KIẾN THỨC KARATE-DO - 空手道

LÝ TIỂU LONG: NHỮNG BỘ PHIM VÀ VÕ CÔNG ĐÃ TẠO NÊN MỘT HUYỀN THOẠI

Hôm nay cho em thay đổi chút không khí... Rời xa Karate đôi hôm!

Nói về Lý Tiểu Long (Bruce Lee) mà chỉ nói ông là một ngôi sao điện ảnh thì chưa đủ, bởi trước khi trở thành biểu tượng của màn ảnh, ông đã dành phần lớn tuổi trẻ để học, tập luyện, nghiên cứu và thử nghiệm võ thuật, và chính những gì ông tích lũy được từ Vịnh Xuân Quyền (Wing Chun), quyền Anh, đấu kiếm cùng quá trình tự nghiên cứu cơ thể và chiến đấu đã góp phần tạo nên một phong cách rất riêng, sau này phát triển thành Jeet Kune Do (截拳道), thường được dịch là Tiệt Quyền Đạo.

TỪ VÕ THUẬT ĐẾN ĐIỆN ẢNH

Lý Tiểu Long bắt đầu học Vịnh Xuân Quyền dưới sự hướng dẫn của Diệp Vấn (Yip Man) từ năm 13 tuổi, đồng thời ông còn tập luyện quyền Anh, nghiên cứu nhiều phương pháp vận động khác nhau và từng giành chức vô địch quyền Anh liên trường tại Hồng Kông, những trải nghiệm đó về sau đóng vai trò rất lớn trong cách ông sử dụng khoảng cách, tốc độ, nhịp độ và sự di chuyển khi chiến đấu.

Lý Tiểu Long vốn đã đóng phim từ khi còn nhỏ, nhưng những vai diễn thời thơ ấu hoàn toàn khác với hình ảnh võ sĩ mà khán giả sau này biết đến, và bước ngoặt quan trọng xảy ra khi ông sang Mỹ, vừa học triết học tại Đại học Washington, vừa dạy võ và tiếp tục nghiên cứu võ thuật, trước khi được biết đến rộng rãi hơn qua vai Kato trong loạt phim The Green Hornet.

Sau những năm tháng gặp không ít khó khăn trong việc phát triển sự nghiệp tại Hollywood, Lý Tiểu Long trở lại Hồng Kông và bắt đầu một giai đoạn rất ngắn nhưng có ảnh hưởng đặc biệt lớn đối với lịch sử điện ảnh võ thuật.

1. "THE BIG BOSS" (ĐƯỜNG SƠN ĐẠI HUYNH)

"The Big Boss" (Đường Sơn Đại Huynh) năm 1971 là bộ phim đưa Lý Tiểu Long thực sự trở thành một ngôi sao lớn tại Hồng Kông, và thành công của bộ phim cho thấy khán giả đang muốn nhìn thấy một kiểu võ thuật khác trên màn ảnh, nơi tốc độ, sức mạnh, sự quyết liệt và cá tính của người diễn viên được thể hiện rõ ràng hơn.

Điều đáng chú ý ở Lý Tiểu Long là người xem không chỉ nhìn thấy kỹ thuật mà còn cảm nhận được con người phía sau kỹ thuật, bởi mỗi cú đấm, cú đá của ông thường đi cùng ánh mắt, nhịp thở, tiếng hét, sự thay đổi trọng tâm và phản ứng của toàn bộ cơ thể, khiến những cảnh đối đầu có cảm giác rất sống động chứ không đơn thuần là những động tác được sắp xếp để quay phim.

2. "FIST OF FURY" (TINH VÕ MÔN)

Sau thành công của The Big Bos năm 1972 , Họ Lý còn tạo được tiếng vang lớn hơn và đưa hình ảnh Lý Tiểu Long lên một tầm cao mới.

Trong bộ phim này, Lý Tiểu Long thể hiện một nhân vật có tinh thần mạnh mẽ, lòng tự trọng và ý thức bảo vệ danh dự, đồng thời những màn võ thuật cũng cho thấy rõ hơn khả năng sử dụng tốc độ và khoảng cách của ông, bởi Lý Tiểu Long không sở hữu thân hình quá đồ sộ nhưng lại tạo ra cảm giác áp đảo nhờ khả năng di chuyển nhanh, phát lực ngắn, thay đổi nhịp độ và liên tục tạo áp lực lên đối thủ.

Tinh Võ Môn cũng là một trong những bộ phim góp phần đưa hình ảnh võ sĩ châu Á đến với khán giả quốc tế theo một cách rất khác, không nhất thiết phải dựa vào một thân hình khổng lồ mà có thể tạo ra sức mạnh bằng kỹ thuật, tốc độ, sự chính xác và thần thái.

3. "WAY OF THE DRAGON" (MÃNH LONG QUÁ GIANG)

Đến Way of the Dragon năm 1972, Lý Tiểu Long không chỉ đóng vai chính mà còn tham gia viết kịch bản và đạo diễn, nhờ đó ông có nhiều quyền kiểm soát hơn đối với cách câu chuyện và võ thuật được đưa lên màn ảnh.

Đây cũng là bộ phim có một trong những trận đấu nổi tiếng nhất trong lịch sử phim võ thuật, khi nhân vật của Lý Tiểu Long đối đầu với Chuck Norris tại Đấu trường La Mã, và điều đáng nhớ của cảnh đấu này không chỉ nằm ở việc ai thắng mà còn ở cách trận đấu được xây dựng từ thăm dò, quan sát, thay đổi khoảng cách, điều chỉnh chiến thuật cho đến khả năng thích nghi với đối thủ.

Nó khiến người xem có cảm giác đang chứng kiến 2 võ sĩ thực sự đọc nhau trong một cuộc đối đầu, thay vì chỉ xem một chuỗi động tác được sắp xếp sẵn.

4. "ENTER THE DRAGON" (LONG TRANH HỔ ĐẤU)

Rồi đến Enter the Dragon năm 1973, bộ phim hợp tác giữa Hồng Kông và Hollywood đã đưa Lý Tiểu Long lên một tầm vóc hoàn toàn khác và trở thành tác phẩm gắn liền nhất với tên tuổi của ông trên phạm vi quốc tế.

Điều đáng buồn là Lý Tiểu Long qua đời trước khi bộ phim được phát hành, vì vậy ông không còn cơ hội chứng kiến tác phẩm này đưa hình ảnh của mình đến với khán giả toàn thế giới.

Trong Long Tranh Hổ Đấu, người xem có thể thấy rõ hơn những gì làm nên phong cách của Lý Tiểu Long, từ tốc độ, khoảng cách, phản xạ, khả năng chuyển đổi giữa các kỹ thuật cho đến cách ông sử dụng toàn bộ cơ thể để phát lực, và chính bộ phim này đã góp phần biến ông từ một ngôi sao võ thuật Hồng Kông thành một biểu tượng võ thuật quốc tế.

5. "GAME OF DEATH" (TỬ VONG DU HÝ)

Game of Death (Tử Vong Du Hý) lại là một câu chuyện khác, bởi bộ phim được phát hành vào năm 1978, sau khi Lý Tiểu Long qua đời, và phần lớn tác phẩm được hoàn thiện sau đó nên không thể xem đây là một bộ phim hoàn chỉnh phản ánh trọn vẹn ý tưởng ban đầu của ông.

Tuy nhiên, những cảnh quay mà Lý Tiểu Long đã thực hiện trước khi qua đời vẫn rất đáng chú ý, đặc biệt là ý tưởng để nhân vật lần lượt đối diện với những đối thủ có phong cách và khả năng khác nhau, qua đó thể hiện một tư tưởng rất gần với cách ông nhìn nhận võ thuật, đó là người võ sĩ phải biết thích nghi trước từng đối thủ thay vì chỉ phụ thuộc vào một khuôn mẫu cố định.

VẬY VÕ CÔNG CỦA LÝ TIỂU LONG THỰC SỰ LÀ GÌ?

Đây có lẽ là phần thú vị nhất khi tìm hiểu về Lý Tiểu Long, bởi nếu hỏi ông thuộc môn võ nào thì câu trả lời ban đầu rất rõ ràng: Vịnh Xuân Quyền, nhưng nếu hỏi về con đường võ thuật của ông ở giai đoạn trưởng thành thì câu chuyện trở nên rộng hơn rất nhiều.

Lý Tiểu Long học Vịnh Xuân Quyền từ Diệp Vấn, nhưng ông không dừng lại ở một hệ thống duy nhất mà tiếp tục nghiên cứu quyền Anh, đấu kiếm và nhiều phương pháp huấn luyện khác, đồng thời quan sát rất kỹ cách cơ thể con người vận động và phản ứng trong chiến đấu.

Sau một cuộc đối đầu tại Oakland năm 1964, Lý Tiểu Long nhận ra rằng phương pháp mà ông đang sử dụng vẫn còn những hạn chế khi đặt vào một tình huống đối kháng thực tế, và trải nghiệm đó trở thành một bước ngoặt khiến ông bắt đầu thay đổi mạnh mẽ cách suy nghĩ về võ thuật.

Từ đó, ông không còn quá quan tâm đến câu hỏi “Môn phái nào mạnh hơn?”, mà bắt đầu quan tâm đến một câu hỏi thực tế hơn:

“Điều gì thực sự có tác dụng?”

Đó chính là tinh thần quan trọng trong quá trình hình thành Jeet Kune Do (Tiệt Quyền Đạo).

Lý Tiểu Long không muốn người võ sĩ bị đóng khung bởi một hệ thống cố định, mà phải biết tiếp thu những gì hữu ích, loại bỏ những gì không cần thiết và tiếp tục phát triển dựa trên chính trải nghiệm của mình.

Vì vậy, nếu nhìn kỹ những gì Lý Tiểu Long thể hiện, điều đáng học không chỉ là cú đá, cú đấm hay tốc độ ra đòn, mà còn là cách ông nghiên cứu võ thuật.

Ông tập thể lực, tập tạ, nghiên cứu dinh dưỡng, rèn sức bền, nghiên cứu quyền Anh, tìm hiểu đấu kiếm và quan sát chính cơ thể mình để xem phương pháp nào thực sự có hiệu quả, thay vì chỉ chấp nhận một kỹ thuật vì nó đã tồn tại từ lâu.

Đó cũng là lý do Lý Tiểu Long đặc biệt đối với những người tập Karate.

Không nhất thiết phải bắt chước Lý Tiểu Long, mà có thể học cách ông học võ.

Học một hệ phái thật chắc, hiểu kỹ thuật mà thầy mình truyền dạy, tôn trọng truyền thống, nhưng đồng thời biết quan sát, kiểm chứng, suy nghĩ và hoàn thiện bản thân, bởi chính Lý Tiểu Long cũng từng đi từ một người học Vịnh Xuân Quyền đến một võ sĩ nghiên cứu nhiều phương pháp khác nhau, rồi cuối cùng hình thành một cách tiếp cận mang dấu ấn riêng của mình.

Có lẽ vì vậy mà dù cuộc đời và sự nghiệp của Lý Tiểu Long quá ngắn, ảnh hưởng của ông đối với điện ảnh và võ thuật lại kéo dài đến nhiều thế hệ.

Những bộ phim như Đường Sơn Đại Huynh, Tinh Võ Môn, Mãnh Long Quá Giang, Long Tranh Hổ Đấu và Tử Vong Du Hý để lại những hình ảnh mà người ta vẫn xem lại, nhưng điều Lý Tiểu Long để lại cho võ thuật còn lớn hơn những cảnh đánh nhau trên màn ảnh: đó là tinh thần luôn học hỏi, luôn kiểm chứng và không ngừng tìm kiếm con đường phù hợp với chính mình.

KIẾN THỨC KARATE DO.

TRỤ ĐẤM MAKIWARA: “NGƯỜI THẦY TRẦM LẶNG” CỦA MỖI KARATEKA

Trụ đấm Makiwara (巻藁) là một trong những dụng cụ tập luyện truyền thống lâu đời của Karate Okinawa. Tên gọi Makiwara có nghĩa là “bó rơm cuộn”, bắt nguồn từ cách chế tạo trước đây, khi phần đầu của cọc được quấn bằng rơm để tạo nên một bề mặt có độ đàn hồi nhất định, giúp người tập rèn luyện kỹ thuật phát lực và tiếp xúc.

Khác với bao cát hay các loại đích đấm hiện đại, Makiwara không đơn thuần được sử dụng để làm cứng nắm đấm. Giá trị quan trọng hơn nằm ở khả năng giúp người tập cảm nhận được cấu trúc cơ thể, đường truyền lực và thời điểm phát lực trong từng kỹ thuật.

Khi tập luyện đúng phương pháp, người tập từng bước học được cách:

• Giữ cấu trúc cơ thể ổn định khi thực hiện kỹ thuật.

• Phối hợp chân, hông, thân người, vai và cánh tay thành một chuyển động thống nhất.

• Phát triển Kime (決め), tức khả năng tập trung và dồn lực đúng thời điểm tại điểm kết thúc kỹ thuật.

• Rèn luyện sự ổn định của cổ tay, bàn tay và các khớp ngón, đồng thời biết kiểm soát lực khi tiếp xúc.

• Cảm nhận chính xác khoảng cách, góc độ, điểm tiếp xúc và phản lực từ mục tiêu.

Năm 1908, Đại sư Ankō Itosu (糸洲 安恒) đã đề cập đến việc rèn luyện thể chất và kỹ thuật trong Karate trong bức thư nổi tiếng gửi Sở Giáo dục Okinawa. Ông đặc biệt nhấn mạnh việc luyện tập thường xuyên, trong đó có các bài tập nhằm phát triển sức mạnh của tay chân và khả năng phát lực.

Tuy nhiên, Makiwara không phải là dụng cụ để người tập cố gắng đấm thật mạnh bằng mọi giá.

Nếu tập sai cấu trúc, sử dụng lực quá lớn hoặc tăng cường độ quá nhanh, người tập có thể gây tổn thương cho cổ tay, các khớp ngón tay và những cấu trúc khác của bàn tay. Vì vậy, trong phương pháp luyện tập truyền thống, kỹ thuật và khả năng kiểm soát luôn được đặt lên trước cường độ.

Một cú đấm tốt trên Makiwara không nhất thiết phải tạo ra tiếng động lớn. Điều quan trọng là cơ thể có giữ được sự liên kết hay không, lực có truyền đúng qua nền tảng của chân, hông và thân người hay không, cổ tay có ổn định tại thời điểm tiếp xúc hay không, và người tập có kiểm soát được toàn bộ chuyển động sau khi phát lực hay không.

Đó cũng là lý do Makiwara thường được ví như một “người thầy trầm lặng”.

Nó không nói cho người tập biết mình đang sai ở đâu. Nhưng thông qua phản lực của tấm ván, cơ thể sẽ dần cho người tập biết kỹ thuật của mình đang chắc hay lỏng, cấu trúc đang đúng hay sai, lực đang đi xuyên qua mục tiêu hay chỉ dừng lại ở cánh tay.

Ngày nay, nhiều võ đường đã sử dụng bao cát, đích đấm và các thiết bị hiện đại để hỗ trợ huấn luyện. Dù vậy, Makiwara vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong Karate truyền thống Okinawa.

Chỉ một tấm ván đơn sơ, một chút rơm và một phương pháp tập luyện kiên trì đã trở thành một phần của lịch sử Karate. Makiwara không chỉ rèn bàn tay và khả năng phát lực. Quan trọng hơn, nó dạy người tập sự kiên nhẫn, tính kỷ luật và thói quen sửa từng chi tiết nhỏ trong kỹ thuật.

Với người mới tập, Makiwara có thể chỉ là một trụ đấm.

Nhưng với người tập lâu năm, nó có thể trở thành một người thầy rất đặc biệt: không nói một lời, nhưng luôn trả lại cho người tập chính xác những gì họ đã đưa vào đó.

KIẾN THỨC KARATE-DO.

Hôm qua tôi nói có duyên nói chuyện cùng một người bạn mới trên Facebook, có lẽ anh trên dưới 40 tuổi - Anh giới thiệu mình là "đệ tử đời thứ 5" của danh sư MAS OYAMA". Câu chuyện dài và đôi lúc gay gắt cho tôi nên xin viết bài viết này cùng nhìn lại một chuyện trong võ thuật: đừng vội nhận những danh xưng lớn khi chưa có căn cứ rõ ràng, bởi tự hào về người thầy là một chuyện, còn tự nhận mình thuộc một dòng thầy trò nào đó lại là chuyện cần được nói cho đúng.

Tôi xin thưa là mình không có ý xúc phạm ai - Chỉ là một góc nhìn!

"ĐỆ TỬ LÀ GÌ? HAI CHỮ KHÔNG NÊN GỌI QUÁ DỄ DÀNG"

Trong võ thuật, chữ “đệ tử” (弟子) nghe rất quen thuộc, nhưng càng tìm hiểu về truyền thống thầy trò và sự truyền thừa của một môn phái thì càng thấy đây không phải là một danh xưng có thể tùy tiện sử dụng, bởi phía sau 2 chữ ấy không chỉ có chuyện một người đến võ đường học vài tháng, vài năm hay tập đôi bài quyền, mà còn có cả mối quan hệ thầy trò, sự tiếp nhận, lòng kính trọng và trách nhiệm giữ gìn những gì đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

“Đệ” (弟) có nghĩa là người em, người đi sau, người học sau; còn “Tử” (子) trong cách dùng cổ có thể chỉ người học, môn đồ, đồng thời cũng được dùng như một cách tôn xưng dành cho những người có học vấn hoặc những bậc thầy. Vì vậy, khi ghép thành “đệ tử”, chữ này mang nghĩa người theo học một người thầy, nhưng trong truyền thống võ thuật, ý nghĩa của nó thường rộng hơn một học viên đến lớp tập luyện thông thường.

Một võ sinh có thể học Kihon (kỹ thuật căn bản), Kata (bài quyền), Kumite (đối luyện), thi lên đai, tập luyện nhiều năm và có trình độ rất cao, nhưng điều đó chưa chắc đã đồng nghĩa với việc người ấy là đệ tử của người dạy theo nghĩa truyền thống, bởi học võ và trở thành đệ tử là 2 chuyện có phần khác nhau.

Học viên đến để học võ, còn đệ tử thường gắn với một mối quan hệ thầy trò và một dòng truyền thừa cụ thể.

Điều này càng đáng nói khi người thầy sáng lập của một hệ phái Karate đã qua đời hơn 100 năm, trong khi người đang học ngày nay lại được truyền dạy bởi một người thuộc đời thứ 5. Rõ ràng người học hiện tại chưa từng gặp người sáng lập, chưa từng được chính ông sửa thế đứng, chỉnh một cú đấm, dạy một bài quyền, chưa ngồi uống với ông ly trà, cà phê hay được trực tiếp truyền đạt phương pháp luyện tập. Vì vậy, nếu tự nhận mình là “đệ tử” trực tiếp của người sáng lập thì cách nói ấy không đúng với quan hệ lịch sử thực tế.

Nhưng nếu dòng truyền thừa được xác định rõ ràng theo từng thế hệ:

Người sáng lập đến đời thứ 2 đến đời thứ 3 tiếp nối đời thứ 4, sang đời thứ 5 và người theo tập hôm nay thì người học hôm nay vẫn có thể nói mình thuộc dòng "truyền thừa" của người sáng lập, hoặc là môn sinh đời thứ 6 trong môn võ ấy, bởi điều được tiếp nối ở đây không phải là một cuộc gặp gỡ trực tiếp giữa 2 con người, mà là một hệ thống kỹ thuật, phương pháp luyện tập, tư tưởng và những giá trị võ học đã được truyền từ người này sang người khác qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, cần phân biệt rất rõ:

Thầy trực tiếp là người trực tiếp dạy mình. Người sáng lập là người đặt nền móng cho dòng truyền thừa mà mình đang theo.

Người thầy đời thứ 5 có thể là người trực tiếp truyền dạy cho mình, còn người sáng lập cách mình 5 đời là người mà mình kế thừa di sản võ thuật thông qua những thế hệ trung gian, và 2 mối quan hệ này không nên nhập làm một chỉ để làm cho danh xưng nghe có vẻ cao hơn.

Thực ra, giá trị của một dòng truyền thừa không nằm ở việc người đời sau có thể nói mình là đệ tử trực tiếp của một nhân vật nổi tiếng hay không, mà nằm ở chỗ những gì người xưa để lại có còn được người đời sau hiểu đúng, tập đúng, giữ được tinh thần và tiếp tục truyền lại một cách tử tế hay không.

Một người thầy có thể đã mất hơn 100 năm, nhưng ảnh hưởng của ông vẫn có thể còn trong võ đường hôm nay nếu những gì ông để lại được truyền qua từng thế hệ, từ người thầy này sang người học trò khác, rồi từ người học trò ấy lại đến một thế hệ mới, giống như một dòng nước đi qua nhiều khúc sông nhưng vẫn giữ được nguồn gốc của mình.

Thầy truyền cho trò, trò tiếp nhận rồi truyền lại cho người sau, người sau tiếp tục truyền cho thế hệ kế tiếp; cứ như vậy, một dòng võ thuật có thể đi qua 5 đời, 10 đời hoặc nhiều hơn nữa mà người sáng lập vẫn được nhắc đến như người đã đặt viên đá đầu tiên cho con đường ấy.

Cho nên, nếu chưa từng được người sáng lập trực tiếp dạy hay chính ông đứng ra xác nhận khi ông còn tại thế (còn sống) thì không nên tự nhận mình là "Đệ tử" của ông, nhưng hoàn toàn có thể nói mình là người thuộc dòng truyền thừa của ông, là đời thứ 6 trong hệ truyền thừa ấy, nếu mối liên hệ giữa các thế hệ được xác lập rõ ràng.

Nói cho cùng, đệ tử không phải là một danh xưng để làm cho mình trở nên lớn hơn, mà là một mối quan hệ đi kèm với trách nhiệm; càng đi xa trong dòng truyền thừa, càng phải hiểu mình đang nhận lại điều gì từ người đi trước và mình sẽ để lại điều gì cho người đi sau.





KIẾN THỨC KARATE DO.

KARATE MUỐN TIẾN XA, PHẢI CÓ NGƯỜI TIẾP NỐI

“Nếu kế hoạch của bạn là 1 năm, hãy trồng lúa.
Nếu kế hoạch của bạn là 10 năm, hãy trồng cây.
Nếu kế hoạch của bạn là 100 năm, hãy giáo dục trẻ em".

(Quản Tử).

Đặt câu nói này vào Karate, tôi thấy rất đúng.

Một môn sinh có thể học một cú đấm, một đòn đá hay một bài quyền trong một thời gian không quá dài, nhưng để hình thành kỷ luật, sự kiên nhẫn, lòng tôn trọng và cách sống của một người luyện võ thì cần rất nhiều năm.

Người thầy không chỉ dạy môn sinh của mình cách đấm đá, mà còn đang góp phần kiến tạo nên con người của họ sau này.

Rồi một ngày, những môn sinh ấy trưởng thành, trở thành người thầy và tiếp tục truyền lại những gì mình đã học cho thế hệ mai sau. Khi đó, những điều người thầy gieo xuống hôm nay vẫn còn được tiếp tục nơi chốn võ đường.

Kỹ thuật có thể truyền bằng động tác.
Nhưng tinh thần Karate phải được truyền bằng con người.

Muốn Karate đi được 100 năm, trước hết hãy đào tạo thật tốt những người sẽ đưa Karate đi tiếp.





KIẾN THỨC KARATE DO.

VÕ PHỤC KARATE: MỘT BỘ ĐỒ ĐƠN GIẢN, NHƯNG CẢ MỘT CÂU CHUYỆN DÀI

Ai tập Karate lâu rồi chắc cũng từng có lúc nhìn bộ võ phục trắng của mình rồi nghĩ: “Có gì đâu, áo trắng, quần trắng, thêm cái đai là xong.” Nhưng thật ra, bộ Karate gi chúng ta mặc mỗi ngày không đơn giản như vậy. Nó đi cùng với lịch sử phát triển của Karate hơn 1 thế kỷ, từ Okinawa sang Nhật Bản rồi lan ra khắp thế giới, và trong quá trình đó, bộ võ phục cũng thay đổi theo cách tập, cách dạy và cả những hiểu biết mới về cơ thể con người.

Thời Karate còn ở Okinawa, người tập chưa có bộ võ phục thống nhất như bây giờ. Người ta tập trong quần áo thường ngày hoặc những bộ đồ phù hợp với việc vận động. Khi ấy Karate chủ yếu được truyền từ thầy sang trò, trong những nhóm nhỏ, nên chuyện mặc gì không quan trọng bằng chuyện tập như thế nào, hiểu kỹ thuật ra sao và có đủ kiên trì để tập lâu dài hay không.

Đến đầu thế kỷ XX, Karate bắt đầu được đưa vào Nhật Bản và dần xuất hiện trong trường học, đại học và các võ đường. Đặc biệt từ năm 1922, sau khi Gichin Funakoshi giới thiệu Karate tại Tokyo, môn võ này bắt đầu bước vào một môi trường hoàn toàn khác, nơi có lớp học đông người, có giáo trình, có tổ chức và cần một bộ trang phục thống nhất.

Ở đây có một điều cần nói cho đúng, đó là không nên hiểu rằng Funakoshi tự mình “phát minh” ra Karate gi. Trong quá trình Karate được Nhật Bản hóa và tổ chức lại, võ phục Karate chịu ảnh hưởng khá rõ từ Jūdōgi của Kanō Jigorō, người đã xây dựng Jūdō thành một hệ thống võ thuật và giáo dục thể chất có tổ chức.

Jūdōgi vốn được làm rất chắc để chịu được việc nắm áo, kéo, quật và vật nhau, nhưng Karate lại khác. Người tập Karate cần xoay hông, chuyển tấn, đấm, đá, né, xoay người và thu hồi kỹ thuật liên tục, nên không thể lấy nguyên bộ Jūdōgi rồi mặc vào tập Karate. Qua thời gian, võ phục được điều chỉnh để vừa đủ chắc, vừa đủ rộng, vừa không làm cơ thể bị vướng khi vận động.

Nhìn đơn giản vậy thôi chứ một bộ Karate gi tốt phải cân bằng khá nhiều thứ. Vải phải đủ bền để chịu được tập luyện lâu dài, đường may phải chắc, áo phải đủ rộng để không cản tay và vai, quần phải đủ thoải mái để đá và chuyển tấn, nhưng nếu bộ gi quá nặng thì khi tập lâu, đặc biệt trong Kumite, người tập sẽ cảm nhận rất rõ sự khác biệt.

Màu trắng cũng có câu chuyện riêng. Khi bước vào võ đường, mọi người mặc giống nhau, không còn chuyện người này ăn mặc sang hơn người kia, người này giàu hơn người kia hay ngoài đời làm nghề gì. Trên sàn tập, trước mắt người thầy chủ yếu là kỹ thuật và thái độ của từng người.

Màu trắng còn có một lợi ích rất thực tế. Thầy dễ nhìn thấy chuyển động của cơ thể hơn, từ vai, khuỷu tay, hông, đầu gối cho đến cách chuyển trọng tâm. Một lỗi nhỏ trong Kihon đôi khi nhìn rất khó thấy nếu người tập mặc quần áo rộng thùng thình hoặc nhiều màu sắc, nhưng trên bộ gi trắng, những sai lệch ấy dễ lộ ra hơn.

Võ phục Kata và Kumite cũng không nhất thiết phải giống nhau.

Những bộ gi dành cho Kata thường dày và cứng hơn. Khi người tập ra kỹ thuật thật nhanh rồi dừng lại dứt khoát, phần vải cũng bị kéo theo và thay đổi tốc độ rất nhanh, tạo ra tiếng “snap” đặc trưng. Người tập Karate lâu năm thường rất thích âm thanh này vì nó làm kỹ thuật nghe có vẻ “đanh” hơn, nhưng cũng phải hiểu rằng tiếng áo không phải cứ lớn là kỹ thuật đúng. Một bộ gi cứng có thể tạo tiếng rất to, trong khi một kỹ thuật đẹp vẫn có thể không phát ra âm thanh lớn nếu dùng loại vải khác.

Kumite lại cần một bộ gi khác. Người đấu phải di chuyển liên tục, ra đòn, thu đòn, đổi hướng, tiến, lùi và xoay hông rất nhanh, nên võ phục thường nhẹ và thoáng hơn để cơ thể không phải mang thêm quá nhiều trọng lượng.

Đó là lý do người tập lâu năm thường không chọn gi chỉ dựa vào chuyện “bộ nào dày hơn thì tốt hơn”. Gi dành cho Kata hoặc bộ Gi chuyên Kumite hay Gi dùng để tập hằng ngày đều có mục đích riêng. Quan trọng là bộ nào phù hợp với cách mình đang tập.

Chất liệu cũng thay đổi theo thời gian. Ngày trước cotton được sử dụng rất phổ biến vì chắc, hút mồ hôi và có cảm giác rất đặc trưng của võ phục truyền thống, nhưng cotton khi thấm nhiều mồ hôi sẽ nặng hơn, lại có thể co sau nhiều lần giặt. Ngày nay, nhiều hãng sử dụng cotton pha polyester hoặc các loại sợi tổng hợp để giảm trọng lượng, hạn chế co rút, tăng độ bền và giúp bộ gi khô nhanh hơn.

Ngay cả chuyện áo rộng hay hẹp cũng không phải hoàn toàn do kiểu dáng.

Karate sử dụng cả cơ thể để tạo lực. Một cú Gyaku Tsuki chẳng hạn, không chỉ có cánh tay đưa ra phía trước mà còn liên quan đến chân, hông, thân người, vai và thời điểm chuyển trọng tâm. Nếu áo quá chật ở vai hoặc nách, quần quá bó ở hông và đùi, người tập sẽ cảm thấy ngay khi xoay người, nâng chân hoặc chuyển tấn.

Vì vậy, một bộ Karate Gi tốt không phải là bộ đẹp nhất hay đắt nhất, mà là bộ cho phép người tập vận động tự nhiên, chịu được cường độ tập luyện và phù hợp với mục đích sử dụng.

Còn chiếc "Obi", ban đầu đơn giản chỉ là chiếc đai giữ áo, nhưng theo quá trình phát triển của Budō Nhật Bản, nó dần trở thành dấu hiệu của cấp bậc thông qua hệ thống Kyū và Dan. Màu đai ngày nay giúp chúng ta nhận biết người tập đang ở đâu trên con đường học tập, nhưng chiếc đai không thể nói hết trình độ của một người.

Một đai đen có thể cho biết người đó đã đi qua một chặng đường dài, nhưng không nói được người đó tập có tốt hay không, có hiểu Karate hay không, có khả năng ứng dụng kỹ thuật hay không. Những điều ấy phải nhìn qua thời gian, qua cách tập, cách ứng xử và cách người đó sử dụng những gì đã học.

Hơn 1 thế kỷ đã trôi qua kể từ khi Karate bắt đầu bước ra khỏi Okinawa và phát triển mạnh tại Nhật Bản. Trong khoảng thời gian đó, Karate gi cũng thay đổi theo môn võ, từ những bộ võ phục cotton truyền thống đến những loại vải hiện đại được thiết kế dựa trên trọng lượng, độ bền, khả năng thoát ẩm và nhu cầu vận động.

Nhưng dù chất liệu có thay đổi thế nào, hình ảnh một người mặc bộ gi trắng bước vào sàn tập vẫn còn đó.

Với người mới tập, đó chỉ là một bộ áo quần để mặc khi tập Karate.

Nhưng với người đã đi cùng Karate nhiều năm, bộ gi còn gợi lại cả một câu chuyện dài về Okinawa, Nhật Bản, những thế hệ thầy trò đi trước, sự phát triển của Budō, sự thay đổi của kỹ thuật và cả cách con người ngày càng hiểu rõ hơn về cơ thể mình.

Một bộ đồ nhìn rất đơn giản, nhưng phía sau nó là cả một khung trời lịch sử.

Đặng Công Hùng.

CHO CON TẬP VÕ “LÚC RẢNH” - CÓ PHẢI CHÚNG TA ĐANG QUÁ XEM NHẸ VIỆC RÈN LUYỆN VÕ THUẬT?

Trong nhiều gia đình, việc học văn hóa, nơi trường lớp vẫn thường được đặt vào một lịch trình cố định, trong khi thể thao và võ thuật lại dễ bị đẩy sang một bên mỗi khi thời gian trở nên bận rộn, bởi chỉ cần bài vở nhiều hơn, có thêm lớp học hoặc một công việc khác phát sinh, buổi tập võ của trẻ có thể được xem là phần đầu tiên nên cắt giảm, với suy nghĩ rằng học văn hóa là việc cần ưu tiên còn tập võ thì khi nào rảnh hãy tập.

Cách nghĩ ấy không hoàn toàn vô lý nếu nhìn từ áp lực học tập của các em, nhưng vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang vô tình xem việc rèn luyện thân thể, võ thuật như một phần có thể bỏ đi bất cứ lúc nào, thay vì coi đó là một thành tố cần thiết trong quá trình phát triển. Một đứa trẻ không chỉ trưởng thành nhờ những kiến thức tiếp nhận trong lớp học, mà còn thông qua vận động, sự phối hợp giữa cơ thể và trí óc, khả năng giao tiếp, tính kỷ luật, cách ứng xử với người khác và cả quá trình học cách kiểm soát chính mình.

Với người tập Karate và những môn võ thuật khác, sự khác biệt này càng dễ nhận thấy, bởi kỹ thuật võ thuật không phải thứ có thể học một lần rồi giữ nguyên trong trí nhớ. Một động tác muốn trở thành kỹ năng thực sự phải được lặp lại đủ lâu để cơ thể hiểu được cách vận hành của nó, từ tư thế, trọng tâm, thăng bằng, khoảng cách cho đến tốc độ và khả năng kiểm soát lực. Dù là Karate, Taekwondo, Judo, Vovinam, Boxing, Muay Thai v.v..hay một môn võ khác, mỗi hệ thống có phương pháp riêng, nhưng quá trình tiến bộ đều cần thiết sự tập luyện có tính cách liên tục.

Chẳng hạn, một kỹ thuật đá nhìn bên ngoài có vẻ đơn giản, nhưng để thực hiện tốt lại liên quan đến chân trụ, hông, trọng tâm, khoảng cách, thời điểm ra đòn và khả năng thu chân về sau khi thực hiện. Một kỹ thuật đấm cũng không chỉ nằm ở cánh tay mà đòi hỏi sự phối hợp của chân, hông, vai và thân người, trong khi các bài quyền, Kata hoặc những hình thức kỹ thuật tương tự lại yêu cầu người tập ghi nhớ trình tự, hướng di chuyển, nhịp độ và khả năng phối hợp toàn thân. Khi bước vào tập luyện đối kháng, những kỹ năng ấy còn phải được vận dụng trong một tình huống luôn thay đổi theo khoảng cách và phản ứng của người đối diện.

Vì vậy, việc một đứa trẻ chỉ tập võ khi “có thời gian rảnh” rất dễ khiến quá trình tập luyện bị ngắt quãng, và điều bị ảnh hưởng không chỉ là số buổi tập mà còn là khả năng duy trì những thói quen vận động đã được hình thành trước đó. Một người tập đều đặn với cường độ phù hợp thường có điều kiện tiến bộ tốt hơn người tập rất nhiều trong một thời gian ngắn rồi nghỉ dài ngày, bởi võ thuật vốn cần sự tích lũy lâu dài chứ không phải một vài đợt tập luyện theo cảm hứng.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải đặt võ thuật lên trên việc học văn hóa, càng không có nghĩa trẻ phải tập luyện với cường độ cao hoặc dành quá nhiều thời gian cho võ thuật. Điều cần thiết hơn là xây dựng một lịch sinh hoạt hợp lý, trong đó việc học, nghỉ ngơi, vui chơi và vận động đều có vị trí phù hợp với tuổi của trẻ. Một lịch tập vừa sức nhưng ổn định sẽ có ý nghĩa hơn nhiều so với việc hôm nay tập rất nhiều nhưng vài tuần sau lại bỏ vì không còn thời gian.

Điều đáng nói là giá trị của võ thuật đối với trẻ cũng không nằm hoàn toàn ở kỹ thuật. Một lớp võ nghiêm túc tạo ra môi trường để trẻ học cách tuân thủ quy định, biết chào hỏi, biết lắng nghe người hướng dẫn, biết chờ đến lượt, biết tôn trọng người tập cùng và biết chịu trách nhiệm với hành động của mình. Trong tập luyện đối kháng, trẻ còn phải học cách kiểm soát lực, biết giới hạn của bản thân và hiểu rằng kỹ thuật tốt không phải là kỹ thuật gây ra nhiều tổn thương hơn cho người khác.

Những điều đó không thể thay thế việc học văn hóa, nhưng cũng không phải những thứ có thể dễ dàng tìm thấy trong sách giáo khoa. Kiến thức giúp trẻ hiểu thế giới xung quanh, còn quá trình rèn luyện thể chất giúp các em hiểu rõ hơn về cơ thể, sức khỏe, giới hạn và khả năng kiểm soát của chính mình. Hai quá trình này không nhất thiết phải cạnh tranh với nhau về thời gian nếu người lớn biết cách sắp xếp.

Có lẽ điều cần thay đổi trước tiên không phải là thời lượng tập võ của trẻ mà là cách người lớn nhìn nhận nó. Khi cha mẹ thường xuyên nói rằng “rảnh thì đi tập võ”, trẻ rất dễ tiếp nhận thông điệp rằng võ thuật chỉ là một hoạt động phụ, có thể bỏ qua ngay khi xuất hiện một việc khác được xem là quan trọng hơn. Trong khi đó, nếu việc tập luyện được đưa vào thời gian biểu một cách hợp lý, trẻ sẽ dần hình thành một thói quen ổn định mà không cảm thấy mình đang phải lựa chọn giữa học tập và rèn luyện.

Võ thuật không cần được đặt cao hơn việc học văn hóa, nhưng cũng không nên bị xem là phần thời gian còn lại sau tất cả những công việc khác. Đối với một đứa trẻ, học tập và rèn luyện thể chất đều là những phần quan trọng của quá trình trưởng thành, và điều người lớn cần làm không phải là chọn một bên để bỏ một bên, mà là giúp các em có đủ thời gian để học, vận động, nghỉ ngơi và lớn lên một cách cân bằng.

Đặng Công Hùng.

NHỮNG CUỐN SÁCH KARATE HIẾM VÀ ĐẮT GIÁ NHẤT THẾ GIỚI

Lịch sử Karate không chỉ được lưu giữ qua những bài Kata hay các bậc đại sư, mà còn được ghi lại trong những cuốn sách đã trở thành di sản của môn võ này. Đối với các nhà sưu tầm và giới nghiên cứu, một số ấn bản đầu tiên không chỉ có giá trị học thuật mà còn được xem là những báu vật, với giá trị lên đến hàng nghìn Mỹ kim.

1. Cuốn "To-Te Jitsu" của Gichin Funakoshi, đặc biệt là những bản phát hành giới hạn cho một nhóm độc giả chọn lọc.

Những ấn bản đầu tiên, còn nguyên tình trạng tốt và có nguồn gốc rõ ràng, đôi khi có thể đạt mức giá US$15.000 trên thị trường sưu tầm.

Cuốn có thủ mộc và chữ ký của Gichin Funakoshi được bán đấu giá tại Pháp với giá US$76.000.

2. "Ryukyu Kenpo Karate" (1922) – Gichin Funakoshi

Được xuất bản vào năm 1922, Ryukyu Kenpo Karate là cuốn sách đầu tiên do Đại sư Gichin Funakoshi biên soạn, cách đây hơn 100 năm. Đây là một dấu mốc lịch sử quan trọng, ghi lại tư tưởng của người sau này được tôn vinh là "Cha đẻ của Karate Nhật Bản".

Trong cuốn sách, Funakoshi không chỉ giới thiệu các kỹ thuật cơ bản mà còn chia sẻ lịch sử của Karate Okinawa, quan điểm giảng dạy và niềm hy vọng rằng Karate sẽ vượt ra khỏi biên giới Okinawa để lan tỏa khắp thế giới.

Vào thời điểm năm 1922, nhiếp ảnh tại Nhật Bản vẫn còn rất hạn chế, vì vậy cuốn sách chỉ có một số ít ảnh chụp. Thay vào đó, phần lớn nội dung được minh họa bằng những hình vẽ nét do chính Funakoshi thực hiện, giúp người đọc hiểu chính xác cách ông mong muốn các kỹ thuật cơ bản được thực hiện.

Ngày nay, các bản in đầu tiên của Ryukyu Kenpo Karate gần như không còn xuất hiện trên thị trường. Mỗi khi có mặt tại các phiên đấu giá sách cổ ở Nhật Bản, chúng luôn thu hút sự quan tâm đặc biệt của các nhà sưu tầm và có thể được định giá lên tới US$19.500.

3. What Is Karate? (1958) – Mas Oyama

Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên của Đại sư Mas Oyama, người sáng lập Kyokushin Karate. Cuốn sách phản ánh tư tưởng, phương pháp rèn luyện và triết lý chiến đấu của một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất đến Karate hiện đại.

Các bản in đầu tiên bằng tiếng Nhật và tiếng Anh hiện rất hiếm. Một số bản còn gần như nguyên vẹn đã được giới sưu tầm định giá lên đến US$21.000, trở thành một trong những cuốn sách Karate cùng hạng mục có giá trị cao nhất trên thị trường.

4. Các giáo trình Karate đầu tiên của Robert Trias (thập niên 1950)

Là một trong những người tiên phong truyền bá Karate tại Hoa Kỳ, Robert Trias đã tự xuất bản nhiều giáo trình hướng dẫn vào những năm 1950. Vì số lượng in rất hạn chế nên ngày nay chúng được xem là "chén thánh" của các nhà sưu tầm sách võ thuật.

Những bản còn đẹp thường được mua bán với mức giá từ 4.000 đến hơn US$11.500, tùy theo tình trạng và độ hiếm.

Giá Trị Thật Sự Không Nằm Ở Giá Tiền:

Điều làm nên giá trị của những cuốn sách này không chỉ là tuổi đời hay sự khan hiếm, mà còn bởi chúng ghi lại những tư tưởng nguyên bản của các bậc tiền bối, trong giai đoạn Karate đang hình thành và phát triển thành một môn võ được thế giới biết đến.

Mỗi trang sách đều phản ánh cách các đại sư nhìn nhận Karate, từ kỹ thuật, phương pháp giảng dạy cho đến triết lý rèn luyện con người. Chính vì vậy, đối với nhiều Karateka, đây không đơn thuần là những cuốn sách cũ, mà là những chứng nhân lịch sử và là di sản quý giá của Karate.

Có thể một cuốn sách được định giá hàng chục nghìn đô la Mỹ, nhưng giá trị lớn nhất của nó vẫn nằm ở những kiến thức và tinh thần mà các bậc tiền bối đã để lại cho các thế hệ Karateka hơn một thế kỷ qua.