Təhsil Xidmətləri Araşdırma və Təhlil Mərkəzi

Məktəbli avtobuslarının şagirdlərin təhlükəsizliyinə verdiyi töhfə, yalnız fiziki təhlükəsizliklə bitmir. Kamran Əsədov, məktəb avtobuslarının, uşaqlara sosiallaşma və dostluq münasibətləri qurmaq imkanı verdiyini qeyd edir. Şagirdlər, avtobusda bir yerdə səyahət edərək, dostluq bağlarını gücləndirir, bir-birləri ilə ünsiyyət qururlar. Bu, onların emosional inkişafına müsbət təsir göstərir.

Məktəbli avtobuslar, şagirdlərin məktəbə və evə təhlükəsiz şəkildə nəql edilməsində müstəsna rol oynayır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov, məktəbli avtobuslarının şagird təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyətini geniş şəkildə müzakirə edir. Məktəbli avtobuslar, şagirdlərin məktəbə və evə təhlükəsiz şəkildə nəql edilməsində müstəsna rol oynayır. Bu nəqliyyat vasitələri...

Peşə təhsilinin əsas məqsədi, gənclərin iş dünyasına hazırlığını təmin etməkdir. Peşə təhsili, müasir cəmiyyətin inkişafında və əmək bazarının tələblərinə uyğun mütəxəssislərin yetişdirilməsində mühüm rol oynayır. Təhsil eksperti Kamran Əsədov, peşə təhsilinin əhəmiyyətini, əmək bazarının tələbləri, beynəlxalq təcrübə və bu sahəd...

İqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə təhsilin rolu: COP29-dan alınmalı dərslər. Elm və təhsil xəbərlərinin etibarlı ünvanı!

Sosial media platformalarının istifadəsi, gənclər üçün müsbət aspektlər təqdim etsə də, onun zərərləri də inkar edilə bilməz. Əvvəlcə, bu platformalarda uzun müddət qalmaq, şagirdlərin diqqətini dağıdaraq, onların dərslərinə və akademik uğurlarına mənfi təsir göstərir.

Kamran Əsədov: Sosial platformalarda sərgilənən məzmunun təsiri ilə, uşaqlar arasında zorakılıq, şiddət və mənfi davranış modelləri normal hala gələ bilər. Məktəb şagirdlərinin Facebook, Instagram, TikTok kimi sosial platformalardan istifadəsi son illərdə geniş müzakirə olunan bir mövzudur. Təhsil eksperti Kamran Əsədov, bu platformaların şagirdlərin psixologiyasına, sosial inkişafına və dərslərinə olan təsirini ətraflı şər...

Azərbaycanda və dünya ölkələrində ali məktəblərə qəbul. Azərbaycanda ali məktəblərə qəbul prosesi, mərkəzi imtahan sisteminə əsaslanır. Tələbələr, dövlət tərəfindən təşkil olunan imtahanlarda iştirak edərək, nəticələrinə əsasən, müxtəlif ali məktəblərə qəbul olurlar. Bu imtahan, əsasən, şagirdlərin bilik və baca...

Görkəmli şərqşünas-alim Aida İmanquliyevanın anadan olmasından 85 il ötür

Aida İmanquliyeva Azərbaycan şərqşünaslıq elminin parlaq siması, əvəzsiz alim və ictimai xadim idi. Onun dərin elmi bilikləri, geniş erudisiyası və bir neçə Şərq və Qərb dillərini bilməsi sayəsində ərəb ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqatları təkcə ölkəmizdə deyil, beynəlxalq aləmdə də yüksək dəyərləndirilirdi. O, məhcər ədəbiyyatı (yəni, Ərəb dünyası xaricində yaranan ədəbiyyat) üzərində aparılan tədqiqatların ən sanballı nümayəndəsi kimi tanınırdı. Aida xanımın bu istiqamətdə yazdığı əsərlər, onun elmi araşdırmalarında göstərdiyi müasir yanaşmalar ərəb filologiyasına yeni bir nəfəs gətirdi. Bu tədqiqatlar həm ölkəmizin ədəbiyyatının zənginləşməsinə, həm də Şərq-Qərb ədəbi əlaqələrinin daha dərindən anlaşılmasına böyük töhfə verdi. Şərq ədəbiyyatı korifeylərinin həyat və yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar Azərbaycan elmi mühitində yüksək qiymətləndirilməklə yanaşı, dünya elmində də geniş maraq doğurdu.

Aida İmanquliyevanın Azərbaycan Elmlər Akademiyasındakı fəaliyyəti də onun elmi təşkilatçılıq bacarıqlarının bariz nümunəsidir. O, Şərqşünaslıq İnstitutunda elmi işlər üzrə direktor müavini və direktor kimi çalışaraq, institutun beynəlxalq əlaqələrini genişləndirdi, çoxsaylı beynəlxalq simpozium və konfranslar təşkil etdi. Bu tədbirlər Azərbaycan elmini xaricdə layiqincə təmsil etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Eyni zamanda, Aida xanımın rəhbərliyi dövründə institutda yüksək ixtisaslı şərqşünas kadrların hazırlanmasına böyük diqqət yetirildi. Onun elmi rəhbərliyi altında çoxsaylı dissertasiya işləri müdafiə olundu və bir çox gənc alimlər onun təcrübəsindən yararlandı.

Şərqşünas alim təkcə elmi fəaliyyəti ilə deyil, həm də pedaqoji fəaliyyəti ilə yaddaşlarda iz qoymuşdur. Bakı Dövlət Universitetində ərəb filologiyasından oxuduğu mühazirələr tələbələrin arasında çox sevilirdi. O, auditoriyada tələbələri elmi diskussiyalara dəvət edirdi və onların fikir mübadiləsi aparmasına şərait yaradırdı. Aida xanımın tələbələrinə qayğısı, onlara öz bilik və təcrübələrini bölüşməkdə göstərdiyi səylər, həm də onun böyük pedaqoq olduğunu göstərirdi. O, alim olaraq tələbələrinə elm yolunda yalnız nəzəriyyə deyil, həm də həyati təcrübələrini ötürürdü.

Aida İmanquliyevanın həyatı həm də gözəl bir ailə ilə müşayiət olunurdu. O, yalnız böyük alim deyil, eyni zamanda səmimi, mehriban bir ana idi. Onun övladları olan Nərgiz Paşayeva və Mehriban Əliyeva bu gün Azərbaycan elminə və ictimai həyatına mühüm töhfələr verən şəxsiyyətlərdir. Aida xanımın övladlarına aşıladığı dəyərlər – çalışqanlıq, fədakarlıq, vicdanlılıq – onların bu gün cəmiyyətdə mühüm yerlər tutmasına səbəb olmuşdur. Aida xanımın həm ailəsində, həm də cəmiyyət qarşısında göstərdiyi xidmətlər onun çoxşaxəli şəxsiyyətinin bariz təzahürüdür.

Aida İmanquliyevanın elmi irsi bu gün də müasir şərqşünaslar üçün istinad mənbəyi olaraq qalır. Onun yazdığı monoqrafiyalar, tədqiqatlar ərəb ədəbiyyatını araşdıran alimlər üçün dəyərli materialdır. Alimin tədqiqatları və əsərləri dövrünün ən aktual məsələlərini əhatə edərək, bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır. O, elmə həsr etdiyi ömrü ilə təkcə öz dövrünün deyil, gələcək nəsillərin də yolunu işıqlandıran bir şəxsiyyət kimi yaddaşlarda yaşayır.

Kamran Əsədov
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Təhsildə Təhlil və Kommunikasiyalar Mərkəzinin direktoru

Ali təhsil müəssisələrinin maliyyə şəffaflığı ilə bağlı universitetlərin rəsmi saytlarında və ya başqa informasiya resurslarında onların maliyyə xərcləri, daxil olan vəsaitlər, təhsil haqları və digər gəlir mənbələri barədə geniş və açıq məlumatlar təqdim edilmir. Bu vəziyyət təhsil sektorunda şəffaflığın olmaması ilə bağlı ciddi suallar doğurur və maliyyə idarəçiliyində şəffaflıq prinsiplərinin tətbiqi üçün addımların atılmadığını göstərir.

Beynəlxalq təcrübəyə nəzər salsaq, ABŞ, Böyük Britaniya, Finlandiya kimi ölkələrin universitetləri maliyyə hesabatlarını ictimaiyyətə təqdim edirlər. Hər il tədris prosesinə ayrılan vəsaitlər, infrastrukturun yenilənməsi, tədqiqat layihələri və təqaüd proqramları kimi sahələrdə xərclərin necə yönəldildiyi geniş şəkildə açıqlanır. Bu cür məlumatlar tələbələrin, valideynlərin və potensial investorların təhsil müəssisələrinə olan etibarını artırır. Lakin Azərbaycanda bu şəffaflıq yoxdur və ali təhsil müəssisələrinin büdcə idarəçiliyi ilə bağlı suallar cavabsız qalır. Bunun nəticəsində ictimaiyyət nəinki universitetlərin maliyyə dayanıqlığını qiymətləndirə bilmir, həm də ayrılan vəsaitlərin səmərəli istifadə olunub-olunmadığını anlaya bilmir.

Bu şəffaflığın olmaması, həm də universitetlərin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini zəiflədir. Bir çox beynəlxalq reytinq agentlikləri universitetlərin maliyyə şəffaflığını da nəzərə alaraq onları qiymətləndirir. Bu göstərici yüksək səviyyədə olan universitetlər daha çox tələbə və tədqiqatçı cəlb etmək şansına malikdirlər. Azərbaycanda universitetlər bu istiqamətdə geri qalır. Maliyyə məlumatlarının açıq şəkildə təqdim olunması tələbələrin seçiminə, dövlət və özəl sektorun təhsil müəssisələrinə olan marağına, həmçinin təhsil keyfiyyətinin inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Təəssüf ki, bu cür hesabatların olmaması təhsil sisteminin maliyyə aspektlərinin dumanlı qalmasına səbəb olur və ali təhsilin inkişafını ləngidə bilər.

Kamran Əsədov

ADPU-nun Təhsildə Təhlil və Kommunikasiyalar Mərkəzinin direktoru

Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq reytinqdəki yeri: Niyə yox?

Son illərdə Azərbaycanın ali təhsil sistemi, dünya miqyasında tanınan universitetlərin reytinqlərində iştirak etməməsi ilə bağlı ciddi tənqidlərə məruz qalır. Məsələn, “The 2024-2025 Best Global Universities” reytinqində 2,250 universitet arasında Azərbaycan universitetlərinin yer almadığı görünür. Bu vəziyyət, ölkəmizin təhsil sisteminin keyfiyyəti ilə bağlı suallar doğurur. Beynəlxalq reytinqlərdə iştirak etməməyin səbəblərini və bunun nəticələrini araşdırmaq vacibdir.

Reytinqlərdə qiymətləndirmə kriteriyaları

Beynəlxalq reytinq platformaları, universitetlərin keyfiyyətini yalnız onların yerli göstəriciləri ilə deyil, həmçinin qlobal tədqiqat reputasiyası, nəşr sayı, beynəlxalq əməkdaşlıq və sitat təsiri kimi müxtəlif meyarlarla qiymətləndirir. Məsələn, “The QS World University Rankings” reytinqində qiymətləndirilən meyarlar arasında akademik reputasiya, işəgötürənlərin reputasiyası, fakültə/şagird nisbəti, beynəlxalq fakültə və tələbələrin sayı da var.

Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq reytinqlərdə olmaması, onların bu kriteriyalara cavab verməməsi ilə izah olunur. Tədqiqat fəaliyyətinin zəif olması, universitetlərin qlobal tədqiqat şəbəkələrində iştirak etməməsi, nəticə etibarilə onların reputasiyasını zəiflədir. Məsələn, 2022-ci ildə Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrinin beynəlxalq nəşrlərdəki iştirak nisbəti 20% -dən az olub, bu isə qonşu ölkələrə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır.

Maliyyə resursları və infrastruktur

Beynəlxalq reytinqlərdə iştirak etməmənin bir digər səbəbi, maliyyə və infrastruktur problemləridir. Azərbaycanda ali təhsil müəssisələrinin 40%-i, müasir laboratoriyalara və tədqiqat resurslarına malik deyil. Eyni zamanda, beynəlxalq standartlara uyğun infrastrukturların olmaması, tədqiqatların keyfiyyətini və miqyasını məhdudlaşdırır. Bu problemlər, universitetlərin qlobal miqyasda rəqabət qabiliyyətini azaldır.

Beynəlxalq əməkdaşlıq

Beynəlxalq əməkdaşlıq, universitetlərin beynəlxalq reytinqlərdə yer alması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, Türkiyə universitetləri 91 universitet ilə beynəlxalq əməkdaşlıq edərək, “Times Higher Education” reytinqində öz yerini əldə edib. Gürcüstanın ali təhsil müəssisələri də, regionda daha aktiv olublar. 2022-ci il reytinqində Gürcüstanın 3 universiteti, Ermənistanın 1 universiteti, Qazaxıstanın 2 universiteti yer almışdır. Bu, onların beynəlxalq tədqiqat platformalarında iştirak etdiklərini və qlobal standartlara uyğun olduqlarını göstərir.

Müqayisə və statistika

Müqayisə edəndə, Azərbaycanda yalnız 8 universitet beynəlxalq reytinqlərdə adını hallandırsa da, qonşu Gürcüstanda bu rəqəm 10-dan çoxdur. 2021-ci ildən etibarən Gürcüstanın ali təhsil sistemi, beynəlxalq standartları qəbul edərək, tələbə mübadiləsi proqramlarını genişləndirib, bu isə universitetlərin tanınmasını artırıb. Bunun nəticəsində, Gürcüstan universitetləri, Qərbi Avropada tədqiqat əməkdaşlığı ilə məşhurdur.

Nəticə olaraq, Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq reytinqlərdə yer almaması, yalnız yüksək bal toplayan tələbələrin və prezident təqaüdçülərinin qəbul olunması ilə ölçülməməlidir. Bu, daha geniş və dərin bir analiz tələb edir. Universitetlərin beynəlxalq reytinqdə yer alması, onların tədqiqat fəaliyyətinin artırılması, müasir infrastrukturun yaradılması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə mümkündür. Azərbaycan ali təhsil sisteminin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün ciddi islahatlar və strateji yanaşmalar tələb olunur.

Azərbaycanda universitetlərin beynəlxalq reytinqlərdə olmaması, yalnız tədqiqat fəaliyyətinin zəif olması ilə deyil, həm də maliyyə və infrastruktur problemləri, beynəlxalq əməkdaşlığın azlığı ilə bağlıdır. Bu səbəbləri aradan qaldırmadıqca, Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq miqyasda tanınması mümkün olmayacaq.

Təhsilin keyfiyyəti cəmiyyətin inkişafında həlledici rol oynayır. Keyfiyyətli təhsil olmadan nə peşəkar işçi qüvvəsi formalaşır, nə də məhsul və xidmət sahələrində keyfiyyətli inkişaf təmin edilir. Təhsilin keyfiyyətinə təsir edən amillərdən olan ixtisaslı müəllimlər, adekvat məktəb infrastrukturu, müasir və elmi əsaslara söykənən təhsil proqramları, valideynlərlə əməkdaşlıq, ömürboyu təhsil prinsipləri və düzgün təlim metodlarının tətbiqi cəmiyyətin gələcək inkişafını təmin edən əsas sütunlardır.

Təhsil sağlamlıq bahasına olmamalıdır.

Müasir dövrdə bilik əldə etmək və karyera uğuru üçün təhsil qaçılmazdır, lakin bu prosesdə sağlamlığımızı qurban vermək, heç bir halda qəbul edilə bilməz.

Təhsil sahəsində tanınmış tədqiqatçı, Ken Robinson, “Təhsil sistemimiz, insanların yaradıcı potensialını inkişaf etdirmək əvəzinə, onları yalnız testlər üçün hazırlayır” deyərək, təhsilin insana bütöv bir şəxsiyyət olaraq yanaşmalı olduğunu vurğulayır. Uzun saatlar dərslərdə və hazırlıq kurslarında keçirmək, yalnız akademik nəticələrimizi artırmağa yönəlmiş bir yanaşmadır və bu, insanın sağlamlığına ciddi təsir edə bilər.

Bundan əlavə, Daniel Pinkin "Daha çox insanı işə götürmək üçün nə etmək lazımdır?" kitabında qeyd etdiyi kimi, motivasiya, insanın istək və arzularının ön planda olması ilə bağlıdır. Təhsilin yalnız bilik əldə etməkdən ibarət olmadığını anlamalıyıq. Uğur, sağlam bir bədən və zehin ilə mümkün olur.

Psixoloq Martin Seligman, “İnsanın xoşbəxtliyi, yalnız müvəffəqiyyətlərində deyil, eyni zamanda sağlamlığı, sosial əlaqələri və şəxsi dəyərlərindədir” deyərək, təhsilin fərdi inkişafın tək bir hissəsi olduğunu vurğulayır. Uğurlu bir təhsil prosesi, sağlamlıq, psixoloji rifah və şəxsi əlaqələr arasında balansı təmin etməlidir.

Bu səbəbdən, təhsildə uzun saatlar, stress və narahatlıq yaratmadan, balanslı bir yanaşma tətbiq edilməlidir. Dərsləri və imtahanları düzgün planlaşdıraraq, sağlamlıq, istirahət və idmana da vaxt ayırmalıyıq.

Unutmayaq ki, sağlam bir bədən və zehin, yalnız akademik uğurların deyil, eyni zamanda həyatın özünün də tələblərini qarşılayacaq. Təhsilimiz bizim gələcəyimizdir, lakin sağlamlığımız da ən az onun qədər önəmlidir. Hər iki sahəyə bərabər dəyər vermək, hər birimizin uğuru üçün əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan universitetləri rəqabət qabiliyyətlidirmi?

Beynəlxalq reytinqlərdəki yeri, tələbə sayı, məzunların işə düzəlmə göstəriciləri, tədqiqat fəaliyyəti və beynəlxalq əməkdaşlıqlar meyarlara əsaslanan statistik təhlil aparaq:

1. Beynəlxalq reytinqlər
Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq reytinqlərdəki yeri onların qlobal miqyasda nə qədər rəqabət qabiliyyətli olduğunu göstərir.
• QS World University Rankings (QS Reytinqi): 2024-cü ildə Azərbaycanın heç bir universiteti dünyanın ilk 500 universiteti siyahısına daxil olmayıb. Lakin Bakı Dövlət Universiteti (BDU) və ADA Universiteti bəzi illərdə QS reytinqində 1001-1200 aralığında yer alıb. Bu, beynəlxalq səviyyədə məhdud rəqabət qabiliyyətinə işarə edir.
• Times Higher Education (THE): THE reytinqində də Azərbaycan universitetləri yüksək sıralarda təmsil olunmayıb. Bu isə beynəlxalq səviyyədə rəqabətlilik baxımından hələ inkişaf potensialının olduğunu göstərir.

2. Tələbə sayı və məzunların işə düzəlmə göstəriciləri
Azərbaycan universitetlərində təhsil alan tələbə sayı ilə yanaşı, məzunların işə düzəlmə göstəriciləri də rəqabət qabiliyyətini göstərən əhəmiyyətli faktorlardandır.
• Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2023-2024 tədris ilində ölkədə təxminən 180 mindən çox ali təhsil müəssisəsində təhsil alan tələbə olub.
• Məzunların işə düzəlmə göstəriciləri: Bu rəqəmlər universitetlərin rəqabət qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün mühüm amildir. Azərbaycanda məzunların işə düzəlməsi ilə bağlı rəqəmlər fərqli sektorlar üzrə dəyişir. Texniki ixtisaslarda məzunlar daha sürətlə iş tapır, lakin humanitar sahələrdə bu göstərici aşağıdır.

3. Tədqiqat və innovasiya
Tədqiqat fəaliyyəti və beynəlxalq akademik jurnallarda nəşr olunan məqalələrin sayı universitetlərin rəqabət qabiliyyətini artıran faktorlardandır.
• Web of Science və Scopus kimi beynəlxalq elmi bazalarda Azərbaycan universitetlərinin nəşr sayı hələ də məhduddur. Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Texniki Universiteti və ADA Universiteti bu sahədə nisbətən daha fəaldır, lakin dünya səviyyəsindəki universitetlərə nisbətdə hələ geridə qalır.

4. Beynəlxalq əməkdaşlıqlar və xaricdən gələn tələbə:
Azərbaycanda təhsil alan xarici tələbələrin sayı və beynəlxalq əməkdaşlıq proqramları da rəqabət qabiliyyətini göstərir.
• Xarici tələbələr: 2022-ci ildə Azərbaycan universitetlərində təhsil alan xarici tələbələrin sayı təxminən 7-8 min arasında idi. Bu, regional səviyyədə müəyyən rəqabət qabiliyyəti göstərsə də, beynəlxalq səviyyədə daha çox xarici tələbəni cəlb etmək üçün strategiyalara ehtiyac var.
• Erasmus+ və digər proqramlar: Azərbaycan universitetlərinin Avropa ölkələri ilə Erasmus+ proqramları çərçivəsində əməkdaşlıq etməsi və tələbə mübadiləsi imkanları onların beynəlxalq səviyyədə tanınmasına və rəqabətliliyinə töhfə verir.

5. Maliyyələşmə və infrastruktur
Ali təhsil müəssisələrinin maliyyə resursları və infrastrukturu onların rəqabətliliyində mühüm rol oynayır.
• Maliyyələşmə: Azərbaycan universitetlərinin maliyyələşməsi əsasən dövlət büdcəsindən asılıdır, ancaq özəl universitetlər də bu sahədə müəyyən üstünlüklərə sahibdir. Məsələn, ADA Universiteti xarici fondlar və qrantlar hesabına inkişaf edən universitetlər sırasındadır.
• İnfrastruktur: Bəzi universitetlər, xüsusən Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti və ADA Universiteti müasir infrastruktura malikdir. Lakin regionlarda yerləşən universitetlərdə infrastruktur çatışmazlığı rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir.

Ümumi qiymətləndirmə

Azərbaycan universitetləri hazırda dünya səviyyəsində rəqabət qabiliyyətli olmasa da, regional miqyasda müəyyən irəliləyişlər var. Beynəlxalq reytinqlərdə aşağı yerlərdə olmaları, məzunların işə düzəlmə göstəricilərindəki qeyri-bərabərliklər, tədqiqat və innovasiya sahəsində məhdud uğurlar universitetlərin qlobal rəqabətdə geri qalmasına səbəb olur.

Ancaq ADA Universiteti kimi bəzi nümunələr daha çox xarici tələbə cəlb etmək və beynəlxalq əməkdaşlıqları genişləndirməklə rəqabət qabiliyyətini artırmağa çalışır. Təhsil sistemində tədqiqat imkanlarının genişləndirilməsi, maliyyələşmənin və infrastrukturun yaxşılaşdırılması Azərbaycan universitetlərinin qlobal səviyyədə rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün əsas addımlar ola bilər.