəmizi müəyyən edirdi. Əgər şüur səviyyəmiz maddi amillərdən asılı idisə və maddi amilləri də dəyişmək mükündürsə, edilməli olan tək şey vardı. İçərisində olduğumuz dünyanı dəyişmək. Karl Marksın da dediyi kimi "daha insani şərtlər uğurunda mübarizə apara bilərdik". Belə dünya anlaşılmalı olan yox, məhz dəyişdirilməli olan dünya idi. Filosofların da yalnız bir məqsədi var idi, dünyanı dəyişdirmək.

"İnsan insanın canavarıdır" (homo homini lupus)

Tomas Hobbs ruhun varlığına inanmırdı. Dekartdan fərqli olaraq ağılın və bədənin bir-birindən tamamilə fərqli olduğunu düşünür, Dekartın sadəcə geometriya ilə məşğul olmasını və fəlsəfəyə müdaxilə etməməsini deyirdi. İnsanların başqalarının topağını ələ keçirməsinə, başqalarını öldürməsinə mane olacaq şeyin dövlət və qanunlar olduğunu düşünürdü. Bunları aradan qaldırdığımızda isə nəticə hər kəsin hər kəsə qarşı sonsuz mübarizəsi olacaqdı. Bu isə istəyə biləcəyimiz ən təhlükəli şey idi. Hobbsun deyimi ilə "təbii vəziyyət" idi.

"Düşünün.. çünki hələ qadağan edilməyib"

Bu sözlər Corc Oruelin məşhur "1984" əsərindəndir. O, bu sözləri ilə əslində cahilliyin güc olduğuna bizi inandırmağa çalışan totalitar sistemlərə qarşı edə biləcəyimiz tək şeyi ifadə edirdi. Oruel "heç bir faydası olmadığı halda yenə də insan qalmağın önəmli olduğunu düşünürsənsə, deməli onlara qalib gəlmisən" deyirdi.

"Orwellian" əslində nə deməkdir? [TED-Ed] #1984 Bakı Fəlsəfə Akademiyası "YouTube" platformasında müsahibələr, dərslər, video tərcümə (altyazı və səsləndirmə) kimi layihələr həyata k...

Bir davranışı əxlaqlı edən şey nədir?

Kantın fikrincə, biz, insan olaraq etdiyimiz hər hərəkətin fərqindəyik. Əgər belə olmasaydı, bizim mexanikadan bir fərqimiz olmazdı. Hər zaman intuisiyamızla hərəkət etmirik, çox vaxt ağlımızla qərar veririk. Kant bu amili maksimlər adlandırırdı. Maksimlər davranışlarımızda "mən bu hərəkəti niyə etdim?" sualına verdiyimiz cavablar idi. Bir növ sahib olduğumuz prinsiplər, düşüncələr, inanclar və s. Onun fikrincə, davranışlarımızda əsaslandığımız ən önəmli faktor məhz bu maksimlər idi. Davranışlarımızın əxlaqlı olması üçün etdiklərimiz elə maksimlərə əsaslanmalı idi ki, onları universallaşdırmaq mümkün olsun. Başqalarına elə davranmalıydıq ki, bunun universal qanuna çevrilməsini istəyək.

Karl Marks hər kəsin bir başqası üzərində hakimiyyət qurub öz eqoist ehtiyaclarını doyurmağa çalışdığını yazırdı. Onun fikrincə, insanlıq tarixinin tək ortaq nöqtəsi var idi: işləyənlərin hər zaman kasıb olması, işləməyənlərin isə zəngin olması. Bu günə qədərki bütün cəmiyyət formaları əzən və əzilən siniflər arasındakı ziddiyyətə əsaslanırdı. Marks, bütün işçilərin insan deyil, bir növ alət olduğunu düşünürdü. Hansı ki, onlar da alətlər kimi öz xüsusiyyətlərinə, cinslərinə və yaşlarına görə fərqlənirdilər. Lakin Marks hər cəmiyyətdə azadlıq, ədalət kimi ölümsüz anlayışların da var olduğuna inanırdı. Öz "Kapital" əsərində "bizlər bu həyatdakı cənnət üçün çalışırıq" deyə yazırdı, "çünki başqa bir cənnətin olmadığını bilirik".

Bu gün Karl Marksın ölümündən 139 il ötür.

Xoşbəxtliyi necə ölçə bilərik?

İngilis filosofu Ceremi Bentam xobəxtliyin və həzzin ölçülə biləcəyinə inanırdı. Onun fikrincə, bir fəaliyyət, bir iş nə qədər həzz verirsə, cəmiyyət üçün də bir o qədər yararlıdır. Həzzi necə əldə etməyimizin bir mənası yox idi, əgər sizi daha çox xoşbəxt edirsə, bir xəyal qurmaq bir Şekspir tamaşası izləməklə eyni dəyərdə idi. Ceremi Bentama görə, bir davranışın faydalı olmasını onun həm də əxlaqi olmasının əsas meyarı kimi qəbul edə bilərdik. Bir işin faydasını mümkün digər işlərin verdiyi fayda ilə müqayisə edin və ən çox xoşbətliyi gətirəcək olanı seçin. Buna görə də, Bentamın nəzəriyyəsi çox vaxt utilitarizm (faydaçılıq) adlandırılırdı.

Başqa insanların şüurlarının olduğunu hardan bilirik?

Amerikan praqmatizminin önəmli nümayəndəsi olan Uilyam Ceymsə görə, başqa insanların şüurlarının olması fikri doğudur. Ceymsin fikrincə, bizim bir insan olaraq digər insanlar tərəfindən qəbul edilmək və təqdir edilmək kimi arzularımız var. Əgər digər insanların şüurları olmasaydı, o zaman biz bu ehtiyaclarımızı ödəyə bilməzdik. Doğrular sadəcə işimizə yarayan faktlardır. Ceyms bir şeyə inanmağın əgər o inanc bizə xeyir gətirəcəksə, doğru olduğunu iddia edirdi. Bu səbəblə də digər insanların şüurlarının olmasına inanmağımız Ceymsin fikrincə, doğru addım idi.

Bertran Rassel Vitgenştaynı fəlsəfədə bundan sonrakı ən böyük addımı atacaq şəxs kimi qiymətləndirirdi. O, Vitgenştayna akademik fəaliyyətində yaxından köməklik göstərmiş və "Traktatus"u doktorluq işi kimi təqdim etməsini təmin etmişdi. Vitgenştayn isə Rasseli dahiliyin ən mükəmməl örnəyi adlandırırdı. Vitgenştayn Rasselin kitablarını heç bəyənmirdi, onun ateizmi fanatik dərəcədə müdafiə etməsini, evlilik və cinsi münasibətlər haqqındakı fikirlərini isə tənqid edirdi. Onun fikrincə, hər nə qədər Rassel prinsipial, ictimai həyatda bir aktivist kimi öz düşüncələrini açıqlayan şəxs olaraq görünsə də, gündəlik həyatda tutarlı əxlaqi davranış sərgiləmirdi.

Fransız filosofu Jil Delözün fikrincə, insanlar çox vaxt öz əxlaqsız hərəkətləri ilə öyünməyə meyllidirlər. Onlar xoş xasiyyət olaraq adlandırılmaqdan hər zaman çəkinirlər. Bunun bir növ axmaqlıq kimi görünəcəyini düşünürlər. Ətrafda o qədər insan var ki, barmağına tikan batmaqdansa, bütün dünyanın məhv olmasını daha üstün tutar. Delözə görə, əgər ortada bizi düşünməyə vadar edən bir şey yoxdursa, düşüncə bir məna ifadə etmirdi. Həqiqət belə bizi düşünməyə və doğrunu axtarmağa məcbur edən bir şeyə bağlı idi. Yaxşı davranışları əvəzinə kölələrə hədiyyə verilirdi, azad insanlara isə yox.

Fransız filosofu Jan-Pol Sartr öz uşaqlığı haqqında danışarkən həyatda heç vaxt mülkiyyət duyğusunun olmadığını deyirdi. İlk vaxtlar, dənizçi olan atası vəfat etdiyi üçün babası və nənəsi ilə birgə yaşamışdı, amma hər zaman bu insanların arasında özünü yad hiss edirdi. Qeydlərində “ətrafımdakılar mənə ancaq lazım olan şeyləri vermişdi”, deyə yazırdı. İnsanın hansı şərtlərdə olursa olsun yenə də azad olması fikrinə inanır, heç vaxt alman işğalında olduğumuzdan daha az azad deyilik, deyə bu fikrini ifadə edirdi. Bir vaxtlar yaxın dost olduqları Kamyunun həlak olduğu qəzanı "rəzalət" adlandırırdı. Kamyunun ölümünün bizə insan dünyasının dərinlərə qədər işləmiş olan istəklərimizin mənasızlığını göstərdiyini qeyd edirdi.

Daniel Dennet qeyd edir ki, insanlar heç də həmişə beyinlərinin nə işə yaradığını bilmirlər. Məsələn, Aristotel beyinin qanı sərinlədən bir orqan olduğunu düşünürdü.

Bəhmənyar Klubu olaraq növbəti altyazılı tərcümə videomuzu təqdim edirik. Bizi YouTube kanalımızdan izləməyi unutmayın :)

Daniel Dennet və şüur-bədən problemi Bəhmənyar Klubu altyazılı formatda Daniel Dennet-in şüur-bədən problemi haqqındakı fikirlərini təqdim edir.Kanalımıza ABUNƏ olub, 🔔 ZINQIROV düyməsini aktiv...