Dahiler klubu

Qafqaz səfəri.
A. Düma

Hər şeydən əvvəl indi xarabazarlığa çevrilmiş bu tikinti haqqında məlumat aldıq. Məlum oldu ki, bu karvansaranı Şah Abbas tikdirib. Ona görə də karvansaraya Şah Abbas karvansarası deyillər. Ocaq işığında əyilmiş keşikçi qülləsinə bitişik böyük divar görünürdü. Divarda heroqlifli daşlar, elə oradaca üç alçaq tağ vardı. Azərbaycanlıların kiçik dəstəsi bu tağların altında quru odundan qalanmış tonqalın ətrafında oturmuşdular. İtlər bərk hay-küy salaraq kənar adamların gəldiyini bildirmişdi. “İnsanın dostu” adlandırılan bu dördayaqlılardan Əntərqalaya qısamüddətli səfərimiz zamanı Moyne elə qorxmuşdu ki, indi heç birimiz faytondan düşməyə cəsarət etmirdik. Azərbaycanlı bələdçimiz bizim dost olduğumuzu bildirdikdən sonra itləri sakitləşdirdilər. Bu uzunmüddətli səyahət zamanı yolda birinci dəfə idi ki, lüzum olmadığı halda möhkəm silahlanmışdıq. Hərə öz tüfəngini götürmüş, xəncərini belinə bağlamışdı. Dilmanc vasitəsilə soruşduq:
- Burada çadır qurmağa icazə veərəsinizmi?
- Harada xətriniz istəyir, orada da çadırınızı qurun. Çöl hamınındır.
- İstərdik ki, sizə baş çəkək.
- Buyurun, gözümüz üstündə yeriniz var.
Dörd kazak bizim çadırları arabadan düşürüb yolun o tərəfində, daşları eynilə karvansaranın divarlarında gördüyümüz heroqliflərlə bəzənmiş ovdanın yanında qurana qədər, biz lap yaxındakı çadıra getdik. Divarın qalıqlarına söykənən bu çadır deyəsən azərbaycanlıların başçısınınkı idi. Çadırdakılar dairə vurub Bakıdan Qafqaz dağlarında xidmətdə olan əsgərlərə apardıqları un kisələrinin üstündə oturmuşdular. Onlara yaxınlaşanda bir nəfər (görünür o dəstənin başçısı idi) bizi qarşılayıb, qonaqpərvərlik əlaməti olaraq duz-çörək təklif etdi. Duz-çörəyi qəbul edib biz də un kisələrinin üstündə oturduq. Onlar çörək bişirməklə məşğul idilər. Bu çox tez başa gələn iş idi. Təzə yoğrulmuş xəmirdən kündə kəsir, ayaqlının üstündə yayır, sonra onu közlə qızdırılmış sacın üstünə qoyurdular. Bizim qadınlar kətə və ya müxtəlif piroqlar bişirdikləri kimi, əvvəl onun bir tərəfini bişirir, sonra çevirirdilər ki, o biri tərəfi də bişsin. Onu isti-isti yeyirdilər. Bu, formasına və dadına görə bizim kəndlərdə bayram şənlikləri zamanı satılan, yeyəndə xırtıldayan kökələrə bənzəyir.
Sonra isə dəstədəki kişilərdən biri divardan asılmış ətdən bir parça kəsib xırda tikələrə bölüb, üstünə duz tökdü. Tikələri çörək bişirdikləri sacın üstünə qoydular. Ət tüstülənə-tüstülənə cızıldamağa və qızarmağa başladı. Sən demə, bunu bizim üçün bişirirlərmiş. İşarə etdilər ki, buyurun, çörək kəsin.
Biz xəncərlərin qınına bağlanmış kiçik bıçaqla əla qızardılmış tikələri götürərək duz-çörəklə yeməyə başladıq. Çox vaxt təmtəraqlı stol arxasında, gözəl xidmət göstərilərək verilən yeməkdən bu, daha ləzzətli idi. Şah Abbasın tikdirdiyi karvansaranın xarabalığında, çox az ziyarət edilən, vaxtilə Klaport və Heredotun qələmə aldıqlarına baxmayaraq, Avropada bu gün də az tanınan böyük Xəzər gölü sahillərində şam etmək, quru ot kövşəyən əllidən çox dəvənin zınqırov səslərini eşitmək başqa aləm idi. Avropaya təbii olaraq düşmən kəsilən bir ölkənin tən ortasında bəlkə də birinci və axırıncı dəfə gecənin mehindən bu ucsuz-bucaqsız səhrada üstündə Fransanın üçkünc bayrağı dalğalanan, ikiçik nöqtə kimi görünən çadırlarımızı müşahidə etmək nə qədər şairanə, nə qədər təkrarolunmaz idi! Bu mənzərə yaddaşıma əbədi həkk olunmuşdur. Gözlərimi yumub fikrə gedən kimi, həmin mənzərə böyük incəsənət əsəri kimi indi də gözlərim önündə durur.
Biz onların əllərini səmimiyyətlə sıxıb ayrılanda, dəstənin başçısı yenə bizəduz-çörək təklif etdi. Bu yerli xalqın adətidir. Onlar təkcə qonağın axşam yeməyinin deyil, səhər yeməyinin də qayğısına qalırlar. Mən onun adını soruşdum. Adının Əbdüləzim olduğunu bildirdi.

1781-1784-cü ildə Qafqaza səyahət etmiş alman həkim Jacob Reineggs yazır:

Agahabdal çayından (Sumqayıtçay?) on yeddi verst [təqribən 18 km] cənub-cənub-şərq tərəfdə, kor bucaqlı üçbucaq formasında tikilmiş Bakı və ya Badku şəhəri yerləşir. Bura, yerli əhalinin "atəşpərəst" adlandırdığı gəbrlər tərəfindən müqəddəs şəhər hesab olunur, Hindistan brahmanları isə buranı böyük bir lütf və mərhəmət məkanı kimi görürlər. Şəhər Qafqazın cənub qolundan 22 verst aralıda, düzənlik, çaysız və axarsız, həmçinin şəhərin özü kimi dənizə söykənən alçaq təpəli bir ərazidə yerləşir.

Şəhər ətrafı xəndəklə, habelə üzərində bir neçə top və hətta haubitsaların yerləşdirildiyi qalın, möhkəm divarlarla əhatə olunmuşdur; lakin burada heç kim onlardan istifadə etməyi bacarmır. Əvvəllər şəhər daha yaxşı görkəmə malik imiş və daha gözəl tikilibmiş, çünki burada çox sayda möhtəşəm xarabalıqlar və karvansaralar mövcuddur ki, onlara hələ də dağların yaxınlığına, şəhərin qədim zamanlarda çatdığı deyilən yerlərə qədər rast gəlinir. Gəbrlər şəhərin keçmiş böyüklüyünü və rifahını tərifləməkdən doymurlar; onlar deyirlər ki, İran hələ "həqiqi dini" Məhəmmədin dini ilə dəyişməmişdən əvvəl bu şəhəri hər il minlərlə insan ziyarət edərmiş. Şəhərin tamamilə tənəzzülə uğramasını onlar yalnız İran şahı Uzun Həsənin vəfatından sonrakı dövrlə əlaqələndirirlər.

Buna baxmayaraq, burada hələ də möhtəşəm məscidlər, evlər, bazar meydanları və dəniz sahilinə o qədər yaxın yerləşən karvansaralar var ki, gəmilər birbaşa onların qapıları qarşısında yüklənir və boşaldılır; lakin bütün bu böyük rahatlığa və ən yaxşı limana sahib olmasına baxmayaraq, ticarət tamamilə diqqətdən kənarda qalmışdır.

Bakı xanlığı olduqca bərəkətli əkin sahələri olan 32 kəndi əhatə edir. Buğda və burada yetişən iri dənəli, bol məhsullu arpa növü ixrac üçün mühüm ticarət sahəsini təşkil edir. Zəfəran məhsulu zəngindir və bəzi tarlalarda xaşxaş bitkisi yetişdirilir; xaşxaş dənələri süd rəngi almağa başlayanda gövdə ucları kəsilir və ya cızılır, oradan süzülən süd şirəsi sərtləşərək tiryək halına gəlir.

Burada toplanan pambığın keyfiyyəti çox təriflənir; bağlar heç vaxt suvarılmasa da, tənək, nar və əncir ağacları çox yaxşı inkişaf edir, hətta ən dadlı, şirin qovunlar və qarpızlar yetişir. Həmçinin, yalnız Bakıya məxsus olan və şirin dadına görə çox miqdarda əkilən, hər yerə böyük qazanclı göndərilən xüsusi növ uzun, qırmızı soğanlar da bura aiddir.

Yəqin ki, Bakıətrafı bölgədə inanılmaz miqdarda "dağ yağı" [neft] var, çünki Bakıdan 12 verst aralıda yerləşən bir neçə kəndin daxil olduğu Balaxanı mahalında 25 açıq neft quyusu var. Tez-tez neft mənbəyi quruyur və o zaman yeni quyular qazmaq məcburiyyəti yaranır; lakin köhnə quyular dərhal doldurulmur, ehtiyatla bir müddət açıq saxlanılır, çünki mənbə adətən bir neçə aydan sonra yenidən üzə çıxır. Quyuların ən dərini və ən zəngini hər gün 1000 ilə 1500 funt arası yağ verir. Bu yağın rəngi tamamilə qaradır; lakin günəşə qarşı töküldükdə qırmızımtıl görünür. O, tez alovlanmır, lakin bir dəfə alışdıqda çoxlu tüstü verməsinə baxmayaraq, parlaq işıq saçır.

Bu neft mənbəyindən dörd verst şərqdə xüsusilə diqqətəlayiq bir yer var. Bura Atəşgah adlanır. Bu məkana yaxınlaşdıqda artıq kəskin kükürd qoxusu hiss olunur. Atəşgahın ortasında quru havada güclü sarı-mavi alov görünür ki, bu alov gecələr daha da böyüyür. Bu alovun bir az aralığında, hindlilər özləri üçün kiçik daş evlər tikmişlər. Bu evlərin döşəməsi bir fut qalınlığında yağlı gil-torpaqla möhkəm döşənmişdir ki, alov otağın içindən çıxmasın. Lakin ev sahibi harada odun lazım olduğunu hesab edirsə, orada gilin içində deliklər qoyub; yemək bişirmək üçün oda ehtiyacı olan hər kəs həmin dəliyin üzərində yanan bir kağız tutur və dərhal alov yaranır.

Bakı və ümumiyyətlə şəhər ətrafında dörd-beş fut dərinlik qazıldıqda, kəskin neft dadı verən buz kimi soyuq su üzə çıxır. Suyun neft dadı verməsi bakılıların ondan istifadə etməsinə mane olmur; bu, sağlamlığa heç də zərərli deyil və səyyah heç bir yerdə bu suyu istifadə edərkən olduğu kimi böyük iştah hiss etmir.

Bakı ətrafındakı bölgə bir çox və müxtəlif cazibələrə malikdir; lakin buranı nə iyulda, nə avqustda, nə də sentyabrda ziyarət etmək məsləhətdir. Çünki bu aylarda bütün torpaq kəskin istinin ağırlığı altında taqətdən düşür və quru torpaq hər tərəfdən geniş şəkildə çatlayır. Əksinə, bura payızın sonunda və ya yazın əvvəlində gəlmək lazımdır; o zaman bu yer özünün qeyri-adi çiçəkli çəmənlikləri və bərəkətli tarlaları ilə qürur duyur. Məhz buna görə də, bütün Hirkan bölgəsi Müşkürə qədər Güllər Cənnəti (Rosenparadies) adlandırılır.

Bakı ətrafındakı möhtəşəm mənzərəni də qeyd etmək lazımdır. Dənizə və yaxınlıqdakı adalara tərəf açılan mənzərə ruhu oxşayır. Cənubda Kür çayı ilə ayrılan digər landşaftlar və həmişəyaşıl dağlar görünür. Qərb tərəfdə isə Qafqazın cənub qolu şərqə doğru güclü şəkildə uzanır ki, bu da Bakı sakini üçün həm göz zövqü verir, həm də istinin təsirini azaldır.

Tez-tez əsən quru şərq və cənub küləkləri dağlara dəydikdə, axşamlar geriyə canlandırıcı və balzam təsirli bir güclə əsir. Bu külək minlərlə müxtəlif çiçəklərin və meyvə gətirən ağacların ətri ilə dolu olur. Bu ətir yorğun və taqətdən düşmüş səyyahı qeyri-adi şirin bir yuxu ilə təəccübləndirir və o, oyandıqda özündə davamlı və xoş bir heyrət hissi duyur.

Bakı əvvəllər öz xüsusi xanları tərəfindən idarə olunurdu; lakin Fətəli xanın nəsli öz nüfuzunu genişləndirməyə başladıqdan sonra bu şəhər də onun əmrlərinə tabe oldu. Bu şəhərin xanı Məlik Məhəmməd xan, Fətəli xanın bacısı ilə evlənmişdi. Bəzilərinin dediyinə görə "əqli zəifliyindən", digərlərinə görə isə qorxudan o, idarəçilik cilovunu öz həyat yoldaşına tapşırmışdı ki, xanımı da bu işi böyük uzaqgörənlik və ləyaqətlə yerinə yetirməyi bacarırdı. Məlik Məhəmməd xan Məkkəyə ziyarətə getdi, sağ-salamat geri döndü və vəfat etdi. Ondan geriyə iki azyaşlı oğlu qaldı.

Buna görə də, "Asiya adətinə" uyğun olaraq, mərhumun qardaşı Xancan bəy hakimiyyəti təhvil almalı idi; lakin o, öz gözlərini və canını hakimiyyətdən daha üstün tutdu [kor edilməkdən qorxdu]. Bir neçə kəndin gəliri ilə kifayətlənərək, o, bacısı ilə birlikdə bu bölgənin bütün gəlirlərini xərcləyən Fətəli xanın qısqanclığından və hakimiyyət hərisliyindən uzaq durmağı bacardı.

Bakının cənub-şərqində bütün düzənlik təpələrlə və yayda quruyan kiçik duz gölləri ilə kəsilir. Bu ərazilər becərilmir və yalnız köçəri ordular və onların mal-qara sürüləri tərəfindən istifadə olunur. Lakin Kür çayının sahillərinə yaxınlaşdıqca torpaq bərəkətli olur, yaxşı becərilir və kifayət qədər məskunlaşmışdır; bu əraziyə Rudbar deyilir. Fətəli xanın mülkiyyəti olan bu yerlər bir neçə gözəl kənddən ibarətdir ki, buranın kəndliləri — çoxsaylı məskunlaşmış yəhudiləri də saymaqla — bol miqdarda düyü, taxıl və ipək məhsulu toplayırlar. Əgər xanın yaratdığı iğtişaşlar təbəələrin çalışqanlığına mane olmasaydı, buradakı balıq ovu da çox gəlirli olardı.

Rudbardan şərq-cənub-şərq tərəfə, Kür çayının ortasında üç verst eni və beş verst uzunluğu olan bir ada var ki, əslində Salyan adlanır; lakin tamamilə yanlış olsa da, Kürün hər iki sahilini bu adla çağırmaq adət halını alıb. Bu ada dənizdən hələ 15 verst uzaqdadır; bura kifayət qədər çoxməskunlaşmış, bərəkətli, gözəl meşələri olan və xeyir-bərəkətli bir torpaqdan gözlənilən hər şeyə sahib bir yerdir.

Bu adanın ortasında yerləşən Ağızçay (?) kəndi Fətəli xanın iqamətgahıdır. Yalnız bu yer onun dinc bilməyən qərarsızlığını bir neçə aylıq da olsa cilovlamağa qadirdir, halbuki o, başqa vaxtlar həmişə ora-bura dolaşır və hətta Dərbənddə ildə güclə bir neçə həftə qalır. Buradakı vətəgələr çox zəngindir və hər il 18.000-20.000 rubla icarəyə verilir.

21 Fevral

Dünyanın müxtəlif yerlərinə səfər etmək insanın dünyagörüşünü və ömrünü artırır. Əgər aşağıdakı bu siyahıdan ən azı 6 yerdə olmusunuzsa siz orta statistik turist səviyyəsini keçmisiniz:

1.Eyfel qülləsi 🇫🇷
2.Böyük Çin səddi 🇨🇳
3.Kolizey 🇮🇹
4.Azadlıq heykəli 🇺🇸
5.Maçu Piçu 🇵🇪
6.Giza piramidaları 🇪🇬
7.İsa Məsihin heykəli 🇧🇷
8.Tac Mahal 🇮🇳
9.Bürc Xəlifə 🇦🇪
10.Anqkor Vat 🇰🇭
11.Afina Akropolu 🇬🇷
12.Stounhenc 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿
13.Sikstin kapellası 🇻🇦
14.Çiçen-İtsa 🇲🇽
15.Sidney Opera Teatrı 🇦🇺
16.Fuci dağı 🇯🇵
17.Yasaq şəhər 🇨🇳
18.Noyşvanştayn qalası 🇩🇪
19.Ayasofiya 🇹🇷
20.Petra 🇯🇴
21.Qolden Qeyt körpüsü 🇺🇸
22.Böyük Kanyon 🇺🇸
23.Luvr Muzeyi 🇫🇷
24.Saqrada Familia 🇪🇸

KİÇİK ÇİLLƏ

Fevralın ilk günü Kiçik Çillə başlayır.
Ən kiçik çillədir Kiçik Çillə – cəmi iyirmi gün sürəcək.
Xalq təqvimində bu, qışın son ciddi sınağıdır.
Böyük Çillənin sərtliyindən sonra gəlir, amma aldanmaq olmaz.
Kiçik Çillə adca kiçikdir, xasiyyətcə yox.
Bu iyirmi günlük dövr soyuğun hiyləgər vaxtıdır – bir gün günəşli, ertəsi gün şaxtalıdır, səhərlər dumanlı, gecələr diş dondurandır.

“Kiçik Çillə adca kiçik, işcə böyükdür”.
Bu cümlə yüz illərin müşahidəsidir.
Çünki Kiçik Çillənin şaxtası da aldadıcıdır, günəşi də.

Əcdadlarımız Kiçik Çilləni ehtiyatla qarşılayardı. Bu günlərdə torpaq hələ yatmış sayılır, yer hələ isinmədiyindən toxum torpağa əmanət edilməzdi. Başqa bir bayatıda belə deyir:

Çillə getməz tələsik,
Sözünə bax, gözlə bir.
Torpaq hələ soyuqdur,
Toxumunu gizlə bir.

Bu iyirmi gün həm də keçidin xəbərçisidir. Qış artıq öz gücünü tükədir, amma yaz hələ gəlməyib. Təbiət sanki nəfəsini saxlayır. Günlər yavaş-yavaş uzanır, Günəş özünü tez-tez göstərsə də istilik hələ söz vermir.

Böyüklərimiz Kiçik Çilləni arxayınlıq zamanı gələn sınaq kimi görüblər.
Ona görə də belə deyiblər: “Böyük Çillədən qorxma, Kiçik Çillədən ehtiyat et”.
Xalq şeirində qışın bu son sərt dövrü çox vaxt insanın halına bənzədilir:

Gün uzandı, işıq artdı,
Ürəkdə ümid oyandı.
Çillə dedi: tələsmə,
Hələ sözüm qalandı.

Atalar sözləri də eyni hikməti təkrarlayır:
“Qışın axırı yazın əvvəlindən sərt olar”.
Bu da məhz Kiçik Çillənin fəlsəfəsidir.
Bu iyirmi gün bizə bir köhnə dərsi yenidən öyrədir:
Təbiət tələskənliyi sevmir. Hər fəslin, hər dövrün öz vaxtı var. Kiçik Çillənin sözünü dinləməyən yazın qədrini də bilməz.

Kiçik Çillə bizə köhnə bir həqiqəti xatırladır: Təbiətlə mübahisə etmə.
Doğru olan hazırlıqlı olmaq, səbirli davranmaq və hər fəslin haqqını verməkdir.
Qışın son sözü də eşidilməlidir ki, Yaz doğrudan Yaz kimi gəlsin.

Şəkildə kimlər var?!… və nələr…
Hər kəs fikirli, üzündə kədər…
ölməz