Cografiya+

– Francisko Pizarro kimdir?

Francisco Pizarro kimdir? Francisco Pizarro — 16-cı əsrdə yaşamış ispan konkistadoru (fəthçi) olub. O, İnka İmperiyasının süqutuna səbəb olan şəxs kimi tanınır.

İrriqasiya nədir? İrriqasiya haqqında nə bilirsiniz?

| Eratosfen

🔥 Nə baş verir?

İsrail–İran gərginliyinin iqtisadi-coğrafi səbəbləri, sadəcə ideoloji və ya hərbi maraqlarla deyil, eyni zamanda yeraltı sərvətlər, nəqliyyat yolları və geostrateji mövqelərlə sıx bağlıdır. Aşağıda bu gərginliyin iqtisadi-coğrafi əsaslarını 5 əsas istiqamətdə izah edək:

1. 🌍 Enerji resursları və onların nəzarəti

➤ İran:

Dünyanın 4-cü ən böyük neft ehtiyatına və 2-ci ən böyük təbii qaz ehtiyatına sahibdir.

“Cənubi Pars” qaz sahəsi — dünyanın ən böyük təbii qaz yatağıdır, Qətərlə birlikdə istismar olunur.

İran bu sərvətləri Çin, Hindistan və Avropa bazarına çıxarmaq üçün boru kəmərləri, tankerlər və Hörmüz boğazına möhtacdır.

➤ İsrail:

Son illərdə “Leviathan” və “Tamar” qaz yataqları vasitəsilə enerji ixracatçısına çevrilmək istəyir.

İsrail qazını Avropaya çıxarmaq üçün Şərqi Aralıq dənizi qaz kəməri layihəsini dəstəkləyir — bu isə İranın strateji təsirini zəiflədə bilər.

⚠️ Beləliklə, qaz və neft bazarlarına çıxış və enerji nəzarəti uğrunda rəqabət bu gərginliyin mühüm təkanverici faktorudur.

2. 🚢 Hörmüz boğazı və dəniz yolları üzərində geosiyasi nəzarət

Hörmüz boğazı ilə dünya neftinin 30%-dən çoxu daşınır. İran bu boğazın sahilinə nəzarət edir və dəfələrlə bağlayacağı ilə təhdid edib.

İsrail və Qərb ölkələri bu boğazın açıq qalmasını enerji təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyətli hesab edir.

⚔️ İranın dəniz nəqliyyatını təhdid etməsi həm iqtisadi zərbə vasitəsi, həm də geosiyasi basqı alətidir.

3. 🗺️ Yaxın Şərqdə coğrafi yerləşmə və təsir dairəsi

İran “şiə hilalı” adlanan təsir zolağı formalaşdırıb: İran → İraq → Suriya → Livan → (Hizbullah) → İsrail sərhədi.

İsrail bu “hilal”ın tamamlanmasının öz təhlükəsizliyinə ciddi təhdid olduğunu bildirir.

İran isə bu yolu Asiyadan Aralıq dənizinə çıxış koridoru kimi görür — ticarət və ordu transferləri üçün.

🌐 Yəni, bu mübarizə qitələrarası iqtisadi tranzit yolları və ideoloji-coğrafi genişlənmə uğrundadır.

4. 💰 Beynəlxalq ticarət və iqtisadi sanksiyalar

İsrail və Qərb İranın nüvə proqramını dayandırmaq üçün iqtisadi sanksiyaları əsas silah kimi istifadə edir.

İran isə sanksiyaları Çin və Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri dərinləşdirməklə aşmağa çalışır.

Gərginlik artdıqca:

Qlobal neft və qaz qiymətləri qalxır

Enerji təhlükəsizliyi riskləri artır

Yeni nəqliyyat və ixrac yolları tapmaq üçün region ölkələri (məsələn, Azərbaycan, Türkiyə) strateji əhəmiyyət qazanır

5. 📈 Yeni iqtisadi ittifaqlar və bloklar

İsrail ABŞ, BƏƏ, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Avropa ilə iqtisadi və hərbi ittifaqlar qurur.

İran isə Çin və Rusiya ilə “Şərq bloku” istiqamətində hərəkət edir, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv olub.

💡 Bu rəqabət, Qərb və Şərq iqtisadi model və ticarət yollarının toqquşmasıdır.

İsrail–İran gərginliyi yalnız ideoloji qarşıdurma deyil — bu, enerji resursları, geostrateji tranzit yolları, Hörmüz boğazı nəzarəti və regional liderlik uğrunda aparılan iqtisadi-coğrafi mübarizədir. Hər iki ölkənin coğrafi yerləşməsi onlara kritik rol qazandırır və bu, qarşıdurmanı dayanıqlı edir.



© Eratosfen

🌍 Dünyamız böyük və kiçik saysız-hesabsız adalarla zəngindir. Bu adalar həm təbiət möcüzələrinə, həm də zəngin mədəniyyətlərə ev sahibliyi edir. Böyük adaların hər biri öz unikallığı ilə fərqlənir və bəziləri insanlıq tarixinə, təbiət elmindəki kəşflərə və hətta dil müxtəlifliyinə böyük təsir göstərib.

Dünyanın ən böyük adaları hansılardır və onlar haqqında nə bilirik?

🇩🇰 Qrinlandiya (2,166,086 km²) — Dünyanın ən böyük adasıdır və buzla örtülmüşdür, lakin burada ərimə sürəti artır.

🇮🇩🇵🇬 Yeni Qvineya (785,753 km²) — Dünyada ən zəngin dil müxtəlifliyinə malikdir, burada 800-dən çox dil danışılır!

🇮🇩🇲🇾🇧🇳 Borneo (748,168 km²) — Nəhəng orangutanların və nadir ekzotik bitkilərin vətənidir.

🇲🇬 Madagaskar (587,041 km²) — Dünyada yalnız burada yaşayan 100-dən çox lemur növü var.

🇨🇦 Baffin Adası (507,451 km²) — Kanadanın ən böyük adasıdır və böyük buzlaq sahələri ilə məşhurdur.

🇮🇩 Sumatra (473,481 km²) — Dünyanın ən böyük yağış meşələrindən birinə sahibdir və nadir Sumatra filləri yaşayır.

🇯🇵 Honşu (225,800 km²) — Yaponiya arxipelaqının ən böyük adasıdır və Tokio bu adada yerləşir.

🇬🇧 Böyük Britaniya (209,331 km²) — İngiltərə, Şotlandiya və Uelsi əhatə edir, sənaye inqilabının beşiyi sayılır.

🇨🇦 Viktoriya Adası (217,291 km²) — Kanadanın Arktik bölgəsində yerləşir və çox sərt iqlimə malikdir.

🇨🇦 Ellesmere Adası (196,236 km²) — Dünyanın ən şimalında yerləşən böyük adalardan biridir, nadir Arktik heyvanlara ev sahibliyi edir.

🇮🇩 Sulavesi (180,681 km²) — Unikal ulduz formalı formaya malikdir və çoxsaylı endemik heyvan növləri yaşayır.

🇷🇺 Saxalin (76,400 km²) — Rusiyanın ən böyük adasıdır və zəngin neft yataqları ilə məşhurdur.

🇨🇺 Kuba (109,884 km²) — Karib dənizinin ən böyük adası, musiqi və mədəniyyəti ilə məşhurdur.

🇮🇸 İslandiya (103,000 km²) — Vulkanların və buzlaqların adasıdır, geotermal enerji baxımından zəngindir.

🇵🇭 Mindanao (97,530 km²) — Filippinlərdə yerləşir və tropik meşələri ilə tanınır.

🇮🇪 İrlandiya (84,421 km²) — Yaşıl təbiəti və qədim kelt mədəniyyəti ilə məşhurdur.

🇨🇦 Vancouver Adası (31,285 km²) — Kanada Sakit Okean sahilindədir və zəngin fauna ilə seçilir.

🇦🇺 Tasmaniya (68,401 km²) — Avstraliyanın cənubunda yerləşir, nəhəng meşələri və nadir heyvanları var.

🇨🇦 Banks Adası (70,028 km²) — Arktik Kanadada yerləşir, buzlaqlar və sərt iqlimə malikdir.

🇮🇩 Seram (17,100 km²) — İndoneziyada yerləşir və çoxlu endemik quş növlərinə ev sahibliyi edir.

🇮🇩🇹🇱 Timor (30,777 km²) — Şərqi Timor və İndoneziya arasında bölünmüşdür, zəngin mədəniyyətə malikdir.

🇮🇩 Flores (14,300 km²) — İndoneziyada yerləşir, məşhur “hobbit” insan fosilləri buradan tapılıb.

🇨🇻 Kabo Verde (403 km²) — Afrika sahillərində ada ölkəsi, müasir musiqi və turizm mərkəzidir.

🇷🇺 Novaya Zemlya (90,650 km²) — Rusiyanın Arktik bölgəsində yerləşir, nüvə sınaqları ilə tanınır.

🇯🇵 Hokkaido (83,424 km²) — Yaponiya adası, məşhur isti bulaqları və qış idmanları ilə seçilir.

✈️ Əgər bir gün yalnız bir adanı səyahət etmək fürsətin olsa, hansını seçərdin və niyə məhz o?

© Eratosfen

🌾 Dema Mifləri: Ölümdən Doğan Həyatın Əfsanəsi

İnsanlıq tarixi boyunca təbiəti anlamaq və ona uyğun yaşamaq üçün insanlar əfsanələr yaratmışlar. Hər yağışın, hər məhsulun, hətta hər ölümün arxasında bir mənə axtarılıb. Bu axtarışların ən maraqlı nümunələrindən biri də Dema mifləridir. Bu miflər, əsasən Yeni Qvineya və Okeaniya xalqlarının mədəniyyətində formalaşmış, əkinçiliklə bağlı ilahi qurbanlıq hekayələridir.

🌱 Dema kimdir?

“Dema” — qəbilə inancına görə, insan şəklində təsvir edilən yarıtanrı və ya əcdad ruhudur. O, tayfanın ilk məhsul əldə etməsi üçün qurban verilir. Onun bədənindən müxtəlif bitkilər çıxır — yəni qurban verməklə yeni həyat yaranır.

📖 Əfsanənin nümunəsi: Humiya və məhsulun doğuluşu

Marind-anem tayfasının mifində, Humiya adlı qadın qohumları tərəfindən müqəddəs əmrə tabe olaraq öldürülür. Onun cəsədi torpağa basdırılır və bu torpaqdan:

başından palma,

sinəsindən banan,

qarınından tarox (yeməli bitki),

ayaqlarından yam və digər qida məhsulları çıxır.

Tayfa bu hadisəni ilahi müdaxilə kimi qəbul edir və hər məhsul mövsümündə bu qurbanı ritual olaraq yad edir.

🔍 Mifin dərin mənası

Bu mif, əslində qədim cəmiyyətlərin dünyaya necə baxdığını göstərir:

Ölüm, son deyil — həyatın davamı üçün zəruri mərhələdir.

Qurban vermək — cəmiyyətin rifahı üçün mənəvi borcdur.

Əkinçilik — sadəcə bir iş deyil, müqəddəs və müqaviləli münasibətdir təbiətlə.

Bu anlayışlar cəmiyyətin hərəkətverici mədəni təməlini formalaşdırırdı.

🌍 Bu miflər harada yayılıb?

Dema miflərinə təkcə Yeni Qvineyada deyil, Melaneziya, Polineziya, bəzi Afrika və Cənubi Amerika tayfaları arasında da rast gəlinir. Eyni motiv – bir ilkin varlığın ölümü və məhsuldarlığın doğulması – müxtəlif adlarla və formalarla təkrarlanır. Bu da göstərir ki, bu miflər insan təfəkkürünün ümumbəşəri arxetiplərindən biridir.

🧠 Elmi Faktlar

1. Adolf Ellegard Jensen (alman etnoqrafı) Dema miflərini 20-ci əsrin ortalarında araşdıraraq “dema mədəniyyəti” anlayışını irəli sürmüşdür. Onun fikrincə, bu miflər insanlığın ovçuluqdan əkinçiliyə keçid mərhələsində formalaşıb.

2. Mircea Eliade, Dema miflərini “kosmik təkrar” simvolu adlandırır. Onun fikrincə, bu miflər vasitəsilə insanlıq məhsul əldə etmə prosesini müqəddəsləşdirir və təbiət ritmlərinə uyğunlaşdırır.

3. Antropoloqların fikrincə, Dema mifləri vasitəsilə əkinçilik cəmiyyətləri qida bolluğunu qanuniləşdirir və etik əsaslandırır. Beləliklə, təbiətə təsir göstərmək — məsələn, torpağı əkib-becərmək — yalnız texniki yox, həm də mənəvi akt sayılır.

© Eratosfen

💧 İrriqasiya: Sivilizasiyaları çiçəkləndirən gizli güc

Əgər tarixdə ilk imperiyaların harada yarandığını araşdırsanız, bir ortaq cəhət görəcəksiniz: hamısı böyük çayların kənarında yerləşirdi. Amma təkcə çayın yaxınlığında olmaq kifayət deyildi. Suya nəzarət etmək və onu istifadə edə bilmək üçün xüsusi üsullar lazımdı. Bu üsula irriqasiya deyilir.

🌾 İrriqasiya nədir?

İrriqasiya — torpağın süni şəkildə suvarılması deməkdir. Təbii yağıntıların kifayət etmədiyi yerlərdə insanlar kanallar, arxlar, hovuzlar və suvarma sistemləri quraraq torpağı məhsuldar vəziyyətə gətirirdilər.

🏛️ Tarixdə irriqasiyanın rolu

Qədim dövrlərdə suya nəzarət həyatla ölüm arasındakı fərq idi. Gəlin, bir neçə nümunəyə baxaq:

Mesopotamiya (Fərat və Dəclə arası): Quraq əraziydi, amma kanallar sayəsində məhsuldar torpaqlara çevrildi.

Misir: Nil çayının daşqın suları irriqasiya sistemləri ilə tarlalara yönəldilirdi.

Hind vadisi: Harappa şəhərində inkişaf etmiş su anbarları və suvarma xətləri vardı.

Çin: Sarı çay vadisində suvarma sistemləri kənd təsərrüfatını gücləndirdi və əhali artdı.

Bu sivilizasiyalar suyu idarə edərək cəmiyyətlərini böyütdülər. İrriqasiya olmadan nə kənd təsərrüfatı, nə də şəhərləşmə mümkün olardı.

📌 Maraqlı faktlar:

1. İrriqasiya sistemi olmayan ərazilər tarixdə imperiyaya çevrilməyib.

2. İlk irriqasiya sistemləri e.ə. 3000-ci illərə aiddir.

3. İrriqasiya sayəsində əkinçilikdən artıq məhsul alınır və artıq məhsul ticarət və idarəetməyə yol açırdı.

4. Bəzi sivilizasiyalar süni göllər və su anbarları quraraq daşqınları da idarə edirdilər.



© Eratosfen

🌴 Yeni Qvineya: Dağlar arasında gizlənmiş tanrılar və dünyanın sonuncu sirri

Sakit okeanın qərbində, Avstraliyanın bir qədər şimalında yerləşən Yeni Qvineya adası, dünyanın ikinci ən böyük adasıdır. Onun sıx meşələri, keçilməz dağları və minilliklərə dayanan yerli mədəniyyətləri bu torpağı həm coğrafi baxımdan unikal, həm də mifoloji baxımdan sehrli edir.

Yeni Qvineya sadəcə bir ada deyil. O, yüzlərlə dildə danışan, hər biri öz tanrılarına, əfsanələrinə və totemlərinə malik toplumların yaşadığı bir sivilizasiya adasıdır. Yerli qəbilələr üçün dağlar, çaylar və meşələr sadəcə təbiət hadisələri deyil – onlar ruhlarla dolu canlı varlıqlardır.

Adanın mərkəzində ucalan Ouen-Stenli dağları və Puncak Jaya zirvəsi, yerli mifologiyada tanrıların yaşadığı müqəddəs yerlər hesab olunur. Çoxlu qəbilələrə görə bu zirvələr tanrıların insanlara ilk odu, ilk mahnını və ilk qidanı verdiyi yerdir.

Yeni Qvineyanın sıx meşələrində insanlar "tua" və ya "dema" adlandırılan yaradıcı ruhlarla danışdıqlarına inanırlar. Dema mifləri bu bölgədə çox yayılmışdır – əfsanələrə görə bir ilk insanın ölümü və parçalanması nəticəsində torpaq, bitki və heyvanlar yaranmışdır. Bu, həm ölüm, həm yaradılış, həm də həyatın sonsuz dövranı anlamına gəlir.

Coğrafi baxımdan isə Yeni Qvineya biomüxtəlifliyin canlı ensiklopediyasıdır. Adada yaşayan canlıların 80%-i yalnız burada mövcuddur. Lakin bu zənginlik yerli miflərdə də yer tapır: hər bir canlı bir ruhla əlaqələndirilir və totem kimi qorunur. Məsələn, bəzi qəbilələr öz nəsil soyunu quşlara və ya timsahlara bağlayır, onların öz əcdadları olduğuna inanırlar.

Yeni Qvineya həm də "sivilizasiyanın son sərhədi" adlanır. Burada 20-ci əsrin ortalarına qədər kəşf edilməmiş qəbilələr yaşayıb, və onların mifləri hələ də alimlər üçün açılmamış kitab kimidir.

📚

1. Yeni Qvineya — dünyanın ikinci ən böyük adasıdır (850,000 km²), yalnız Qrenlandiyadan kiçikdir.

2. Adada 800-dən çox dil danışılır, bu isə Yeni Qvineyanı dünyanın ən zəngin dil müxtəlifliyinə sahib regionuna çevirir.

3. Adada yerləşən Puncak Jaya zirvəsi (4,884 m), Okeaniyanın ən hündür nöqtəsidir.

4. Adadakı canlıların təxminən 80%-i endemikdir, yəni yalnız bu adada yaşayır – bu, ekologiyada nadir rast gəlinən haldır.

5. Dema mifləri Melaneziya (o cümlədən Yeni Qvineya) xalqlarında geniş yayılmış yaradılış əfsanələridir; bu miflər ilk insanın ölümü ilə yaradılışın başlandığını izah edir.

6. Totemçilik (canlılarla və ruhlarla mənəvi qohumluq anlayışı) Yeni Qvineya qəbilələrinin sosial və dini strukturunun mərkəzində yer alır.

7. 20-ci əsrin ortalarına qədər Yeni Qvineyada bəzi qəbilələrlə ilk dəfə təmaslar baş vermişdir — 1950–60-cı illərdə antropoloqlar və səyyahlar adada "xarici dünya" haqqında heç nə bilməyən icmalarla qarşılaşmışdır.



© Eratosfen

☀️ Xərçəng Tropiki: Günəşin səyahəti və tanrıların izi

Dünya xəritəsinə diqqətlə baxsaq, ekvatordan şimalda – 23°26′ enliyində uzanan bir xəyali xətt görərik. Bu, Xərçəng tropikidir. Coğrafi baxımdan, bu tropik xətt o nöqtədir ki, günəş ildə bir dəfə – yay gündönümündə – orada başın düz üstünə düşür. Amma bu xətt yalnız günəşin bir keçid nöqtəsi deyil – insanlığın mifoloji yaddaşında da iz qoymuş bir xəttdir.

Əsrlər boyu tropik zonalarda yaşayan xalqlar günəşi bir güc, tanrı və həyat mənbəyi kimi qəbul ediblər. Misirlilər üçün bu Ra idi – günəş tanrısı, göylərdə hər gün səyahət edən ilahi varlıq. Onun qayıqla səmada hərəkəti, günəşin tropik xəttlər arasında "gəzişməsini" xatırladır.

Hind mifologiyasında isə günəş tanrısı Surya, arabasında yeddi atla hərəkət edən bir ilahi varlıqdır. Bu təsvirlər coğrafi müşahidələrin mifoloji dillə izahıdır. Tropik bölgələrdə günəşin gücü o qədər hiss olunur ki, insanlar onu təkcə işıq və istilik mənbəyi yox, həm də müqəddəs bir varlıq kimi qəbul ediblər.

Xərçəng tropiki boyunca yerləşən mədəniyyətlər – Meksika, Hindistan, Çin və Misir – bu "günəş xəttinin" təsiri ilə zəngin mifologiyalar və rituallar yaradıblar. Mayaların günəş təqvimi, hind astroloji sistemləri, çinlərin yin-yang balansı – bunların hamısında tropik iqlimin və günəşin ritminin izi var.

Bu gün biz Xərçəng tropikinə coğrafi bir termin kimi baxsaq da, o, əslində tanrıların iz qoyduğu bir xəttdir – həm göylərdə, həm də insanların yaddaşında.



© Eratosfen

https://wp.me/p8Dm8r-6Z

Bəşəriyyətin Ən Qədim Heykəli — Stadel (Şir-Adam) Hohlenstein-Stadel Aslan Adamı: Bəşəriyyətin Ən Qədim Heykəli 1939-cu ildə Almaniyanın Baden-Vürtemberq bölgəsində yerləşən Hohlenstein-Stadel mağarasında tapılmış Aslan Adamı heykəli, insanlıq tar…

Akatenanqo, Qvatemala'da Antiqua şəhəri yaxınlığında yerləşən bir stratovolkandır.

— Dünyanın qütbləri nəyə görə yerlərini dəyişdirir?

Video: Baris Ozcan
Eratosfen |

Dünyanın kutupları neden yer değiştiriyor? Sponsor: Cambly 12 aylık aboneliklerde sınırlı sayıda %55 indirim veriyor http://bit.ly/2HUPERr (kampanya kodu: manyetik) ~ Dünyanın tepesinde garip şeyler o...